فوتو: Times.kz
قازاقستان – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە باقىتتى «ەلۋلىككە» ەنگەن بىردەن-ءبىر مەملەكەت . كورشىلەس وزبەكستان – 54, قىرعىزستان – 62, قىتاي – 63, رەسەي – 70-ورىندى ەنشىلەگەن. تۋىستاس تۇركيا – 105-ورىندا. ءبىر تاڭعالارلىق جايت – ەكونوميكاسى دامىعان ۇزدىك 5 ەلدىڭ قاتارىنداعى جاپونيا – 48, «ازيا جولبارىسى» اتانعان وڭتۇستىك كورەيا 57-ورىندى مىسە تۇتىپتى.
ال ەڭ باقىتتى 10 ەلدىڭ كوشىن فينليانديا باستاپ, ونىڭ وكشەسىن دانيا, يسلانديا, يزرايل, شۆەتسيا, نيدەرلاند, نورۆەگيا, شۆەيتساريا, ليۋكسەمبۋرگ جانە جاڭا زەلانديا باسىپ تۇر. تۇرعىندارىنىڭ باقىتتىلىق دەڭگەيى ەڭ تومەن 10 ەلدىڭ ىشىندە اۋعانستان, ليۆان, سەررا-لەونە, زيمبابۆە, كونگو, بوتسۆانا, مالاۆي, كومور ارالدارى, تانزانيا جانە زامبيا بار.
باقىت رەيتينگى دۇنيەجۇزى ەلدەرى حالىقتارىنىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ ءومىر ساپاسىنا بەرگەن باعاسىنىڭ ۇشجىلدىق ورتاشا كورسەتكىشىنە نەگىزدەلەدى. ودان كەيىن ەكونوميكا, پسيحولوگيا, الەۋمەتتانۋ جانە باسقا دا سالالاردىڭ ساراپشىلارى ءار ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو), دەنساۋلىقتى ساقتاي وتىرىپ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, سەنىم ارتۋعا بولاتىن ادامنىڭ بولۋى, ەركىندىك سەزىمى, جومارتتىق, سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ دەڭگەيى سياقتى ماڭىزدى فاكتورلاردى تالدايدى. وسى فاكتورلار مەملەكەتتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى. بىراق رەيتينگ تەك ادامداردىڭ ءوز ءومىرىن باعالاۋىنا نەگىزدەلگەن جاۋاپتارىنا سۇيەنىپ جاسالادى. بۇل رەتتە «Gallup» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى دجون كليفتون: «باقىت – تەك بايلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسىم ەمەس, ول – سەنىم, بايلانىس جانە ءوزىڭدى ادامداردىڭ قولدايتىندىعىن ءبىلۋ. بيىلعى بايانداما ءبىزدىڭ مىنا الەمنىڭ ءىس جۇزىندە قانشالىقتى مەيىرىمدى ەكەنىن جەتە باعالامايتىنىمىزدى دالەلدەپ بەردى. ەگەر ءبىز الدەقايدا مىقتى قوعامداستىقتار مەن ەكونوميكالار قۇرۋدى قالاساق, وندا شىن مانىندە ماڭىزدى قۇندىلىققا – ءبىر-بىرىمىزگە ينۆەستيتسيا سالۋىمىز قاجەت», دەگەن ەكەن.
ەلىمىزدىڭ يە بولعان جەتىستىگىنىڭ سەبەبى جايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل زابيروۆانىڭ پىكىرى نازار اۋدارارلىقتاي. «باقىت كوپتەگەن عاسىر بويى جەكە ادامنىڭ ءوز ماسەلەسى بولىپ سانالىپ كەلدى, ال ءححى عاسىردا كەنەتتەن ۇكىمەتتەردىڭ ماسەلەسىنە اينالدى. بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەتكىشىن ۇلتتىق ءىجو-دەن ۇلتتىق باقىت يندەكسىنە وزگەرتۋدى ۇسىنعان جەتەكشى ەكونوميستەر شىقتى. سوعان قاراماستان, ارقايسىمىزدىڭ باقىت تۋرالى تۇسىنىگىمىز ءارتۇرلى ەكەندىگى سەكىلدى, ءار ەلدىڭ, ۇلتتىڭ دا ءوز تۇسىنىگى بار. باقىت پەن ماتەريالدىق, قارجىلىق جەتىستىكتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى – ادامدار مەن مادەنيەتتەردىڭ باقىت تۋرالى تۇسىنىكتەرىن جاقىنداستىرعان جانە ءالى دە جاقىنداستىرىپ وتىرعان فاكتور بولۋى مۇمكىن. بىراق 2025 جىلعى باقىت تۋرالى بايانداماعا سايكەس باسقا ادامداردىڭ مەيىرىمدىلىگىنە سەنۋ باقىتتان بۇرىن ءبىز ويلاعان تۇسىنىكتەن گورى تىعىزىراق بايلانىستى بولىپ وتىر. وسى جولى زەرتتەۋشىلەر دەنساۋلىق پەن بايلىق سياقتى ءداستۇرلى دەتەرمينانتتارمەن شەكتەلمەي, باسقا ادامدارمەن بىرگە تاماقتانۋ جانە ولارعا سەنىممەن قاراۋ ءال-اۋقاتتىڭ الدەقايدا كۇشتى پرەديكتورلارى ەكەندىگىن انىقتادى», دەيدى عالىم.
ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كەيىنگى جيىرما جىلدا جالعىز تاماقتاناتىن ادامدار سانى 53 پايىزعا كوبەيگەن. سونىڭ سالدارىنان بولار, بيىل اقش سەگىز جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋ تاريحىندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە يە بولىپ, 2017 جىلعى 14-ورىننان 24-ورىنعا تومەندەگەن. بۇل رەتتە ا.زابيروۆانىڭ ايتۋىنشا, ەجەلدەن «اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان حالقىمىزدىڭ ءجونى بولەك.
بيىلعى باياندامادا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمى دە باقىتتىلىققا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى كورسەتكىش رەتىندە سيپاتتالعان. مىسالى, ەڭ باقىتتى ەلدەر كوشىن باستاعان سكانديناۆيالىق ەل تۇرعىندارىنىڭ ءاميانى جوعالعان جاعدايدا ونى يەسىنە قايتاراتىن ادام تابىلاتىنىنا سەنىمىنىڭ دەڭگەيى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولىپ شىقتى. كانادانىڭ بريتاندىق كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميسى, باقىت تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك باياندامانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە رەداكتورى دجون ف.حەلليۆەلل: «اميانعا قاتىستى دەرەكتەر اسا سەنىمدى, ويتكەنى ولار ءوزارا قامقورلىق تانىتاتىن ورتادا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ الدەقايدا باقىتتى ەكەنىن ايعاقتايدى», دەيدى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتارعا توقتالا كەلىپ: «حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن جاناشىرلىق, قامقورلىق, باۋىرمالدىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بولىپ قالا بەرەدى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. بۇل ماسەلەگە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ازىرلەيتىن «وڭىرلىك ءال-اۋقات يندەكسى» زەرتتەۋىندە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلەدى. بۇرناعى جىلى اتالعان زەرتتەۋ اياسىندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامادا «جاقىنداردان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى» جانە «جاقىندارمەن قارىم-قاتىناس جيىلىگى» دەگەن سۇراقتار بولدى. ولارعا وڭ جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەر, نەگىزىنەن, ەكونوميكاسى دامىپ, تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايى جاقسارعان وڭىرلەردە ەداۋىر كوبەيگەن.
مىسالى, ءال-اۋقات دەڭگەيى 10 بالدىق كورسەتكىش بويىنشا 5,42 بالدان 6,97 بالعا دەيىن جوعارىلاعان قىزىلوردا وبلىسىندا ادامداردىڭ ءوز جاقىندارىنان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى 87 پايىزدان 95,6 پايىزعا دەيىن, ال تۋىستارىمەن ءجيى قارىم-قاتىناس جاسايتىندار قاتارى 78,2 پايىزدان 81,5 پايىزعا دەيىن قالىڭداعان. ءال-اۋقات دەڭگەيى ارتقان استانا جانە الماتى قالالارىندا, پاۆلودار جانە جامبىل وبلىستارىندا دا جاقىنداردان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى جانە تۋىستارىمەن ۇدايى بايلانىستا بولاتىن ادامدار سانى كوبەيگەن. الايدا تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايى جاقسارعانىمەن, جاقىندارىنان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى تومەندەگەن, تۋىستاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سيرەگەن وڭىرلەر دە بار. ولار – ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارى.
باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى ارتقانىمەن, جايىق وڭىرىندە جاقىندارىنان كومەك الۋى مۇمكىن ادامدار ۇلەسى كەمىگەن. ەسەسىنە تۋىستارىمەن ءجيى قارىم-قاتىناس جاساپ جۇرگەن باتىسقازاقستاندىقتار ۇلەسى ءبىرشاما كوبەيگەن. اباي وبلىسىندا تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى جاقسارعانىمەن, جاقىندارىنان كومەك الا الاتىندار سانى ازايعان. سوعان قاراماستان جاقىندارىمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتقاندار سانى ۇلعايعان. ۇلىتاۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقات كورسەتكىشى تومەندەگەنىمەن, جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى ارتىپ, تۋىستىق بايلانىستارى نىعايا تۇسكەن. قارجىلىق جاعدايى ناشارلاعان اقتوبە وبلىسىندا جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى بار جانە تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي بايلانىس جاسايتىن ادامدار سانى كۇرت ازايعان.
اقمولا, جەتىسۋ, قوستاناي وبلىستارىندا تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى ءبىرشاما تومەندەپ, جاقىندارىنان جاردەم الا الاتىن ادامدار سانى ءسال ازايعانىمەن, تۋىستارىمەن ۇزبەي بايلانىس جاسايتىندار قاتارى قالىڭداعان. مەگاپوليستەردىڭ ىشىندە تەك شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى تومەندەپ, جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى بارلار سانى دا, تۋىستارىمەن ءجيى بايلانىس جاسايتىن ادامدار قاتارى دا سەلدىرەگەن.
«بارىڭا شۇكىر ەت, جوعىڭا سابىر ەت» دەيتىن قاناعاتشىل دا قوناقجاي قازەكەم – باسىنداعى باقىتىن باعالاي بىلەتىن دانا حالىق.
