ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 شىلدەسى كۇنى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ جەنەۆاداعى شتاب-ءپاتەرىندە وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر (ۇيىمعا 161 ەل مۇشە) وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاننىڭ ءمۇشەلىككە قابىلدانعانى تۋرالى حاتتامانىڭ ازىرلەنگەندىگى بەلگىلى. وسى شارا اياسىندا ۇيىم باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى كارل براۋنەرمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– كەشە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قابىلداندى. وسى شارا تۇسىندا شتاب-پاتەردەگى اتموسفەرالىق كوڭىل-كۇي احۋالى قانداي بولدى؟
– كوڭىل-كۇي احۋالى وتە جوعارى بولدى دەپ ايتار ەدىم. جالپى, مەن مۇندا سوڭعى ەكى جىلدان بەرى قىزمەت ىستەپ كەلەمىن. وسى مەرزىم ىشىندە ءدال كەشەگىدەي ۇيىمعا مۇشە ەلدەر وكىلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە بىردەي ءبىراۋىزدان كەلىسىمدى جاعدايدا جۇرگەندىگىن كورمەپ ەدىم. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. بىرىنشىدەن, وسى شاراعا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. مۇنى ءبىز ۇيىمعا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ تۇسىنەمىز. الداعى ۋاقىتتا ۇيىم مۇشەلىگىنە قابىلداناتىن ەلدەر باسشىلىعىنىڭ دا شاراعا وسىلايشا ءمان بەرۋىن قالار ەدىك. ارينە, مۇشەلىككە وتەتىن ەندى كوپ ەل قالعان جوق. الجير جانە قازاقستان ورنالاسقان توڭىرەكتەگى بىرنەشە ەلدى ايتۋعا بولادى.
وسىعان دەيىن ۇيىم قۇرامىندا 161 ەلدىڭ مۇشەلىكتە تۇرعاندىعىن بىلەتىن بولارسىزدار. قازاقستان 162-ەل بولىپ قابىلداندى. جاڭارتىلعان قالىپتا ءوزى ومىرگە كەلگەن 20 جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا وسىمەن 34 ەل مۇشەلىككە ءوتىپ وتىر. بيىلعى جىل ءبىز ءۇشىن – مەرەيتويلىق جىل. قازاقستان قابىلدانعان تۇستا كوڭىل-كۇي احۋالىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىنا, ارينە, وسى جاعدايدىڭ دا اسەرى بار.
ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن سەبەپ, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش ساياساتىندا جاتسا كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, ۇيىم قاتارىندا ۇستانىمى قازاقستانمەن قيعاش كەلەتىن ەل جوق دەسە دە بولادى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىگى.
– جالپى, ءسىز قازاقستان جاعدايىمەن تانىسسىز با؟ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ پا ەدىڭىز؟
– قازاقستان جاعدايىمەن جاقسى تانىسپىن. ويتكەنى, گەرمانيانىڭ ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە بىرنەشە رەت بولدىم. ەل استاناسى الماتىدا بولعان كەزدە سول قالاعا بارىپ جۇردىك. سونان كەيىن قازىرگى استانانىڭ وزىندە بىرنەشە رەت بولدىم. استاناعا ءار بارعان سايىن ونىڭ ءارتۇرلى دامۋ كەزەڭىنە تاپ بولعانداي اسەر الدىم. ويتكەنى, بۇل قالا كەرەمەت دامۋدا. ءار بارعان ساپارىمدا ونىڭ كەلبەتىنەن كوپتەگەن وزگەرىستەردى بايقايمىن.
سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز – وتە باي. شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ بارلىق تۇرلەرى الىپ ولكەلەرىڭىزدىڭ بويىندا شوعىرلانعان. بىراق سوعان قاراماستان, ەل باسشىلىعىنىڭ وسىعان مالدانىپ قالماي, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋى, العا قاراي ۇمتىلىسى مەنى ءتانتى ەتەدى.
جالپى, شيكىزات بايلىعى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سىزدەردىڭ كورشىلەرىڭىزدە دە بارشىلىق. بىراق ول مۇمكىندىكتى ولار ءالى تولىق پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن سەكىلدى. ماعان, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن اشىق ساياسات ۇستانۋى ۇنايدى.
قازاقستانعا ءار بارعان ساپارىمدا ونى جاڭا قىرىنان تاني ءتۇستىم. مەن بۇرىن بۇل ەلدە, اسىرەسە, قازىرگى استانا ورنالاسقان وڭىردە سۋ كوزدەرى وتە تاپشى بولار دەپ ويلايتىنمىن. بىردە وسىعان بايلانىستى مەن ءۇشىن وتە ءبىر قىزىقتى وقيعا بولدى. مەن گەرمانيانىڭ ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە قازاقستانداعى ءوز ارىپتەسىم البەرت راۋ مىرزامەن كوپ ارالاستىم. ول گەرمانياعا كەلگەن كەزدە قايىققا وتىرعىزىپ سەرۋەندەتتىم. وسىعان قارىمتا رەتىندە بولسا كەرەك, استاناعا قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن بارعان كەزىمدە البەرت راۋ ماعان قايىققا وتىرىپ سەرۋەندەۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. باستابىندا قايداعى قايىقتى ايتىپ وتىر, مۇندا قايىق جۇزەتىندەي وزەن-كولدەر جوق قوي دەپ ويلاپ قالعان ەدىم. سويتسەم, استانانىڭ ءوزىن ەسىل وزەنى قاق جارىپ اعىپ جاتىر ەكەن. ءيا, سىزدەردە جوق دۇنيەنىڭ ءوزى جوق ەكەن.
الايدا, قازاقستاندا قانشاما رەت بولسام دا ونىڭ قاتتى ايازىنا بىردە-ءبىر رەت تاپ بولىپ كورمەپپىن.
– قازاقستانمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋ جونىندەگى كەلىسسوز ۇدەرىستەرى قالاي ءجۇردى؟ بۇل ۇدەرىسكە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىنە تىكەلەي قاتىسقان جوقپىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل ۇدەرىس 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ۇزاق جۇرگىزىلگەن ەكەن. سوندىقتان بۇل سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرە المايمىن.
دەگەنمەن, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ وكىلى رەتىندە بۇل ۇدەرىسكە جوعارى باعا بەرەر ەدىم. ويتكەنى, قىزمەت بابىندا وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارعان كەزدەرىم بولدى.
كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىنىڭ تۇسىنىستىك احۋالىندا وربىگەندىگىن سەنىممەن ايتا الامىن. بۇل ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نازار اۋدارىپ وتىردى. سوندىقتان پروبلەمالاردىڭ قازاقستان تاراپىنان ەڭسەرىلۋىنەن كوپ ماسەلەلەر بولا قويعان جوق.
ارينە قيىندىقتار دا بولدى. ماسەلەن, تاريفتەردى ىرىقتاندىرۋ ۇستىندە بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر باس كوتەرىپ قالىپ وتىردى. سىزدەردە تاريفتەر جوعارى بولدى. ونىڭ ۇستىنە سىزدەر رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن بىرگە كەدەن وداعىنىڭ قۇرامىنداسىزدار. سوندىقتان ماسەلەنى كوپ تاراپتى تۇرعىدان قاراستىرۋعا تۋرا كەلدى. وسى قيىندىقتاردىڭ بارلىعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەر جۇمساۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەڭسەرىلدى. سوندىقتان كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋدە قازاقستان تاراپىنان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالار ىستەرى جونىندەگى مينيستر جانار ايتجانوۆا حانىم وكىلدىك ەتكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل جەردە جانار ايتجانوۆا حانىمنىڭ دا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
جالپى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اراسىنداعى ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ىرىقتاندىرۋ جەڭىل بولا قويعان جوق. بىراق, سوعان قاراماستان تاراپتاردىڭ كۇش-جىگەر جۇمساۋىنىڭ ءناتيجەسىندە بۇل پروبلەمانىڭ ءساتتى ەڭسەرىلگەندىگىن ايتار ەدىم.
وسى رەتتە اتاپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە, كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ جانە ونى ءساتتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ كوپ قىرلى ساياساتى, كوپتەگەن ەلدەر اراسىندا دۇرىس قاتىناس جاساۋى, تەڭگەرىمدى ۇستانىمدى يكەمدى جۇزەگە اسىرۋى جاقسى جەمىسىن بەردى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ساياساتتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ جولىنىڭ جارقىن بولۋىنا تيگىزەتىن پايداسى مول بولماق.
– قازاقستان الىپ دالاسى بار ۇلكەن اگرارلىق ەل. وسى سالانى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت ۇلكەن شىعىندار جۇمسايدى. بۇل جاعداي دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىمەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا بىرقاتار قيىندىقتار تۋدىردى دەپ ەستيمىز. وسى جونىندەگى پىكىرىڭىزدى بىلە كەتسەك.
– مەن جوعارىدا كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋگە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تاراپىنان تىكەلەي قاتىسپاعانىمدى ايتتىم. بىراق اگروسەكتور ماسەلەسىندە كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاق جۇرگىزىلگەندىگىن بىلەمىن. مۇندا ەكى جاققا دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديا اتاۋلىنىڭ بارىنە قارسى. ويتكەنى, مەملەكەت وسى ارقىلى ساۋدا مەن باسەكەنىڭ تەڭ جاعدايدا جۇرگىزىلۋىنە بوگەت جاسايدى.
بىراق مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە قازاقستان جاعدايىن دا تۇسىنۋگە بولادى. قازاقستاندا اۋا رايىنىڭ احۋالى ەۋروپاداعىداي سونشاما جايلى ەمەس. جازدارىڭىز ىستىق, قىستارىڭىز سۋىق, ءارى تىم ۇزاق بولۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار كەلتىرەتىندىگى انىق. ونىڭ ۇستىنە ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعانىنا ءالى كوپ ۋاقىت وتە قويماعان ەل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرىپ ۇلگەرە قويعان جوق. سوندىقتان قازاقستان مەملەكەتى باسشىلىعىنىڭ وسى ماسەلەگە ۇلكەن ءمان بەرىپ, سۋبسيديالاردى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلىس تانىتۋىنىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار سەكىلدى.
مۇنى مەن قازاقستان جاعدايىمەن تانىس ادام رەتىندە جاقسى تۇسىنەمىن. بىراق وسى ماسەلەدە بارلىق ەلدەردىڭ بىردەي ءبىر ۇستانىمدا بولۋى قيىن-اق. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ اگروسەكتورى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ كۇردەلى سيپاتتا جۇرۋىنە تۋرا كەلدى.
دەگەنمەن, قالاي الىپ قاراعاندا دا, قازاقستان وسى ماسەلەدە ءوز ۇستانىمىن قورعاپ قالا الدى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى قازاقستان پايداسىنا شەشىلدى. مۇنى قازاقستاننىڭ جەڭىسى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
– سونىمەن قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلدى. بۇل وقيعانىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ءۇشىن قانداي پايداسى بولماق؟
– قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋدان قازىردىڭ وزىندە پايدا كورىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى بارىسىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قويعان تالاپتارعا سايكەس قازاقستاندا قانشاما زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى ارقىلى سىزدەردىڭ ەكونوميكالارىڭىزدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ارتا ءتۇستى دەۋگە بولادى.
سىزدەر ەندى جاھاندىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن بولاسىزدار. سىزدەردەگى تۇتىنۋشىلار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جەتىستىكتەرىمەن سۋسىندايتىن بولادى. جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ جەڭىلدەيدى. ەل ىشىندە تاۋارلار كوبەيەدى. ولاردىڭ باعاسى بۇرىنعىعا قاراعاندا ارزان بولادى. ونىڭ ەسەسىنە, قازاقستاننىڭ وزىندە وندىرىلەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور تاۋارلاردى سىرتقى رىنوكتارعا شىعارۋ جەڭىلدەيدى.
ارينە, بۇل جەردە ەڭ باستى ماسەلە ەكونوميكانىڭ جاھاندىق باسەكەگە قانشالىقتى قابىلەتتى ەكەندىگىندە. وسى ماسەلەدە مەن قازاقستانعا الداعى سىناقتاردان سۇرىنبەي وتۋدە تابىستار تىلەيمىن. قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدە ۇلكەن دايىندىقتار جاساپ جاتقاندىعىن بىلەمىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن ەل ىشىندە ۇلكەن رەفورمالار قولعا الىندى. ول رەفورمالار تۇبىندە قازاقستاندى تابىسقا باستايدى دەگەن سەنىمدەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
– كەشە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قابىلداندى. وسى شارا تۇسىندا شتاب-پاتەردەگى اتموسفەرالىق كوڭىل-كۇي احۋالى قانداي بولدى؟
– كوڭىل-كۇي احۋالى وتە جوعارى بولدى دەپ ايتار ەدىم. جالپى, مەن مۇندا سوڭعى ەكى جىلدان بەرى قىزمەت ىستەپ كەلەمىن. وسى مەرزىم ىشىندە ءدال كەشەگىدەي ۇيىمعا مۇشە ەلدەر وكىلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە بىردەي ءبىراۋىزدان كەلىسىمدى جاعدايدا جۇرگەندىگىن كورمەپ ەدىم. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. بىرىنشىدەن, وسى شاراعا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. مۇنى ءبىز ۇيىمعا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ تۇسىنەمىز. الداعى ۋاقىتتا ۇيىم مۇشەلىگىنە قابىلداناتىن ەلدەر باسشىلىعىنىڭ دا شاراعا وسىلايشا ءمان بەرۋىن قالار ەدىك. ارينە, مۇشەلىككە وتەتىن ەندى كوپ ەل قالعان جوق. الجير جانە قازاقستان ورنالاسقان توڭىرەكتەگى بىرنەشە ەلدى ايتۋعا بولادى.
وسىعان دەيىن ۇيىم قۇرامىندا 161 ەلدىڭ مۇشەلىكتە تۇرعاندىعىن بىلەتىن بولارسىزدار. قازاقستان 162-ەل بولىپ قابىلداندى. جاڭارتىلعان قالىپتا ءوزى ومىرگە كەلگەن 20 جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا وسىمەن 34 ەل مۇشەلىككە ءوتىپ وتىر. بيىلعى جىل ءبىز ءۇشىن – مەرەيتويلىق جىل. قازاقستان قابىلدانعان تۇستا كوڭىل-كۇي احۋالىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىنا, ارينە, وسى جاعدايدىڭ دا اسەرى بار.
ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن سەبەپ, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش ساياساتىندا جاتسا كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, ۇيىم قاتارىندا ۇستانىمى قازاقستانمەن قيعاش كەلەتىن ەل جوق دەسە دە بولادى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىگى.
– جالپى, ءسىز قازاقستان جاعدايىمەن تانىسسىز با؟ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ پا ەدىڭىز؟
– قازاقستان جاعدايىمەن جاقسى تانىسپىن. ويتكەنى, گەرمانيانىڭ ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە بىرنەشە رەت بولدىم. ەل استاناسى الماتىدا بولعان كەزدە سول قالاعا بارىپ جۇردىك. سونان كەيىن قازىرگى استانانىڭ وزىندە بىرنەشە رەت بولدىم. استاناعا ءار بارعان سايىن ونىڭ ءارتۇرلى دامۋ كەزەڭىنە تاپ بولعانداي اسەر الدىم. ويتكەنى, بۇل قالا كەرەمەت دامۋدا. ءار بارعان ساپارىمدا ونىڭ كەلبەتىنەن كوپتەگەن وزگەرىستەردى بايقايمىن.
سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز – وتە باي. شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ بارلىق تۇرلەرى الىپ ولكەلەرىڭىزدىڭ بويىندا شوعىرلانعان. بىراق سوعان قاراماستان, ەل باسشىلىعىنىڭ وسىعان مالدانىپ قالماي, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋى, العا قاراي ۇمتىلىسى مەنى ءتانتى ەتەدى.
جالپى, شيكىزات بايلىعى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سىزدەردىڭ كورشىلەرىڭىزدە دە بارشىلىق. بىراق ول مۇمكىندىكتى ولار ءالى تولىق پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن سەكىلدى. ماعان, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن اشىق ساياسات ۇستانۋى ۇنايدى.
قازاقستانعا ءار بارعان ساپارىمدا ونى جاڭا قىرىنان تاني ءتۇستىم. مەن بۇرىن بۇل ەلدە, اسىرەسە, قازىرگى استانا ورنالاسقان وڭىردە سۋ كوزدەرى وتە تاپشى بولار دەپ ويلايتىنمىن. بىردە وسىعان بايلانىستى مەن ءۇشىن وتە ءبىر قىزىقتى وقيعا بولدى. مەن گەرمانيانىڭ ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە قازاقستانداعى ءوز ارىپتەسىم البەرت راۋ مىرزامەن كوپ ارالاستىم. ول گەرمانياعا كەلگەن كەزدە قايىققا وتىرعىزىپ سەرۋەندەتتىم. وسىعان قارىمتا رەتىندە بولسا كەرەك, استاناعا قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن بارعان كەزىمدە البەرت راۋ ماعان قايىققا وتىرىپ سەرۋەندەۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. باستابىندا قايداعى قايىقتى ايتىپ وتىر, مۇندا قايىق جۇزەتىندەي وزەن-كولدەر جوق قوي دەپ ويلاپ قالعان ەدىم. سويتسەم, استانانىڭ ءوزىن ەسىل وزەنى قاق جارىپ اعىپ جاتىر ەكەن. ءيا, سىزدەردە جوق دۇنيەنىڭ ءوزى جوق ەكەن.
الايدا, قازاقستاندا قانشاما رەت بولسام دا ونىڭ قاتتى ايازىنا بىردە-ءبىر رەت تاپ بولىپ كورمەپپىن.
– قازاقستانمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋ جونىندەگى كەلىسسوز ۇدەرىستەرى قالاي ءجۇردى؟ بۇل ۇدەرىسكە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىنە تىكەلەي قاتىسقان جوقپىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل ۇدەرىس 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ۇزاق جۇرگىزىلگەن ەكەن. سوندىقتان بۇل سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرە المايمىن.
دەگەنمەن, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ وكىلى رەتىندە بۇل ۇدەرىسكە جوعارى باعا بەرەر ەدىم. ويتكەنى, قىزمەت بابىندا وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارعان كەزدەرىم بولدى.
كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىنىڭ تۇسىنىستىك احۋالىندا وربىگەندىگىن سەنىممەن ايتا الامىن. بۇل ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نازار اۋدارىپ وتىردى. سوندىقتان پروبلەمالاردىڭ قازاقستان تاراپىنان ەڭسەرىلۋىنەن كوپ ماسەلەلەر بولا قويعان جوق.
ارينە قيىندىقتار دا بولدى. ماسەلەن, تاريفتەردى ىرىقتاندىرۋ ۇستىندە بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر باس كوتەرىپ قالىپ وتىردى. سىزدەردە تاريفتەر جوعارى بولدى. ونىڭ ۇستىنە سىزدەر رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن بىرگە كەدەن وداعىنىڭ قۇرامىنداسىزدار. سوندىقتان ماسەلەنى كوپ تاراپتى تۇرعىدان قاراستىرۋعا تۋرا كەلدى. وسى قيىندىقتاردىڭ بارلىعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەر جۇمساۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەڭسەرىلدى. سوندىقتان كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋدە قازاقستان تاراپىنان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالار ىستەرى جونىندەگى مينيستر جانار ايتجانوۆا حانىم وكىلدىك ەتكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل جەردە جانار ايتجانوۆا حانىمنىڭ دا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
جالپى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اراسىنداعى ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ىرىقتاندىرۋ جەڭىل بولا قويعان جوق. بىراق, سوعان قاراماستان تاراپتاردىڭ كۇش-جىگەر جۇمساۋىنىڭ ءناتيجەسىندە بۇل پروبلەمانىڭ ءساتتى ەڭسەرىلگەندىگىن ايتار ەدىم.
وسى رەتتە اتاپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە, كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ جانە ونى ءساتتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ كوپ قىرلى ساياساتى, كوپتەگەن ەلدەر اراسىندا دۇرىس قاتىناس جاساۋى, تەڭگەرىمدى ۇستانىمدى يكەمدى جۇزەگە اسىرۋى جاقسى جەمىسىن بەردى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ساياساتتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ جولىنىڭ جارقىن بولۋىنا تيگىزەتىن پايداسى مول بولماق.
– قازاقستان الىپ دالاسى بار ۇلكەن اگرارلىق ەل. وسى سالانى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت ۇلكەن شىعىندار جۇمسايدى. بۇل جاعداي دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىمەن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا بىرقاتار قيىندىقتار تۋدىردى دەپ ەستيمىز. وسى جونىندەگى پىكىرىڭىزدى بىلە كەتسەك.
– مەن جوعارىدا كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن جۇرگىزۋگە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تاراپىنان تىكەلەي قاتىسپاعانىمدى ايتتىم. بىراق اگروسەكتور ماسەلەسىندە كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاق جۇرگىزىلگەندىگىن بىلەمىن. مۇندا ەكى جاققا دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديا اتاۋلىنىڭ بارىنە قارسى. ويتكەنى, مەملەكەت وسى ارقىلى ساۋدا مەن باسەكەنىڭ تەڭ جاعدايدا جۇرگىزىلۋىنە بوگەت جاسايدى.
بىراق مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە قازاقستان جاعدايىن دا تۇسىنۋگە بولادى. قازاقستاندا اۋا رايىنىڭ احۋالى ەۋروپاداعىداي سونشاما جايلى ەمەس. جازدارىڭىز ىستىق, قىستارىڭىز سۋىق, ءارى تىم ۇزاق بولۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار كەلتىرەتىندىگى انىق. ونىڭ ۇستىنە ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعانىنا ءالى كوپ ۋاقىت وتە قويماعان ەل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرىپ ۇلگەرە قويعان جوق. سوندىقتان قازاقستان مەملەكەتى باسشىلىعىنىڭ وسى ماسەلەگە ۇلكەن ءمان بەرىپ, سۋبسيديالاردى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلىس تانىتۋىنىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار سەكىلدى.
مۇنى مەن قازاقستان جاعدايىمەن تانىس ادام رەتىندە جاقسى تۇسىنەمىن. بىراق وسى ماسەلەدە بارلىق ەلدەردىڭ بىردەي ءبىر ۇستانىمدا بولۋى قيىن-اق. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ اگروسەكتورى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ كۇردەلى سيپاتتا جۇرۋىنە تۋرا كەلدى.
دەگەنمەن, قالاي الىپ قاراعاندا دا, قازاقستان وسى ماسەلەدە ءوز ۇستانىمىن قورعاپ قالا الدى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى قازاقستان پايداسىنا شەشىلدى. مۇنى قازاقستاننىڭ جەڭىسى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
– سونىمەن قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلدى. بۇل وقيعانىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ءۇشىن قانداي پايداسى بولماق؟
– قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋدان قازىردىڭ وزىندە پايدا كورىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى بارىسىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قويعان تالاپتارعا سايكەس قازاقستاندا قانشاما زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى ارقىلى سىزدەردىڭ ەكونوميكالارىڭىزدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ارتا ءتۇستى دەۋگە بولادى.
سىزدەر ەندى جاھاندىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن بولاسىزدار. سىزدەردەگى تۇتىنۋشىلار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جەتىستىكتەرىمەن سۋسىندايتىن بولادى. جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ جەڭىلدەيدى. ەل ىشىندە تاۋارلار كوبەيەدى. ولاردىڭ باعاسى بۇرىنعىعا قاراعاندا ارزان بولادى. ونىڭ ەسەسىنە, قازاقستاننىڭ وزىندە وندىرىلەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور تاۋارلاردى سىرتقى رىنوكتارعا شىعارۋ جەڭىلدەيدى.
ارينە, بۇل جەردە ەڭ باستى ماسەلە ەكونوميكانىڭ جاھاندىق باسەكەگە قانشالىقتى قابىلەتتى ەكەندىگىندە. وسى ماسەلەدە مەن قازاقستانعا الداعى سىناقتاردان سۇرىنبەي وتۋدە تابىستار تىلەيمىن. قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدە ۇلكەن دايىندىقتار جاساپ جاتقاندىعىن بىلەمىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن ەل ىشىندە ۇلكەن رەفورمالار قولعا الىندى. ول رەفورمالار تۇبىندە قازاقستاندى تابىسقا باستايدى دەگەن سەنىمدەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
