قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك مەكتەپ قالىپتاستىردى
كيەلى تۇركىستاندا كەستەلى كوركەمسوز بەن كەسىپ ايتار كوسەمسوزدىڭ شەبەرى, كورنەكتى قالامگەر, «قۇرمەت», «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىنىڭ, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مارحابات بايعۇتتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان «ماقامى بولەك مارحابات بايعۇت» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى. ەلىمىزدىڭ جانە تۇركى ەلدەرىنەن بەلگىلى عالىمدار, قالامگەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسقان سيمپوزيۋمدا العاش ءسوز العان سەنات دەپۋتاتى, اكادەميك دارحان قىدىرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت القالى جيىنعا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىندا مارحابات اعانىڭ قالامگەرلىك, قايراتكەرلىك قىزمەتىن جوعارى باعالادى. «جازۋشىنىڭ كوركەم شىعارمالارى, ءتۇرلى تاقىرىپقا ارنالعان ماقالالارى مەن ەسسەلەرى وقىرمان قاۋىمنىڭ جوعارى باعاسىن الدى. ونىڭ تاعىلىمدىق ءمانى بار تۋىندىلارى حالقىمىزبەن بىرگە جاساي بەرەدى», دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا. سونداي-اق سيمپوزيۋمعا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, سونداي-اق شىمكەنت قالاسى, قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى دە قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداپ, تابىس تىلەدى. تۇركى الەمىنەن, وزبەكستان جازۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قازاقباي يۋلداش, قىرعىزستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كەرىمبەك قادىراحۋنوۆ, تۇركيادان كەلگەن مارتەبەلى مەيمان حاجى بايرام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءجاميلا كىناجى ءوز ەلدەرى ۇيىم باسشىلارىنىڭ, جازۋشىلارىنىڭ قۇتتىقتاۋلارىن جەتكىزدى. «قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك ورنەگىمەن كەلگەن, اسەمدىك الەمىمەن تانىلعان مارحابات اعا – سوقپاعى سونى, سونارى ولجالى, مادەنيەتى جوعارى, جازۋى ەرەك, بولمىسى بولەك, قاراتاۋدىڭ شەرتپە كۇيىندەي كۇمبىرلەگەن نازىك يىرىمدەرىمەن ويلى وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن باۋراعان بەكزات جازۋشى ەدى. ولمەيتىن تۋىندىلارىمەن, وشپەيتىن مۇراسىمەن ول ەندى تۇگەل تۇركىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇگىنگى مازمۇندى جيىن سونىڭ ءبىر ايعاعى ىسپەتتى», دەدى سەناتور دارحان قىدىرالى.
جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالار وبلىس ورتالىعى تۇركىستاندا عانا ەمەس, ءۇشىنشى مەگاپوليس شىمكەنت قالاسىندا جانە تۇلكىباس اۋدانىندا دا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. سول ءىس-شارالاردا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىر, تىلەك-نيەتتەر دە مارحابات بايعۇت اتىنداعى ادەبيەت ءۇيىنىڭ اشىلاتىنىنا كۇمان قالدىرمايدى. وسى ءبىر جۇزەگە اسىرىلۋىنا ەل سەنىمى مول يگى باستاما جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ تۇيىنىندەي بولدى. ادەبيەت ءۇيى اشىلدى دەپ سۇيىنشىلەر كۇن دە الىس ەمەس سەكىلدى. ءيا, جازۋشىنىڭ مەرەيتويى اياسىندا جىل باسىنان بەرى ءتۇرلى مازمۇندى مادەني-ادەبي ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. مىسالى, جىل باسىندا «مارحابات» جۋرنالى قالىڭ وقىرمانىنا جول تارتتى. شىمكەنتتە «مارحابات اپتالىعى» ءوتىپ جاتىر. وسى اپتالىق اياسىندا «مارحابات مۇراسى – رۋحاني قازىنا» كىتاپ كورمەسى, «قاراتاۋدىڭ قازىنالى قالامگەرى» ادەبي-تانىمدىق ساعاتى, «كوركەمسوز بەن كوسەمسوزدىڭ شەبەرى» ادەبي كەشى, «مارحابات وقۋلارى» ۇيىمداستىرىلدى. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ شارىقتاۋ شەگىندەي بولعان «ماقامى بولەك مارحابات بايعۇت» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق سيمپوزيۋم كۇنى كەشە وبلىستىق «فاراب» امبەباپ-عىلىمي كىتاپحاناسىندا ءوتتى. ال حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا ءسوز العاندار تۇلعانىڭ جازۋشىلىق, ادامي بولمىسىنا, قازاق جانە تۇركى الەمى ادەبيەتىندە الار ورنىنا تەرەڭ تالداۋ جاسادى.
«قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, الاشتانۋشى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى جۇسىپبەك قورعاسبەك, ۇعا اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور وڭالباي اياشەۆ بايانداما جاساپ, مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارماشىلىعى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە كەڭىنەن توقتالدى. مىسالى, ديحان قامزابەك ۇلى حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق پروزاسىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعان تانىمال جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ كوسەمسوزدىك مۇراسىن ءسوز ەتەردە «قالام قازاناتى» دەگەن تىركەس ويدا تۇراتىنىن ايتتى. م.بايعۇت 70-جىلدارى وڭىرلىك جۋرناليستيكاعا ادەبيەتتەن كەلىپ, ونى بايىتىپ, بايسالداندىرىپ, وزا شاپقان شاعى از بولماعانىن اتاپ ءوتتى. «تۇركىستاننىڭ مايلىكەنتىندە تۋىپ, اۋىلدا ۇلت ءداستۇرىنىڭ ۋىزىنا جارىعان, الماتىدا وقىپ-جەتىلىپ, قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءىزباسارى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن مارحابات بايعۇتتى سول سەبەپتى دە «قالام ەڭبەكتورىسى», «قالام قازاناتى» دەيمىز. جالپى, بىزدە الىمساقتان تەك جازۋشىلىقپەن (نەمەسە اقىندىقپەن) كۇن كورگەن ادام از. ءبارى ءبىر جەردە جۇمىس ىستەگەن. جۇسىپبەك پەن ماعجان باسپاسوزدە, باسپالاردا, وقۋ ورىندارىندا ناپاقا تاپتى. ايتقانداي, ەكەۋى دە ەپتەپ بيلىك سالاسىندا قىزمەت ەتتى. اتى وشكىر رەپرەسسيا كەزىكپەسە, ولار دا سول پالەدەن اۋپىرىمدەپ امان قالعان م.اۋەزوۆتەي ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, ايگىلى اكادەميك بولاتىنىنا شاك كەلتىرمەيمىز. ەندى وسى «نان مەن ءان» نەمەسە تىرشىلىك ولشەمىن مارحابات بايعۇتقا سالساق, اينا-قاتەسىز قايتالانادى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى. سونداي-اق بايانداماشى قالامگەر م.بايعۇتتىڭ «شامشىراق», «وڭتۇستىك قازاقستان» مەكتەپتەرىندەگى پۋبليتسيستيكاسىن الاسارتپاي, «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى بايىپتى تاجىريبەسىن, ىزدەنىسىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ سەبەبى دە بار. ء«بىرىنشى سەبەپ – ماحاڭ «ەگەمەنگە» اقشاڭقان الپىستان اسىپ, «اساتاياعىن» ۇستاپ, قالامگەرلىك ادالدىعىنا, ايبارىنا سەنىپ كەلگەنى. ەكىنشى سەبەپ – مەرزىمدى باسىلىمنىڭ باعى مەن باعاسى سىنعا تۇسكەن كەزەڭدە الىستى بولجايتىن ساناتكەر, گازەت پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «مارحابات بايعۇت – وڭتۇستىك ءوڭىر (وقو, جامبىل, قىزىلوردا) بويىنشا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى ءتىلشىسى» دەگەن تىڭ جوباسى. بۇل – بايىرعى تۇركىستان ايماعىنداعى كەمى 5 ميلليون وتانداستىڭ رۋحاني-مادەني, ادەبي-كوسەمسوزدىك تالعامىن تۇزەۋ دەگەن ءسوز. بىزدىڭشە, بۇل جوبا 2008–2012 جىلدارى ساتىمەن جۇزەگە استى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
ال جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك بايانداماسىندا «بۇگىنگى زاماننىڭ بەيىمبەتى» مارحابات بايعۇت قازاق ادەبيەتىندەگى وڭتۇستىكتىڭ مەكتەبىن ءبىر ىزگە تۇسىرگەنىن اتاپ ءوتتى. «مارحابات نەنى جازسا دا, ونىڭ ارعى جاعىندا ءتالىم الارلىق ءتامسىل جاتادى. نەگىزى, تامسىلدەپ ايتۋ – وڭتۇستىككە ءتان نارسە. ادەبيەتتە وڭتۇستىكتە تۋساڭىز بولدى, ەشتەڭەنى ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق», دەيدى ج.قورعاسبەك. سونداي-اق بايانداماشى مارحابات بايعۇتتىڭ جازۋشى رەتىندەگى قولتاڭباسىن ايقىندايتىن ءۇش دۇنيەسىن بولە-جارا اتادى. «ول – ىشتەن قايناپ شىققان ءليريزمنىڭ نۇرىنا بولەنگەن «اپكەمنىڭ اۋىلى» اڭگىمەسى, ول – قيىسپايتىن دۇنيەنى قيىستىرىپ جىبەرەتىن «كرەست» نوۆەللاسى, ول جانە وڭتۇستىكتىڭ مەنتاليتەتىن ءتۇرلى اگرەسسيادان قورعاعان «كوكتەم دە وڭتۇستىكتەن باستالادى» دەگەن ماقالاسى», دەي كەلە جازۋشى اتالعان تۋىندىلاردى جەكەلەي تالداپ ءوتتى. مىسالى, ەگەر تولقۇجات دەگەن ۇزاق سوزدەردەن تۇراتىن بولسا, مارحابات بايعۇتتىڭ «كوكتەم دە وڭتۇستىكتەن باستالادى» دەگەن ماقالاسىن وسى وبلىسقا تولقۇجات ەتىپ بەرۋگە بولاتىنىن ايتادى. «...ۇلكەن دراماتۋرگ-جازۋشىمىز ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ ماقالاسىندا: «مورالدىق بۇزىلۋدىڭ دا وشاعى وسى وڭتۇستىك وڭىرىنەن باستاۋ العان دەسەك, ونشا قاتەلەسپەيمىز», دەپ ايتىلىپ كەتىپتى. سوعان مارحابات بايعۇت وڭتۇستىكتىڭ بۇكىل سىر-سيپاتىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزىپ ايتىپ, ءبارىن ورنىنا قويىپتى. باسقالار جازسا, ول داۋعا ۇلاسىپ جالعاسا بەرەر ەدى, مارحابات اعامىز ايتارعا ءسوز قالدىرماي جازىپتى. ء«بىز مورالدىق بۇزىلۋدى قازاقشا جازىپ جۇرسەك, سىزدەر سونى ورىسشا جازىپ قۇرىپ جۇرسىڭدەر عوي», دەپتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اعامىز دىمىن شىعارماي, مۇسىلمان بەيىتىنە كرەست تاققان كىسىنىڭ ءوزىن بولەك, قاسىنا موينىنداعى كرەسىن بولەك جەرلەگەندەي ەتىپتى», دەي كەلە جۇسىپبەك قورعاسبەك سونداعى مارحابات بايعۇتتىڭ مىسالدارىن كەلتىردى. وندا وڭتۇستىككە تامسانعان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, وسى تۇركىستاندا ناۋرىز تويلانعاندا ايتقان فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ كەرەمەت سوزدەرى بار. «ماعان بارىنەن بۇرىن ۇناعانى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ءسوزى بولدى: «سىرباي ماۋلەنوۆ اعامىز دا وڭتۇستىككە, شىمكەنتكە, سارىاعاشقا ءجيى كەلەتىن, سىرلاساتىنبىز. 1988 جىلى, كولبين پاتشانىڭ تۇسىندا شىمكەنت تەمىرجول ۆوكزالىندا شىعارىپ سالىپ تۇردىق. ۆاگوندارى ءتىزىلىپ, جولسەرىكتەرى سىزىلىپ, اسقاروۆ سىندى ىسكەر باسشىنىڭ ارقاسىندا ءبىراز جىلدان بەرى جۇرە باستاعان «الاتاۋ» پويىزى كەلىپ توقتادى. سىراعاڭ ارعى جاق, بەرگى جاعىنا كوز جەتپەس پەررونعا قاراپ, قاتتى تولقىپ كەتىپ: «قاراڭدارشى, مىنا عاجاپتى! قاپ-قارا شاشتار, قاراكوز جاستار! كوز ۇشىنا دەيىن قاراقۇرىم, قاپتاپ جۇرگەن قازاقتار... اينالايىندار, قاپ-قارا شاشتارىڭنان, قازاقى باستارىڭنان اينالايىندار! وسە بەرسىنشى, كوبەيىپ, جەتىلە بەرسىنشى... شىمكەنتتىڭ بارىنا شۇكىر», دەدى. سوندا سىراعاڭنىڭ جانارىنان ابدەن ىزا ءوتىپ كەتكەن ادامنىڭ كوزىندەگىدەي مولتىلدەگەن جاس كوردىك». مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ءتىزىپ بەرگەن مارحابات بايعۇت وڭتۇستىك جۇرتىنىڭ اتىنان قاتتى ريزا بولدىق دەپ جازىپتى. بۇگىندە وڭتۇستىك قانا ەمەس, بۇكىل قازاق حالقى مارحابات بايعۇت دەگەن جازۋشىعا قاتتى ريزا ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى. مارحابات بايعۇت قازاق ادەبيەتىندە مەنتاليتەتتىك مەكتەپ قالىپتاستىرعان جازۋشى. ال ول جول بەيىمبەتتىڭ جولى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى», دەيدى جۇسىپبەك قورعاسبەك.
حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا, سونداي-اق زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆ جازۋشىنىڭ جاستارعا ونەگە تۇتار ەڭبەك جولىنا توقتالدى. ال ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارماسىنان كانديداتتىق جۇمىس قورعاعان الماتىلىق عالىم ساندۋعاش قۇلانوۆا تۋىندىلارىنا قاتىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرسە, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىم بوتاگوز تاعۇدرەتوۆا پەتروپاۆلدان بەينەقۇتتىقتاۋىن جولدادى. پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۋندۋزحون حۋسانبوەۆا دا اقش-تان بەينەقۇتتىقتاۋمەن بايلانىسقا شىقتى. سيمپوزيۋمنىڭ ەكىنشى بولىمىندە جازۋشى نۇرعالي ورازدىڭ «مارحابات» اتتى جاڭا پەساسىنان ءۇزىندى ساحنالانىپ, م.بايعۇتتىڭ ءومىربايانى نەگىزىندە دايىندالعان دەرەكتى فيلم كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. مىنە, سول دەرەكتى فيلمدە پىكىر بىلدىرگەن تۇلعالار دا جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا, ادامي بولمىسىنا توقتالا كەلە, ادەبيەت ءۇيىنىڭ اشىلعانىن قولدايتىندارىن ايتادى. مىسالى, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ: «م.بايعۇت اتىنداعى ادەبيەت ءۇيى ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جارقىراپ شىعۋىنا كومەكتەسەدى. ويتكەنى ونىڭ ىشىندە مارحابات بايعۇتپەن قاتار ەڭبەك ەتكەن, جازۋ جازعان دۋلات يسابەكوۆ, تەمىرحان مەدەتبەك, قاراۋىلبەك قازيەۆ سىندى وڭتۇستىكتەگى كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ دۇنيەلەرى تۇرادى دەپ ويلايمىن», دەدى. بەلگىلى اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى ادەبيەت ءۇيىنىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلىپ-اق تۇرعانىن ايتادى. اقىن نارماحان بەگالى ۇرپاققا قاجەت دۇنيە دەپ سانايدى. ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇلبەك ەرگوبەك: «ماحاڭدى ۇدايى زەرتتەۋ كەرەك, زەرتتەۋشىلەردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋدا ادەبيەت ءۇيى قاجەت», دەپ ەسەپتەيدى. قوعام قايراتكەرى ومىرزاق شوكەەۆ: «ادەبيەت ءۇيى, شىعارماشىلىق ورتالىق قاجەت. ارىپتەستەرىمىزدى, ەلدىڭ الدىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىزدى باستاماعا قولداۋ تانىتىپ, قولعابىس ەتۋگە شاقىرامىن», دەدى حالىقارالىق سيمپوزيۋم بارىسىندا «كيىكوتى ءيسى سىڭگەن قالام» ينستاللياتسيالىق كورمەسى كوپشىلىك كوزايىمىنا اينالدى. ارنايى جاساقتالعان كورمەدە جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە پايدالانعان جەكە زاتتارى مەن قۇجاتتارىنىڭ تۇپنۇسقالارى قويىلدى.
سيمپوزيۋم سوڭىندا ەلىمىزدىڭ 7 وڭىرىنەن ستۋدەنت-جاستار قاتىسقان رەسپۋبليكالىق شىعارماشىلىق بايقاۋ جۇلدەگەرلەرىن قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ءامىرحان مەڭدەكە, ال جالپى سانى 720 بالا باق سىناپ, مارەگە 4 كەزەڭ بويىنشا 144 قاتىسۋشى جولداما العان وقۋشىلار اراسىنداعى «مارحابات وقۋلارى» وبلىستىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن تۇركىستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءازىمحان قويلىباەۆ ماراپاتتادى.
تۋعان ولكەنى قادىر تۇتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى
تۇركىستانداعى ءىس-شارا شىمكەنتتەگى ج.شانين اتىنداعى سازدى دراما تەاترىندا مارحابات بايعۇتتىڭ «جوعالعان جۇرناق» قويىلىمىمەن جالعاسىن تاپتى. سونداي-اق شىمكەنتتە قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا ارنالعان «ادەبيەت الەمى ادەمى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ادەبي قاۋىم مەن رۋحانيات جاناشىرلارىنىڭ باسىن قوستى. مارحابات بايعۇتتىڭ باي ادەبي مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, ۇلت رۋحانياتىن دامىتۋ ماقساتىنداعى كونفەرەنتسيا ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. الدىمەن قوناقتارعا جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كەڭ كولەمدى كىتاپ كورمەسى, ينستاللياتسيالار مەن ەكسپوزيتسيالار ۇسىنىلدى. «مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارماسى – قوعامنىڭ ايناسى, حالىقتىڭ ءسوزى. بۇل كونفەرەنتسيا – ەسكە الۋ عانا ەمەس, جاڭا ۇرپاقپەن ادەبي بايلانىس ورناتۋدىڭ, رۋحاني ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋدىڭ ءبىر جولى. ادەبيەتكە شىنايى جاناشىرلىق وسىنداي شارالاردان كورىنەدى», دەپ اتاپ ءوتتى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك. كەشتى شىمكەنت قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى باحادىر نارىمبەتوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. تۇركيا, قىرعىزستان, وزبەكستاننان ارنايى كەلگەن جازۋشىلار مەن ادەبيەتتانۋشىلار مارحابات بايعۇتتىڭ قالامگەرلىك ەرەكشەلىگى, كوركەمدىك ءستيلى, دراماتۋرگيا مەن پۋبليتسيستيكاداعى ورنى تۋرالى باياندامالار جاساپ, ءوز ەستەلىگىمەن ءبولىستى. جازۋشىنىڭ ومىرلىك جانە شىعارماشىلىق سەرىكتەستەرى, زامانداستارى ونىڭ ادامي بولمىسى مەن ازاماتتىق ۇستانىمى جونىندە سىر شەرتىپ, ادەبي كەڭىستىكتەگى ورنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, بەلگىلى اقىن باۋىرجان جاقىپ مارحابات بايعۇتقا ارناعان كوڭىل تولقىتار ولەڭىن وقىدى.
مارحابات بايعۇت «قايدا بارساڭ دا, وڭتۇستىكتىڭ ادامدارى, شىمكەنتتىكتەر» دەپ ورىنسىز كىجىنەتىندەرگە: «قاراپايىم ستاتيستيكاعا سۇيەنەر بولساق, ءار بەسىنشى قازاق وڭتۇستىكتە تۋادى ەكەن. سوندا ەلىمىزدەگى ءار بەسىنشى ادام وڭتۇستىكتىكى بولماي ما؟ ولار قايدا بارۋ كەرەك سوندا؟» دەپ ءۋاج كەلتىرگەن بولاتىن. جازۋشىنىڭ وسى ءبىر ءسوزىن ەسكە سالعان قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي مارحابات بايعۇت حالقىمىزدىڭ جوعارى مورالدىق دەڭگەيىن, يماندىلىعىن ساقتاۋ جولىندا قالام تەربەپ, قوعامدا اتا داستۇردەن بۇرا تارتقان قىلىقتاردى اشكەرەلەگەنىن ايتادى. «ونىڭ ادامشىلىعى مەن مادەنيەتى, تالانتى مەن ورەسى, تاپقىرلىعى مەن شەشەندىگى وسى وڭىردە بەلگىلى ءبىر ولشەمگە اينالعانىن انىق سەزىندىك. بىزدىڭشە, مارحابات بايعۇت ەشكىمدى قايتالامايدى, وزىنە عانا ۇقسايدى, ونىڭ جازۋ ءستيلى مەن سويلەۋى, ءوزىن ۇستاۋ مانەرى وزىنە عانا جاراسادى. سوندىقتان مۇنداي دارا تۇلعالاردى وزگە ورازدى ەلدەردە دارا قۇبىلىس, ءوز قولتاڭباسى بار كوركەمسوز شەبەرى دەپ باعالايدى, قابىلدايدى. كەزىندە ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن, قازىر دە وقىرماندى بەي-جاي قالدىرمايتىن بىرقاتار اڭگىمەسى مەن پوۆەسى قازىرگى وزىق ونەر – قازاق كينوسىنا ولجا سالا الار ەدى... ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن مارحابات بايعۇت وڭتۇستىكپەن ماقتانۋدى, شىمقالانى شىنايى جاقسى كورۋدى ۇيرەتىپ قانا ەمەس, اماناتتاپ كەتتى», دەيدى دارحان مىڭباي.
كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تەرەڭ تامىرلارىن تانىپ, جاڭا بۋىن قالامگەرلەرگە باعىت-باعدار بەرۋ – وسىنداي يگى باستامالار ارقىلى جۇزەگە اسپاق. سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا اياسىندا وتكەن «مارحابات ماقامدارى» اتتى قالالىق كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋىندا وزا شىققان جاستار ماراپاتتالىپ, ساحنادا جازۋشىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر وقىدى.
تاۋپىستەلى تاعىلىمى – IV
قالامگەر مارحابات بايعۇتتىڭ كىندىك قانى تامعان پىستەلى اۋىلىندا تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستاننان جانە ەلىمىزدەن ادەبيەتشىلەر, جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى باس قوستى. جوبا تاريحىن ەسكە سالا كەتەيىك, العاشقى باسقوسۋ تۇلكىباس اۋدانىنىڭ تاۋپىستەلى اۋىلىندا 2016 جىلى مامىردا «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: تۇركى تىلدەس, تۇگەل بول!» تاقىرىبىندا, ەكىنشى جيىنى 2019 جىلى ساۋىردە «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: شەرحان مەن ناسىر باۋىندا» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ەكى جيىنعا دا تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىز رەسپۋبليكالارىنىڭ قايراتكەرلەرى مەن قالامگەرلەرى, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىس-تارى مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان-دى. ال جەڭىستىڭ 77 جىلدىعىنا, قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتى, جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءۇشىنشى باسقوسۋ «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: بوزارىقتان – بوزتورعايعا» دەپ اتالدى. «مارحابات بايعۇت جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ادەبيەتىنىڭ بىرلىگى» تاقىرىبىندا وتكەن ءتورتىنشى باسقوسۋ اياسىندا «مارحابات بايعۇت – كوركەمسوز شەبەرى» اتتى جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. اتالعان كىتاپتىڭ لەنتاسىن اۋدان اكىمى اسقار ەستىباەۆ پەن بەلگىلى اقىن نارماحان بەگاليەۆ كەسىپ, جينالعان كوپشىلىككە ەستەلىك رەتىندە تارتۋ ەتىلدى. سالتاناتتى راسىمدە «مارحابات بايعۇت – كوركەمسوز شەبەرى» – ءبىر عانا قالامگەردىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان ەڭبەك ەمەس, قازاق پروزاسىنا جاسالعان تاعزىم, كوركەمسوزگە بەرىلگەن ءادىل باعا, ادەبي مۇرانى دارىپتەۋدىڭ, بولاشاق بۋىنعا رۋحاني باعدار بەرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى ەكەنى ايتىلدى. قالامگەردىڭ ءومىر جولىنا, پروزاداعى وزىندىك ستيلىنە, قوعامداعى ۇستانىمىنا قاتىستى تالدامالىق ماقالالار مەن ەستەلىكتەر توپتاستىرىلعان كىتاپ جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن جۇيەلى تۇردە زەردەلەپ, ادەبي الەمدەگى ورنىن ايشىقتايتىن قۇندى ەڭبەك بولىپ تابىلادى. سونداي-اق تاعىلىمدى شارادا تۇلعانىڭ قالامگەرلىك بولمىسىن تانىتاتىن كىتاپ كورمەسى مەن فوتوگالەرەيا ۇيىمداستىرىلدى. «مارحابات وقۋلارى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى.
كوركەمسوز بەن كوسەمسوزدىڭ شەبەرى, ەلدىك ىستەردىڭ, بىرلىك پەن ىنتىماقتى نىعايتۋ جولىنداعى يگى شارالاردىڭ باستاماشىسى ەدى. سول باستامالارىنىڭ ءبىرى «ىرىس الدى – ىنتىماق» جوباسى وڭتۇستىك وڭىرىندەگى ەڭ ايتۋلى ءىس بولدى. اتالعان جوبادا قانشاما ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلدى. سونىڭ ءبىرى – حالىقتى بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىرۋ بولسا, ەكىنشىسى جاستاردىڭ تاربيەسىنە ارنالدى. ال « ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك» اتتى اكتسيانىڭ اۆتورى ءارى تۇراقتى جۇرگىزۋشىسى رەتىندە ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباي ۇلى, قادىر مىرزا ءالى, اكىم تارازي, دۋلات يسابەكوۆ, تولەن ابدىكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, نۇرلان ورازالين, يسرايل ساپارباي, يران-عايىپ, مۇحتار شاحانوۆ, سماعۇل ەلۋباي, مەرەكە قۇلكەنوۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, قاسىمحان بەگمانوۆ, تاعى باسقا قالامگەرلەردى وقىرماندارمەن جۇزدەستىرۋگە ۇيىتقى بولدى. كۇنى كەشە وتكەن ءىس-شارالار مارحابات كوكەمىز باقيلىققا اتتانعاننان كەيىن دە ەل بىرلىگىن ويلايتىن ەرەكشە قاسيەتىن پاش ەتكەندەي. سەبەبى ەنشىسى بولىنبەگەن ەكى ءوڭىر – تۇركىستاندا تۇڭلىگى ءتۇرىلىپ, شىمكەنتتە جالعاسۋىنىڭ ءوزى جاراسىمدى. شىمكەنت پەن تۇركىستاننىڭ زيالى قاۋىمى دا ورتاق, وقىرمانى دا ورتاق. ايتۋلى ءىس-شارانى بىرلەسە وتكىزۋى ىنتىماقتىڭ, بىرلىكتىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى. مارحابات بايعۇت – «تۇركى الەمىنە قىزمەت» سىيلىعىنىڭ يەگەرى. وسى ورايدا جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان بارلىق ءىس-شارادا تۇركى مەملەكەتتەرى زيالى قاۋىمىنىڭ قاتىسۋى تۇركى ەلدەرى قالامگەرلەرى بىرلىگىنىڭ كورىنىسىندەي بولدى. ولار تۇركىستاندا, شىمكەنتتە, تاۋپىستەلىدە جازۋشىنىڭ شىعارمالارى بويىنشا مازمۇندى دا تاعىلىمدى باياندامالار جاساپ, كوپشىلىكتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. ياعني مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارمالارى تۇركى الەمىنە كەڭىنەن تانىلا بەرەتىن بولادى. ءۇش كۇن بويعى اۋقىمدى دا ايتۋلى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتكەن تۇركىستان وبلىسى جانە شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە ادەبيەتسۇيەر قاۋىمنىڭ, قالامگەرلەردىڭ ايتار العىسى مول, ەل ريزا.
ايتا كەتەلىك, «Amanat» پارتياسىنىڭ تۇركىستان وبلىستىق فيليالى جانىنداعى «Miras» كەڭەسى كەزەكتى وتىرىسىن قازىعۇرت اۋدانىندا وتكىزىپ, قازىعۇرت تاۋىنا شىققان. كەڭەس توراعاسى قالىيما جانتورەەۆانىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ءىس-شارا «Miras»-تىڭ ەڭ العاشقى توراعاسى مارحابات بايعۇتتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان.
ءسوز سوڭىندا مارحابات بايعۇت اتىنداعى ادەبيەتشىلەر ءۇيىن اشۋ ماسەلەسى جازۋشىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان بارلىق ءىس-شارالاردا كوتەرىلىپ, قولداۋ تاپقانىن ايتا كەتەلىك. ءيا, ەرتەڭگى كۇنى اشىلاتىن بۇل ورتالىقتا ماحاڭنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وڭتۇستىك ءوڭىرى قالامگەرلەرىنىڭ دۇنيەلەرى ساقتالاتىنى ايان. زيالى قاۋىم وكىلدەرى باس قوسىپ, ادەبي-كوركەم شىعارمالاردى تالداپ, تالقىلاپ, سان ءتۇرلى كەزدەسۋ, ادەبي-سازدى كەش وتكىزىلەتىن بولادى. جاستاردىڭ تانىلۋىنا, شىڭدالۋىنا, باعىت-باعدار الۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. جاستار دەمەكشى, ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە م.بايعۇت اتىنداعى اۋديتوريا اشىلماق. ال وبلىستىق «فاراب» امبەباپ-عىلىمي كىتاپحاناسىندا جازۋشىنىڭ اتىنداعى وقۋ زالى كوپشىلىككە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى.
تۇركىستان – شىمكەنت – تاۋپىستەلى
