ادامدىق پارىز – ارىلۋ

اللانىڭ ادىلدىگىن كورمەيسىز بە, پەن­دەم ءبىر قالىپتان جالىقپاسىن, كەيدە جەلپىنىپ, كەيدە سەرپىلىپ, سەرگىپ, سەرىلىك قۇرىپ ءجۇرسىن دەپ كۇن مەن ءتۇندى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن, تىنىسى تارىل­ماسىن دەپ اۋانى, شولىركەگەندە ءتىلى قۇر­عاماسىن دەپ ءمولدىر سۋدى جا­را­تىپ­تى. بىراق كەيبىر پەندەسى وسىنىڭ ءوزىن دۇرىس پايدا­لانا الماي جان دۇنيەسىندە “...ءبىر ءتۇرلى ماستىق پايدا بولىپ... اقىلدىڭ كوزىن بايلاپ... كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىنەن ەسەپ الماي” (اباي) اداساتىنى بار. سول اداسۋدىڭ ەڭ قاتەرلىسى – تويىمسىزدىق كوزىن باي­لاپ, قىلمىس جاساۋ. جازىقسىز­دىڭ جانىن جارالاۋ, تانىنە داق سالۋ, ءتىپتى بەيكۇنا ءومىردى قىرشىنىنان قيۋ. وسى قا­سىرەتكە قارسى كۇرەس تو­لاسسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, نيەتى بۇزىقتار تىيىلار ەمەس. بۇل تاقىرىپ كەز كەلگەننىڭ قان­جىعاسىنا بايلانا قوياتىن جەڭىل نارسە ەمەس ەكەنى بەلگىلى. قازاق باسپاسوزىندە قيا كەتكەن قىلمىستى, زاڭ تالابىن بۇ­زاتىن باسبۇزارلاردى جازاتىندار ساۋ­ساقپەن سانارلىق. وعان بارۋ ءۇشىن ساۋا­تىڭ مىقتى, زاڭنىڭ تاراۋ-تارماعىن, باپ باعىتىن جەتىك ءبىلۋىڭ, ياعني بەس قا­رۋىڭ ساي بولۋى كەرەك. ونسىز ازۋىن اق­سي­تىپ, ارلانمىن دەپ جۇرگەندەرمەن ال­ىسا كەتكەندە توتەپ بەرە الماسىڭ انىق. كوپتەن بەرى وسى تاقىرىپقا قا­لام تارتىپ, قارىمىن تانىتىپ كەلە جاتقان ارىپتەسىمىز, پرەزيدەنت سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى الەكساندر تاس­بو­لاتوۆتىڭ تاياۋدا عانا جارىق كورگەن كىتابىنىڭ اتى – “ارىلۋ” ەكەن. كو­لەمدى دۇنيەنى زەردەلەي وقىپ وتىر­عاندا جوعارىدا ۇشقىنداتىپ ايتقان ويلار باس كوتەردى. كىتاپ قازاق جۋرنا­ليستيكاسىنىڭ حاس شە­بەرى, كورنەكتى جازۋشى شەرحان مۇر­تازانىڭ العىسوزىمەن اشىلىپتى. قا­لام­گەر: “ارىلۋ” اتتى كولەمدى پۋب­لي­تسيس­تي­­كالىق-جيناقتىڭ بالاماسى – تازارتۋ. ەرەن جۋرناليست, كوسەم­سوزدىڭ شەبەرى, پۋبليتسيست الەكساندر تاسبو­لاتوۆ وسى جيناعىندا قازىرگى قوعامنىڭ ءزارۋ پروبلەمالارىن كوتەرىپ, ونى وڭ­تايلى شەشۋدىڭ جولدارىن مەڭزەگەن. ناعىز قالامگەر – قوعامنىڭ تا­مىر­شىسى. كەسەلدەن, كەساپاتتان ساق­تاۋشى. “ارىلۋ” وسى سيپاتتاعى كىتاپ. جو­لى بولسىن!” – دەپ اق باتاسىن بەرىپتى. شىنىندا, شاماڭ جەتىپ كىناڭدى, كۇناڭدى ءتۇسىنىپ, تەرىس ىستەرىڭنەن ءتۇڭىلىپ, اق جولعا ءتۇسىپ ارىلا الۋ – ناعىز ادامنىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك. بىراق ونداي ەرلىك جاسايتىندار كوپ ەمەس. جەمقورلىق دەگەن جەمىر قۇرت تالايدىڭ وزەگىن كەۋلەپ, نەنى بول­سا دا جۇتا سالاتىن كۇيگە ءتۇسىرىپ ءجۇر. بۇرىن “كەڭىردەگى كەتپەننىڭ ۇڭعىسىنداي” دەگەن اتام قازاقتا ءسوز بولۋشى ەدى, قازىر ونداي كەڭىردەكتەر مۇناي قۇبىرىنان دا جۋانداپ كەتكەن سەكىلدى. وزگەنى وزەكتەن تەبەتىن ءوزىم­شىلدەر, ءوزىم ءۇشىن دەگەندە قاراقان باسىن, شىرىلداعان جانىن اياماي نەبىر سۇمدىقتارعا باراتىندار, ءسوزى ءبىر جاقتا, ءىسى ءبىر قيادا, “اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا” ءار تۇستان توبە كورسە­تەدى. بۇل ۇرەيىڭدى ۇشىرادى. ەڭ اۋى­رى – قۇبىر – قۇلقىندى تولتى­رىپ الىپ, شەت ەلگە قاشىپ, وندا بارعان سوڭ ءوزىن سۋدان تازا ەتىپ كورسەتىپ, اتا­جۇر­تىنداعىلاردى اقىماق دەپ بىلە­تىندەر دە شىعىپ جاتىر. مۇنداي­لار­دى جاي قاشقىن دەۋگە بولا ما؟ جوق. ونداي جەمىر قاشقىنداردى وتانىن ساتقاندار, وپاسىزدىق جاساعاندار, از قازاقتىڭ بەتىنە كۇيە جاققاندار, ەلىنە لاڭ سالعاندار دەسەك, قاتەلەسە قويماس­پىز. ءبىز نەگە بۇلاي شۇيلىگىپ وتىرمىز؟ كىتاپتىڭ ءبىرىن ءبىرى تو­لىق­تىرىپ وتىراتىن ءتورت بولىمىندەگى ءدۇ­نيە­لەردى وقىپ شىققان سوڭ, دەندەپ كەتكەن جەمقورلىققا, جات قىلىق, جات مىنەز, ۇلتتىق نامىسى ولگەندەرگە كۇي­ىن­گەندىكتەن وسىلاي دەۋگە ءماج­بۇر­مىز. ءبىرىنشى ءبولىم “تۇرمەدەگى ءدۇر­بەلەڭ” دەپ اتالادى. وندا قىلمىس جاساپ, موينىنا قۇرىق ءتۇسىپ, جەتكەن جەرىم وسى ەكەن-اۋ دەگەندەردىڭ وقي­عاسى ورىلسە, ەكىنشى ءبولىم – “شەك پەن شەردە” تالاي تەپكى باستان ءوتىپ, بۇل كۇيگە قالاي ءتۇستىم دەپ كۇيىن­گەن­دەر, “شىندىق شىڭىراۋدان شىق­قان­شا” دەگەن ءۇشىنشى بولىمدە – وكى­نىشتەن تىرىدەي ءولىپ, ويدىڭ ازابىنا ورتەنگەندەر باياندالادى. سوڭعى ءبولىم – “ارىلۋدا” جاماندىقتان جەرىگەن, جاقسىلىققا يلاناتىنداردى كورەسىڭ. جالپى, بۇل كىتاپتا قارا باس­تىڭ قامىن كۇيتتەگەندەردىڭ, با­يان­سىز تىرلىكتىڭ از كۇندىك يت تىرلىگىنە يسىنگەندەردىڭ, جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە دەگەن ارسىزداردىڭ, وڭاي ولجاعا كەنەلىپ, مۇراتىنا جەتپەك بولعان اشكوزدەردىڭ قيلى-قيلى قىلىقتارى سۋرەتتەلەدى. قىلمىستان قۇتىلىپ كەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەي­تىنى, ءولىپ قۇتىلماساڭ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامعا جاساعان قياناتىڭ الدىڭنان شىعىپ, تەمىر تورعا قامالماي قوي­مايتىنىڭدى ادەمى كورىنىستەرمەن بەرىپ وتىرادى. شىركىن, سول بوستاندىقتىڭ قادى­رىن كەيدە بىلە بەرمەيتىنىمىز بار. بوس­تاندىقتان ايىرىلۋ – كورەر كۇنىڭ كور سوقىر دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنى كى­تاپتاعى “تۇرمە ءتارتىبى” دەگەن دەرەكتى دۇنيەدەن كورۋگە بولادى. “تۇرمەنىڭ ىشىندە “كو­سەمدەرى” مەن “قۇلدارى” بو­لادى. بۇلار جاسىرىن, زاڭسىز ارەكەتتەر ەكەندىگى ءسوزسىز. جانە وعان ەشكىم توسقاۋىل بولا المايدى. سەبەبى, تەڭسىزدىك بارلىق جەردە بار, ولارعا باي مەن كەدەي, كۇشتى مەن ءالسىز, شەنەۋنىك پەن مالاي, جالگەر مەن جالشى دەپ ات بەرىپ تە قويعان. ال تۇرمەدەگىلەر اسپاننان تۇسكەندەر ەمەس, ولاردىڭ ءبارى وسى ورتادان شىققان, قۋلىق-سۇمدىقتى بىلەتىن, ءتىپتى وقىعان-توقىعاندارى دا بار, ياعني كۇشتىگە ءالسىز, بايعا كەدەي قىز­مەت كورسەتۋگە ءتيىس ەكەندىگىن ۇيرەنگەن ادامدار”. مۇنداي اقيقات سوزگە نە الىپ, نە قوساسىڭ. “قازاق كورگەن قاسىرەتتە” 1986 جىلى ۇلتتىق رۋحى مىقتى قازاق جاستارىنىڭ قورلىققا شىداماي, زورلىققا باس يمەي, جۇرت ەكەنىن كورسەتىپ, جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ, ءبىر ءۇن, ءبىر ۇرانمەن تەپسىنىپ تۇرىپ تەڭدىك سۇراعان ءساتىن ايتا كە­لىپ, قىزمەتىم بار, ەرتەڭگى كۇنىم نە بولادى دەمەي “...الاڭعا شىققان ۇلتشىلدار ەمەس, سانا سەزىمى جوعارى ستۋدەنتتەر” دەپ جەلىككەندەرگە قارسى شىعىپ, ۇلتشىل اتانعان, ەلى ءۇشىن ءبىراز قۋدالاۋعا ۇشىراعان اسكەري قىزمەتكەر بوتاش قاجىموۆتىڭ ەرلى­گىنەن سىر شەرتەدى. ءيا, تاۋەلسىزدىك باستاۋى, بوستاندىقتىڭ داڭعىل جولى سول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ جەلىسىندە جاتقانى شىندىق. ءبىز كسرو دەگەن الىپ مەملەكەتتىڭ قۇلاۋىنا نەگىز قالا­عان قازاق ۇلانىنىڭ الدىندا ارقاشان قارىزدار ەكەنىمىزدى ءوزىمىز عانا ءبىلىپ قويماي, كەيىنگى ۇرپاققا ۇزبەي جەتكىزىپ, وتاندى, ۇلتتى ءسۇيۋ­دىڭ, وعان قاي ۋاقىتتا دا ادال بولۋ­دىڭ ۇلگىسى وسى دەپ ۇقتىرىپ وتى­رۋىمىز كەرەك. تۇڭىلە قارايتىن تۇرمەنىڭ ىشىندە دە ىزگىلىكتى جانداردىڭ بار ەكەنىن ء“بىر تال گۇل” اتتى جازىلىمنان, باس­قا دا ماقالالاردان از كەزدەستىر­مەي­سىڭ. اتام قازاق “جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق” دەپ جاتادى. بۇل ءومىر اقي­قاتى. ءبىلىپ تۇرىپ قىلمىسقا بارعان­دارعا, ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن ءومىردى كوپسىنىپ قاتەر توندىرەتىندەرگە, باردى مىسە تۇتپاي­تىن مىسكىندەرگە اياۋشىلىق ءبىلدىرۋ – ارتىق. ال جازاتايىم جا­ڭىل­­عان­دار, قوساق اراسىندا كەتكەندەر, وز­بىر­لاردىڭ قۇرباندىعىنا شالىنعان­دار تۋرالى اڭگىمە باسقا. ارينە, ادام قىلمىسكەر بولىپ تۋمايدى. ادامدى كۇن كەشىپ جاتقان ورتاسى, تاربيەسى, ادىلەتسىزدىك بۇزادى. ءبىز قىلمىس, جەمقورلىق تۋرالى اي­تىپ جاتامىز. كەيدە سونىڭ سەبەبىنە, تامىر تارتقان “توپىراعىنا” ۇڭىلەمىز بە؟ بولدىرماۋدىڭ جولىن الدىن الا قاراستىرىپ كوردىك پە؟ الدە بولىپ, بوياۋى سىڭگەندە عانا, اتتەگەن-اي, دەپ بارماعىمىزدى شايناپ, باسىمىزدى شايقاپ وتىرمىز با؟ جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ماقتانۋ مەن ماقتاۋ, كىم قىزمەتكە ىلىنسە سە­نەن ءىرى, سەنەن مىقتى ادام جوق دەپ جاعىمىز تالعانشا زارلايتىن جا­عىم­پازدىق بەل الىپ تۇرعانىن جا­سى­را الماساق كەرەك. وسى جەردە ويى­مىز­عا ءجۇسىپ بالا­ساعۇننىڭ: “مەملە­ك­ەتتىڭ كەمەلدەنۋى ءتورت باسقىش ار­قى­لى جۇزەگە اسادى: ادىلدىك, باق-داۋلەت, ءبىلىم جانە قاناعات” دەگەن ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. ءبىز وسى سوزدەردى وقىپ قانا قويماي, وعان ادالدىق تانىتساق قىلمىس ازايارى ءسوزسىز. “ارىلۋ” ءبولىمىنىڭ بەتاشار ماقا­لاسى “سىرقات” دەپ اتالادى. العا­شىن­دا اۋرۋ تۋرالى بولار دەيسىڭ, سويتسەڭ ول قاناعاتسىزدىقتان تۋعان جەمقورلىق دەگەن سىرقات ەكەن. ەلباسىنىڭ ەلدىك ىستەگى سارا ساياساتىنان, دانا ويىنان باستاۋ الىپ تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت “جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى” زاڭ, وزگە دە قۇجاتتار قابىلدانعانى بەل­­گىلى. ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ جو­لىندا دا قىرۋار جۇمىستار اتقا­رى­لۋدا. سوعان قاراماي, تاۋەلسىزدىگىنە ءۇش عاسىردان سوڭ ارەڭ قول جەتكىزگەن جۇرتتىڭ بۇكىل ۇكىلەگەن ۇمىتىنە سىزات ءتۇسىرىپ, نەسىبەسىنە ورتاقتاسىپ, مۇناي دەيسىڭ بە, باسقا دەيسىڭ بە, قۇبىر – قۇل­قىنعا قينالماي قۇيىپ جىبە­رە­تىندەر اياعىن تارتپاي وتىر. بارماق باستى, كوز قىستىعا سالىنعاندار دا ايى­لىن جيار ءتۇرى جوق. وندايلار تۋ­رالى قيلى-قيلى دەرەكتەردى اۆتور جەرىنە جەتكىزە جازىپ, ءوزىنىڭ نارا­زىلىعىن ءبىلدىرىپ, “زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالۋدىڭ” قاتەر ەكەنىن العا تاردى. ءبىر وكىنىشتىسى, حالىق قورعانىم, قورمالىم, جاقى­نىم, جاناشىرىم دەپ جۇرگەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى ارا­سىنان دا اردان بەزگەندەردىڭ شىعىپ قالاتىنى اپىر-اي, ءا, دەگىزبەي قوي­مايدى. مۇنداي جات ءىستى اۆتور “توي­ماعان تورعا تۇسەدى” دەگەن ماقالا­سىندا اشكەرەلەيدى. جەمقورلىق پەن جەمساۋى ماي­لانعاندار مەن تىلىنگەندەردى ءاش­كەرەلەيتىن “تويىمسىزدىق تورعا ءتۇ­سىرەدى” دەگەن ماقالانىڭ سوڭى بى­لايشا تۇيىندەلەدى. ء“يا, ايتا بەرسە, مۇنداي جەمقورلىق پەن مەملەكەتتىڭ قازىناسىن تالان-تاراجعا سالۋ تىيىل­ماي وتىر. وعان قالاي, قاشان, قايتىپ توسقاۋىل قويىلاتىندىعى دا بەلگىسىز. بىرەۋ ماڭداي تەرىمەن ادال ءومىر سۇرگەندى ءپىر تۇتادى, ەندى بىرەۋ­لەر قولدان كەلسە ەكى اسا دەپ ميى­عىنان كۇلەدى. ونىڭ ءبارىن جۇرت ۋا­قىتقا, “دۇنيە قۋعان” زامانعا اۋدارا سالادى. بىراق ءبىر ءتىلىم نان ءۇشىن وتباسىنىڭ قامىن ويلاعان وتاعا­سىمەن جوعارى لاۋازىمىن سىبايلاس جەم­­قورلىققا ارناعاندار ءىسىن ءبىر تارازى باسىنا سالۋ مۇمكىن ەمەس شى­عار”. بۇل – اشىنعان سوڭ ايتىلعان اششى ءسوز. كىتاپتىڭ بەتىن جاۋىپ, قىلمىس الەمىنىڭ حيكايالارىن كوز الدىمىزدان قايتا ءبىر وتكىزگەندە دوسىنا ادال, جاۋىنا قاھارلى, باتىر, نامىستى دەگەن قازاق جۇرتى مۇنداي تەرىس قى­لىققا, دۇمبىلەز ىسكە قالاي باردى دەگەن ويعا قالاسىڭ. “ارىلۋ كەرەك, قۇتىلۋ قاجەت جامان ادەتتەن, جەك­سۇرىن ارەكەتتەن!” – دەپ شيرىعاسىڭ. الەكساندر تاسبولاتوۆتىڭ “ارىلۋ” اتتى كىتابىنىڭ ايتپاعى دا وسى. سۇلەيمەن مامەت.