قازىر ءبىز جاساندى ينتەللەكتى تەك IT سالاسىنىڭ جەتىستىگى دەپ ايتا المايمىز. جي - ەكونوميكادان باستاپ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا, ءتىپتى مەملەكەتتىك باسقارۋعا دەيىن اسەر ەتەتىن ترانسفورماتسيالىق قۇبىلىس. سوندىقتان, وسى زاڭ اياسىندا قازاقستان جي دامۋى مەن قولدانىلۋىن قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەيتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر.
زاڭ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟
بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرى جاپپاي قولدانىسقا ەنە باستادى. الايدا بۇعان دەيىن اتالمىش سالانى رەتتەيتىن ناقتى زاڭنامالىق بازا بولعان جوق. ناتيجەسىندە, ينۆەستورلار مەن ازىرلەۋشىلەر ءۇشىن بەلگىسىزدىك پەن تاۋەكەلدەر ورىن الىپ وتىردى. مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعانىسى قامتاماسىز ەتىلمەي كەلدى. جي-گە قاتىستى ەتيكا, قاۋىپسىزدىك جانە دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەلەرى اشىق كۇيىندە قالدى. سوندىقتان, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ اتالعان ماسەلەلەرگە ايرىقشا توقتالىپ, اتاپ وتكەن بولاتىن. جاڭا زاڭ جوباسى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق بىرقاتار ناقتى مىندەتتەردى كوزدەپ وتىر.
1. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن ناقتىلاۋ. جاساندى ينتەللەكتى قولدانۋ, باقىلاۋ جانە رەتتەۋ سالاسىندا قاي مەملەكەتتىك ورگان قانداي فۋنكتسيانى اتقاراتىنى انىقتالۋى ءتيىس. بۇل جي جۇيەلەرىن ليتسەنزيالاۋ, ستاندارتتاردى بەكىتۋ, ەتيكالىق باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مىسالى, تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى تەحنيكالىق تالاپتاردى, ال ادىلەت ورگاندارى زاڭدىق رەگلامەنتتەردى بەكىتۋى مۇمكىن.
2. جي ازىرلەۋشىلەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن "ەرەجەلەر" بەلگىلەۋ. بۇل جي سالاسىنا قاتىسى بار بارلىق تاراپتار ءۇشىن بىرىڭعاي زاڭدى تالاپتار مەن قاعيدالار انىقتالادى دەگەن ءسوز. ياعني, نەنى جاساۋعا بولادى, نەنى جاساۋعا بولمايدى. قانداي دەرەكتەردى قالاي پايدالانۋعا بولادى جانە قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى; ينۆەستورلارعا قانداي كەپىلدىكتەر ۇسىنىلادى. بۇل كاسىپكەرلەر مەن ستارتاپتار ءۇشىن تۇراقتى ءارى بولجامدى ورتا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
3. قولدانۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ايقىنداۋ. جي پايدالانۋشىسىنىڭ دەربەس دەرەكتەرى, قۇپيا اقپاراتى, شەشىمدەرگە شاعىمدانۋ قۇقىعى, جانە ادامي باقىلاۋ قۇقىعى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن پۋنكت. سونىمەن قاتار, جي جۇيەلەرى تەحنيكالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز جانە قاتە شەشىم قابىلدامايتىن, الالاۋشىلىق تانىتپايتىن جۇيە بولۋعا ءتيىس.
4. جي جۇيەلەرىنىڭ تاۋەكەل دەڭگەيىنە قاراي سارالانۋى. بارلىق جي جۇيەلەرى تاۋەكەل دەڭگەيىنە بايلانىستى 3 ساناتقا بولىنەدى, بۇل جي جۇمىسىنىڭ ءتيىمدىلىن ارتتىراتىن تەتىك ەكەنى ءسوزسىز. تومەن تاۋەكەل – قاراپايىم كومەكشى جۇيەلەر. (مىسالى, ءماتىندى تۇزەتكىشتەر); ورتاشا تاۋەكەل – الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۇسىنىستار, ساۋالناما جۇيەلەرى جانە جوعارى تاۋەكەل – مەديتسينا, سوت, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا شەشىم قابىلدايتىن جي. جوعارى تاۋەكەل جۇيەلەرى – ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىنە تەڭەستىرىلەدى جانە قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى;
5. جي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قاعيداتتارىن بەكىتۋ. بۇل جەردە اڭگىمە ەلدىڭ قۇندىلىقتارىنا, قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق نورمالارىنا قايشى كەلمەيتىن, ءادىل جانە ادامعا قىزمەت ەتەتىن جي قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ساياسات مىنا قاعيدالارعا نەگىزدەلۋى ءتيىس:
ادام قۇقىعىن ساقتاۋ;
ادامي باقىلاۋ جانە ارالاسۋ;
زيان كەلتىرمەۋ;
اشىقتىق جانە تۇسىنىكتىلىك;
ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى قۇرىلادى
زاڭ جوباسىندا بۇل پلاتفورما تەك IT سالاسى ءۇشىن ەمەس, جالپى تسيفرلىق دامۋ ساياساتى ءۇشىن ستراتەگيالىق قۇرال رەتىندە سيپاتتالادى. ونىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنە كەلسەك:
1. جي ازىرلەۋگە ارنالعان ءبىرتۇتاس ينفراقۇرىلىم
بۇل – سەرۆەرلەر, دەرەكتەر ساقتاۋ ورتالىقتارى, باعدارلامالىق قۇرالدار, ەسەپتەۋ قۋاتى جانە جەلىلىك جۇيەلەر جيىنتىعى. مەملەكەت جي جاساۋعا قاجەتتى تەحنيكالىق بازانى ۇسىنۋعا مىندەتتەلەدى.
2. ازىرلەۋشىلەرگە ارنالعان دەرەكتەر كىتاپحاناسى
جي جۇيەلەرىن وقىتۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدەگى ساپالى دەرەكتەر قاجەت. وسى كىتاپحانا – ازىرلەۋشىلەردىڭ زاڭدى جانە قاۋىپسىز تۇردە قولدانۋىنا بولاتىن اشىق دەرەكتەر جيىنتىعى. بۇل قازاقستاندا وتاندىق جي جۇيەلەرىن دامىتۋعا نەگىز بولادى.
3. مودەلدەردى وقىتۋعا جانە تەستىلەۋگە ارنالعان اسپاپتىق ورتا
ازىرلەۋشىلەر نەيروجەلىلەر مەن مودەلدەردى وسى ورتادا سىناقتان وتكىزىپ, رەتتەپ, قاۋىپتى قاتەلەرىن انىقتاي الادى. بۇل – جي-ءدىڭ ادام ومىرىنە تىكەلەي ارالاسۋىنىڭ الدىندا ماڭىزدى قاۋىپسىزدىك سۇزگىسى.
پلاتفورما – تەك تەحنولوگيالىق ەمەس, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسى بولماق. ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك جانە وتاندىق ستارتاپتار مەن ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ورتا قۇرۋعا جاسالعان ناقتى قادام سانالادى.
جاساندى ينتەللەكتتىڭ «قارا ءتىزىمى»
جاساندى ينتەللەكت ەل ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا اسەر ەتىپ, وزىنە كوپ مىندەت الىپ وتىر. سول سەبەپتى مەملەكەت قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە باستى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. جوبا بويىنشا: جي جۇيەلەرى تاۋەكەل دەڭگەيىنە قاراي جىكتەلەتىنىن ايتتىق.
كەيبىر جۇيەلەرگە تولىق تىيىم سالىنادى, ماسەلەن ادامداردىڭ سانالى كەلىسىمىنسىز ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن جي تۇرلەرىنە رۇقسات بەرىلمەيدى. سونداي-اق ادامداردىڭ وسالدىعىن پايدالانۋ (جاسى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولۋى), الەۋمەتتىك سكورينگ جۇيەلەرى, ەموتسيانى تانۋ تەحنولوگيالارى (ەگەر پايدالانۋشى كەلىسىم بەرمەسە), قوعامدىق ورىنداردا بەت-الپەتتى تانۋ (ناقتى زاڭدى رۇقساتسىز), زاڭنامادا تىيىم سالىنعان جي ناتيجەلەرىن جاساۋ نەمەسە تاراتۋ سياقتى جۇيەلەرگە شەكتەۋ بولادى.
بۇل تالاپتار ەۋرووداقتاعى AI Act تالاپتارىنا ۇقساس – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى.
ءبىلىم جۇيەسى ارتتا قالىپ قويماۋى كەرەك
ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر وزەكتى قىرىن كوتەردى: قازاقستاندا جي قۇرالدارىن وقۋشىلار جاپپاي قولدانعانىمەن, ونى ساۋاتتى پايدالانۋدى ۇيرەتۋ جۇيەسى ءالى جوق. مىسالى, ChatGPT, DeepSeek سەكىلدى قۇرالداردى الايىق. جي تۇرلەرى ءۇي تاپسىرمالارىن ورىنداۋدا, شىعارما, ەسسە جازۋدا, پرەزەنتاتسيا, جوبالار جاساۋ كەزىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. الايدا مۇعالىمدەر مەن اتا-انالار بۇل ۇدەرىستى باسقارۋعا دايىن ەمەس. وقۋ باعدارلاماسىندا جي قۇرالدارىن ەتيكاعا ساي قولدانۋ, اكادەميالىق ادالدىق, سىني ويلاۋ سەكىلدى ۇعىمدار ەنگىزىلمەگەن.
جي تەحنولوگياسىن تەك دامىتۋ ەمەس, ونى قوعامعا بەيىمدەۋ, ساۋاتتى قولدانۋ جانە اكادەميالىق ادىلەتتىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامدار. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ايماعامبەتوۆ بىرنەشە ناقتى ۇسىنىس ءبىلدىردى.
1. جي-گە قاتىستى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ
قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى جەكە ءبىلىم بەرۋ ساياساتى جوق, ياعني بۇل قۇرالداردى قالاي, قاي دەڭگەيدە, قانداي ماقساتپەن پايدالانۋ كەرەكتىگى بەلگىلەنبەگەن. وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر جي قۇرالدارىن (مىسالى, ChatGPT) ءجيى قولدانادى. بىراق ونى جاۋاپكەرشىلىكپەن, ەتيكامەن, ادالدىقپەن پايدالانۋ ءۇشىن ناقتى باعىت, مەملەكەتتىك باعدارلاما كەرەك.
2. مەكتەپتەر مەن جوو-عا جي مودۋلدەرىن ەنگىزۋ
ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باعدارلامالارىنا جي تۋرالى ارنايى ءپان نەمەسە مودۋل ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. جي – بولاشاق ەڭبەك نارىعىنىڭ تالابى. وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ونى قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, قالاي قاۋىپسىز قولدانۋعا بولاتىنىن ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل تەك ءىت ماماندارىنا عانا ەمەس, بارلىق سالاعا قاتىستى.
3. مۇعالىمدەرگە ارنالعان دايارلىق كۋرستارىن ىسكە قوسۋ
مۇعالىمدەرگە جي-مەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتەتىن بىلىكتىلىك ارتتىرۋ باعدارلامالارىن جاساۋ قاجەت. كوپتەگەن پەداگوگتار جي-ءدى نە ءۇشىن, قالاي قولدانۋ كەرەگىن بىلمەيدى, سوندىقتان ونى تىيىپ تاستايدى نەمەسە دۇرىس باعىت بەرمەيدى. بۇل — مۇعالىم مەن وقۋشى اراسىندا تەحنولوگيالىق الشاقتىق تۋدىرادى.
4. جي قولدانۋعا بايلانىستى ءادىل باعالاۋ رەگلامەنتىن جاساۋ
جي ارقىلى ورىندالعان تاپسىرمالار مەن شىعارماشىلىق جۇمىستاردى قالاي باعالايمىز؟ بۇل سۇراق ءالى اشىق. سوندىقتان ارنايى ادىستەمە مەن ەرەجە قاجەت. كەيبىر وقۋشىلار جي كومەگىمەن جاۋاپتاردى كوشىرىپ الادى, بۇل اكادەميالىق ادالدىققا قايشى. ال كەيبىرى ونى تەك كومەكشى قۇرال رەتىندە قولدانادى. مۇعالىمدەر ونى ايىرا ءبىلۋى جانە ادىلەتتى باعالاۋى ءتيىس.
5. جي-ءدى قاۋىپسىز قولدانۋعا ارنالعان ونلاين كۋرستار ۇيىمداستىرۋ
وقۋشىلار, اتا-انالار جانە مۇعالىمدەر ءۇشىن قولجەتىمدى ونلاين وقىتۋ رەسۋرستارىن (بەينە ساباقتار, تەستتەر, ينفوگرافيكا ت.ب.) دايىنداۋ ۇسىنىلادى. جي قۇرالدارىن دۇرىس قولدانباۋ — اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, جالعان اقپارات, ەتيكا سەكىلدى سالالاردا قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن. بۇل تۇرعىدا ونلاين كۋرستار جاپپاي ءبىلىم الۋعا جول اشادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ۇسىنىستارى – جي تەحنولوگياسىن تەك دامىتۋ ەمەس, ونى قوعامعا بەيىمدەۋ, ساۋاتتى قولدانۋ جانە اكادەميالىق ادىلەتتىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولماق.
ادامي كاپيتال مەن تسيفرلىق ەگەمەندىك
McKinsey زەرتتەۋىنە سايكەس, 2030 جىلعا قاراي الەم بويىنشا جۇمىس ورىندارىنىڭ 70%-ى جاساندى ينتەللەكتپەن قاتارلاسا جۇمىس ىستەۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستان بۇل ۇدەرىسكە ىلەسۋى كەرەك. ول ءۇشىن تەحنولوگيانى تۇتىناتىن عانا ەمەس, ونى جاساۋشى جانە رەتتەۋشى ۇلتقا اينالۋ قاجەت.
زاڭنىڭ قابىلدانۋى ۋنيۆەرسيتەت باعدارلامالارىن قايتا قاراۋعا, مەملەكەتتىك كادرلىق ساياساتتى جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەۋگە, جاڭا سالالىق ستاندارتتار مەن كاسىبي بىلىكتىلىك تالاپتارىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار, مەديتسينا, قۇقىق, جۋرناليستيكا, لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى ءداستۇرلى سالالار دا جي ارقىلى قايتا فورماتتالاتىنى ءسوزسىز.
دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسى مەن ءرولى: قازاقستاندىق ۇلگى قالىپتاسۋدا
«جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ جوباسى – قازاقستان پارلامەنتىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ بەلسەندى ءارى جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. بۇل زاڭ ۇكىمەت ەمەس, دەپۋتاتتاردىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن دايىندالعان, ياعني زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ تەحنيكالىق ءارى ساراپتامالىق الەۋەتىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
بەلسەندىلىك تانىتقان دەپۋتاتتار قاتارىندا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, اسحات ايماعامبەتوۆ, ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بار. دەپۋتاتتار جاڭا زاڭ جوباسىن جاساۋ بارىسىندا ەو, اقش, قىتاي, ەستونيا, سياقتى ەلدەردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن سارالادى. ساراپشىلارمەن, بيزنەس, ءىت-سەكتور جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەپ, قوعامدىق تىڭداۋلار مەن اشىق تالقىلاۋ الاڭدارىن ۇيىمداستىردى.
جي تۋرالى تمد كەڭىستىگىندەگى العاشقى زاڭداردىڭ ءبىرى بولماق
قازاقستاننىڭ زاڭى – تمد كەڭىستىگىندەگى العاشقىلاردىڭ ءبىرى, ءارى حالىقارالىق نورمالارمەن ۇندەس. اقش, ەو, قىتاي, كورەيا سياقتى دامىعان ەلدەر 2020 جىلدان بەرى جي-ءدى زاڭمەن رەتتەپ كەلەدى. ەو قابىلداعان AI Act مودەلىن قازاقستان ءوز زاڭىنا بەيىمدەدى.الايدا ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە تۋىندايتىن قيىندىقتار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, دەرەكتەر عىلىمى مەن ءىت سالاسىندا كادرتاپشىلىعى بايقالادى. جي شەشىمدەرىنە كىم جاۋاپ بەرەدى دەگەن سۇراق ءالى شەشىلگەن جوق. ياعني, ەتيكالىق باقىلاۋ تەتىكتەرى رەتتەلمەدى.
وسى تۇستا اتالعان ماسەلەلەر مەن جاھاندىق پراكتيكا ەلىمىزدە ۇلتتىق ستراتەگيا قابىلدانۋى قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. سوعان ساي ەتيكالىق كودەكستەر ازىرلەنىپ, باقىلاۋ قۇرىلىمدارى قۇرىلسا, قوعامدىق كەڭەستەر مەن سالالىق اليانستار ىسكە قوسىلسا - جاڭا تسيفرلىق داۋىرگە جول اشىلماق.
«جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ – قازاقستاننىڭ تسيفرلىق بولاشاعىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق باعدار. باستىسى – جي قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىندەي, قاۋىپسىز ءارى جاۋاپتى ورتادا دامۋى ءتيىس.
