وتان – قۋات, وتباسى – شۋاق

بايىپتى, باقۋاتتى وتباسى – قوعام ءومىرىنىڭ قۇرامداس بولىگى, مەملەكەتتىڭ تۇعىرلى تىرەگى, ىزگى­لىكتى ىرگەتاسى. وتباسى, وتباسىلىق قۇندىلىقتار – كەز كەلگەن ادامنىڭ ءومىرىن قۇرايتىن, اسا ماڭىزدى قازىنا. ۇلاعات ۇياسى ادامشىلىق ابزال قاسيەتتەرگە, جاۋاپكەرشىلىككە, ەڭبەكسۇيگىشتىككە, وتانعا, وسكەن ورتاعا, ۇلكەنگە دەگەن سىي-قۇرمەتكە تاربيەلەپ, ازاماتتىق ۇستانىمدار مەن گۋمانيستىك مۇراتتارعا نەگىزدەلگەن دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزىن قالايدى. ءاربىر جان يەسى وتباسىندا ءوسىپ-ونەدى, وتباسىلىق قۇندىلىقتار ونىڭ جان-جاقتى دامۋىنا قاجەتتى داعدىلاردى قالىپتاستىرادى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مىنەز-قۇلقى, بولمىس-ءبىتىمى وتباسىندا بەرىلگەن ءتالىم-تاربيەنىڭ ايقىن كورىنىسى, ناقتى جەمىسى. حالقىمىزدىڭ «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوزى وسى تۇرعىدا ايتىلعان.

مەملەكەت باسشىسى وتباسىنداعى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, ۇرپاقتى جان-جاقتى دامىتۋ, انا مەن بالانى قورعاۋ مەملەكەت ساياساتىنىڭ باستى بولىگى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتىپتى. ء«تۇبىردى تانۋ, وتباسىلىق ءداستۇردى قاستەرلەۋ حالقىمىزدىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىندا قاي ۋاقىتتا دا ەرەكشە ورىن العان. ال بۇگىنگى تاڭدا ۇلتىمىزدىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مىندەتى – وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتى جان-جاقتى دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعدايلار جاساۋ. انا مەن بالانى قورعاۋ جانە قولداۋ – ءبىزدىڭ ساياساتىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى», دەگەنى بەلگىلى.

وتباسى مەن بالا قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى پرەزيدەنت باستاماسىمەن قا­بىل­دانعان الەۋمەتتىك زاڭنا­ما, قۇ­جاتتا­مالاردا دا ەرەكشە كورىنىس تاپقان. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىن­­داعى وتباسىلىق جانە گەندەر­لىك ساياساتتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» – وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قۇجات­تىڭ ءبىرى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»

وتباسى قۇندىلىقتارى­نىڭ ناسيحاتتالۋى – ۇلتتىق يدەو­لو­گيانىڭ ماڭىزدى بولىگى. مەملەكەت پەن قوعام وتباسى­نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ونىڭ بەرىك­تىگىن ساقتاۋ, وتباسى ينس­تيتۋتىن دامىتۋ با­عىتىندا ءتۇرلى باعدارلامالار مەن ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى بارشا باتالى جۇمىس وتباسى – قوعامنىڭ ىرگەتاسى, ۇلت بولاشاعىنىڭ كەپىلى دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانادى.

ەلىمىزدە وتباسى ساياساتى قاشاندا الەۋمەتتىك دامۋ سترا­تەگياسىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەڭ باستى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى – «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكىزىلىپ, ۇلگىلى وتباسىلاردى ناسيحاتتايدى. بايقاۋ وتباسىلىق بەرەكە, اتا-انالار مەن بالالار اراسىنداعى سىيلاستىق, بىرلىك, ەڭبەكقورلىق سياقتى قۇندىلىقتاردى كەڭىنەن دارىپتەيدى. ايتا كەتۋ كەرەك, «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋى بيىل بۇگىن, حالىقارالىق وتباسى كۇنىندە جاريالانىپ, ۇلتتىق وتباسى كۇنىندە قورىتىندىسى شىعارىلادى.

ءبىلىم مەكەمەلەرىندە وتباسى تاربيەسى, رۋحاني-ادام­گەرشىلىك تاربيە, سالت-داس­تۇر­گە نەگىزدەلگەن ساباقتار مەن تاربيەلىك ساعاتتار ءجيى ۇيىم­داستىرىلادى. «اسىل تاربيە وتباسىدان باستالادى» قاعيداسى نەگىزىندە مەكتەپتەر مەن جوو-لاردا اتا-انالارمەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزىلەدى.

مەديا سالاسىندا دا وتباسى قۇندىلىق­تارىن ناسيحاتتايتىن تەلەحابارلار, دەرەكتى فيلمدەر مەن جوبالار سانى ارتىپ كەلەدى. وتباسىلىق قارىم-قاتىناس, انانىڭ ءرولى, اكەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, بالا تاربيەسى تۋرالى باعدارلامالار كەڭىنەن, تۇراقتى بەرىلىپ تۇرادى.

ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتار – وتباسى تار­بيەسىنىڭ اجىراماس بولىگى. حال­قىمىز «وتان – قۋات, وتباسى – شۋاق», «وتباسىنىڭ ءسانى – سىيلاستىق, دوستىڭ ءسانى – قيماس­تىق», «وتباسىنان باس كەتسە, قازاننان اس كەتەدى», «ۇلدىڭ ۇياتى – اكەدە, قىزدىڭ ۇياتى – شەشەدە» دەگەن ناقىل سوزدەر ارقىلى وتباسىنداعى تاربيەگە ۇلكەن ءمان بەرگەن.

مەملەكەت كوپبالالى, از قامتىلعان, مۇگەدەكتىگى بار بالالارى بار وتباسىلارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. بۇل وتبا­سىلارعا جاردەماقى, تۇر­عىن ءۇي باعدارلامالارى, مەدي­تسينا­لىق, ءبىلىم بەرۋ جەڭىلدىكتەرى ۇسىنىلادى. مۇنىڭ بارلىعى وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك تۇراق­تىلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا وتباسى مەن بالانى قورعاۋعا باعىتتالعان ارنايى ەرەجەلەر مەن نورمالار بار. «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ناقتىلايدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە بالالارى بار وتباسىلاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك جاردەماقىلار, الەۋمەتتىك تولەمدەر, جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جونىندەگى شارالار مەن سالىق سالۋ كەزىندەگى جەڭىلدىكتەر جۇيەسىن, ازاماتتار ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ باسقا دا شارالارىن قامتيتىن كەشەندى مودەلى قالىپتاسقان. ايتالىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بالا تۋعا بىرجولعى جاردەماقى: 1, 2, 3 بالا تۋعان كەزدە – 149 416 تەڭ­گە (38 اەك), 4, ودان دا كوپ بالا تۋعان كەزدە – 247 716 تەڭگە (63 اەك); بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمى بويىنشا جاردەماقى: ءبىرىنشى بالاعا – 22 649 تەڭگە (5,76 اەك), ەكىنشىسىنە – 26 777 تەڭگە (6,81 اەك), ۇشىنشىسىنە – 30 867 تەڭگە (7,85 اەك), ءتورتىنشى, ودان دا كوپ بالاعا – 34 995 تەڭگە (8,90 اەك); 4, ودان دا كوپ بىرگە تۇراتىن كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار – 63 030 تەڭگەدەن (16,03 اەك), كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار بەلگىلەنگەن.

2024 جىلى 1,1 ملن-نان اسا ادام مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساق­تاندىرۋ قورىنان جالپى سوماسى 622 ملرد تەڭگە كولەمىن­دە تولەم الدى (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 32%-عا ارتىق). بۇل تولەمدەر 5 الەۋمەتتىك تاۋەكەلدى قامتيدى: مۇگەدەكتىك, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ, جۇمىسىنان ايىرىلۋ, جۇكتىلىك, بوسانۋ جانە ءبىر جارىم جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى. سونداي-اق وتباسى مۇقتاج بولعان جاعدايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەسەبىنەن تۇرعىن ۇيگە قاتىستى, قوسىمشا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ كوزدەلگەن.

ەلىمىزدە تۇرمىستىق قيىن­دىققا تاپ بولعان وتباسى­لارعا كومەك كورسەتەتىن, سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلى ەل بويىنشا 123,6 مىڭ نەكە تىركەلدى ء(بىر جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا 2,2%-عا كوپ), اجىراسۋ سانى سوڭعى 5 جىلدا 48%-عا تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشتەر – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن, ازاماتتار­دىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن كورسەتەتىن نىشان.

سونداي-اق كوپتەگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, قوعامدىق قور­­­لار مەن بىرلەستىكتەر وتباسى قۇن­دىلىقتارىن دارىپ­تەۋ با­عىتىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وتباسى ماسەلەلەرىنە ارنالعان سەمينارلار, ترەنينگتەر, فورۋمدار ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. «جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعى سىندى مەكەمەلەر دە وتباسىلىق كەڭەس بەرۋ, پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ, مەدياتسيا قىزمەتتەرىن ۇسىنىپ, اجىراسۋ كورسەتكىشىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى.

ەلىمىزدە وتباسى قۇندىلىق­تارىن ناسيحاتتاۋ – قوعام­نىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ­دىڭ, ۇلت بولاشاعى – ۇرپاق تار­بيە­لەۋدىڭ نەگىزى. مەملە­كەت­تىك باعدارلامالار, ءبىلىم, اقپاراتتىق ناۋقان, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر, الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى ارقىلى وتباسىنىڭ ءرولى تۇراقتى تۇردە كۇشەيتىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىس ءارى قاراي جالعاسىپ, بەرەكە-بىرلىك بەرىك ورناعان باقىتتى وتباسىلار قوعامنىڭ ىرگەتاسى بولىپ تانىلا, ناسيحاتتالا بەرەدى.