سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
ەلوردامىزدىڭ باس الاڭىندا, ايبىنى اسقاق, ساۋلەتى كوركەم, تۇعىرى بيىك «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ الدىندا وتكەن ءىس-شاراعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن ۆەتنام كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى تو لام قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىستى. سونىمەن قاتار سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرى, ديپلوماتيالىق كورپۋس پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, دەپۋتاتتار مەن قوعام قايراتكەرلەرى, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن دەلەگاتتار, ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتاردىڭ جاس ساربازدارى, قالا تۇرعىندارى – جالپى سانى 5 مىڭنان اسا ادام جينالدى.
ايرىقشا اتاپ كەتەر جايت, قوناقتاردىڭ اراسىندا سۇراپىل سوعىسقا قاتىسقان, بۇگىندە ارقايسىسى كەمىندە عاسىر جاساعان ارداگەرلەر دە بولدى. ولار – استانالىق ىرزاعۇل بايكەشەۆ, الماتىدان كەلگەن ۆلاديمير بەلوزيوروۆ, قوسشى قالاسىنان نۇرقاسىم اجىتاەۆ, قوستانايلىق قاسىمحان الدابەرگەنوۆ, وسكەمەندىك قۇرمات راحيموۆ پەن قاراعاندى قالاسىنان كەلگەن گريگوري ستەپەنكو. سونىمەن قاتار جيىنعا حالىق قاھارماندارى مۇحتار التىنباەۆ, ءسات توقپاقباەۆ, باقىتجان ەرتاەۆ, قايرات ۇمبەتوۆ, ازامات ءجۇمادىلوۆ, ايگىلى عارىشكەرلەر توقتار اۋباكىروۆ, تالعات مۇساباەۆ, ايدىن ايىمبەتوۆ, باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارى – ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ قىزى ايسۇلۋ نۇرماعامبەتوۆا, يۆان پانفيلوۆتىڭ نەمەرەسى الۋا بايقاداموۆا قاتىستى.
شەرۋدىڭ باسىندا ادەتتەگىشە قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك رۋسلان جاقسىلىقوۆ الاڭعا جينالعان اسكەري قىزمەتشىلەردى وتان قورعاۋشى كۇنىمەن قۇتتىقتاعان سوڭ, جوعارعى باس قولباسشى قاسىم-جومارت توقاەۆقا اسكەري قۇرىلىمدار پارادقا دايىن ەكەنىن باياندادى.
كوپشىلىك الدىندا ءسوز العان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جەڭىس كۇنى – حالقىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىنىڭ سيمۆولى ەكەنىن, بۇل سوعىس ادامزات ءۇشىن وتە قيىن سىناق بولىپ, كوپتەگەن ەلگە, سونىڭ ىشىندە قازاق ەلىنە دە اۋىر تيگەنىن ايتتى.
– ۇلى جەڭىس – تاريحىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى جانە كۇللى الەم ءۇشىن ۇلكەن ساباق. ءبىز وسى اقيقاتتى ءاردايىم ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. زۇلمات كەزەڭدى باستان وتكەرگەن مايدانگەرلەر قازىر ورتامىزدا وتىر. قۇرمەتتى ارداگەرلەر, بارشا حالىقتىڭ اتىنان سىزدەرگە شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن! اعا بۋىننىڭ وشپەس ەرلىگى – ۇرپاققا ۇلاعات. وتانشىلدىعى مەن جانقيارلىعى – ۇلگى-ونەگە. ءبىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىن ەشقاشان ۇمىتپايمىز! بارشاڭىزعا باس يەمىز! حالقىمىز ۇلى جەڭىسكە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى, – دەدى ول.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن مايدانعا 1 ميلليون 200 مىڭنان اسا ادام اتتانىپ, ولاردىڭ تەڭ جارتىسى ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ جارقىن ءارى بەيبىت كەلەشەگى ءۇشىن ءوز ءومىرىن قۇرباندىققا شالعانىن اتاپ ءوتتى.
– داڭقتى ۇل-قىزدارىمىز ەرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. قازاقتىڭ جاۋجۇرەك ۇلت ەكەنىن پاش ەتتى. 500-دەن اسا جاۋىنگەرىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. تالعات بيگەلدينوۆ, سەرگەي لۋگانسكي, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, يۆان پانفيلوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, نۇركەن ءابدىروۆ, مالىك عابدۋللين, سابىر راحيموۆ, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆا, راقىمجان قوشقارباەۆ, حيۋاز دوسپانوۆا جانە باسقا دا كوپتەگەن قاھارمانىمىز وشپەس ءىز قالدىردى, – دەدى ق.توقاەۆ.
سونداي-اق ول تىل ەڭبەككەرلەرى سوعىس جىلدارى جانكەشتىلىك پەن تاباندىلىق تانىتقانىنا دا ارنايى توقتالدى. ەلىمىزدەن مايدانعا 1,5 مىڭ ۆاگون كيىم-كەشەك پەن ازىق-ت ۇلىك جىبەرىلگەنىن, جۇزدەگەن كاسىپورىن ءبىزدىڭ ەلگە كوشىرىلىپ, كوپتەگەن جاڭا ءوندىرىس سالىنعانىن, ولار وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە مايدانعا قاجەت ونىمدەر شىعارا باستاعانىن باياندادى. جۇرتىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى دايىنداپ, اسكەري كيىم تىككەنىن, سوعىستاعى ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاندا جاسالعانىن, ەرجۇرەك باتىرلارىمىزدى جادىمىزدا ماڭگى ساقتاۋ, ولاردىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ ءوسۋى ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
– ءبىز جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە باسا نازار اۋداردىق, ەلىمىز بويىنشا مىڭداعان ماڭىزدى, اۋقىمى كەڭ ءىس-شارا وتكىزىلىپ جاتىر. 500-گە جۋىق كوشەگە قازاقستان قاھارماندارىنىڭ ەسىمى بەرىلەتىن بولدى. ەلىمىزدە قازاقستاندىق مايدانگەرلەرگە ارنالعان «باتىرلارعا تاعزىم» اتتى شەرۋ وتەدى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سۇراپىل سوعىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇرپاعى اتالارىنىڭ سۋرەتتەرىن كوشەلەرمەن الىپ جۇرەدى. بۇگىنگىدەي جاھاندىق ساياساتقا اگرەسسيا مەن قاتىگەزدىكتىڭ جەگىقۇرتى دەندەپ ەنگەن كەزەڭدە سوعىستىڭ قاسىرەتىن ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتىنا ءتۇسىندىرۋ اسا ماڭىزدى. اقيقاتتى تانىماي بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ سوعىستىڭ تاريحي اقيقاتىن, جەڭىستىڭ ءمان-ماعىناسىن قاساقانا بۇرمالاۋعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قۇبىلمالى زاماندا ەلىمىز ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات – ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ. سىرتقى ساياساتىمىز وسى ماقساتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– قازاق حالقى – بەيبىت حالىق. «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ءور نامىستى, ايبارلى ەل. جۇرتىمىزدىڭ ەرلىك ءداستۇرى عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلەدى. التىن وردا, قازاق حاندىعى كەزىندەگى ءباھادۇر بابالارىمىز كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى قورعاپ, كەيىنگى بۋىنعا امانات ەتتى. ولاردىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قاس قاقپاي كۇزەتىپ تۇر. ايبىندى ارميا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قورعانى. ساربازدارىمىز ەلدىڭ بەيبىت ءومىرىن, تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىن قورعاۋدا. قارۋلى كۇشتەرىمىز الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاۋىنگەرلەرىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسىنا ويداعىداي قاتىسۋدا. بۇل – بۇكىل الەمدەگى قازاقستان ارمياسىنا دەگەن زور سەنىم. ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. ءبىز قارۋلى كۇشتەرىمىزدى جاڭعىرتا باستادىق, ارميامىزدى كۇشەيتۋ ءۇشىن ناقتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. وسى وتە ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا پارلامەنت زاڭ قابىلدادى. مەملەكەت اسكەري قىزمەتشىلەرگە, ارناۋلى مەكەمەلەر مەن ازاماتتىق قورعانىس سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ءاردايىم قولداۋ كورسەتەدى, – دەدى ول.
ارميامىزدىڭ كۇش-قۋاتى جاۋىنگەرلىك رۋح پەن تەمىردەي تارتىپكە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە توقتالعان پرەزيدەنت اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءمىنسىز قىزمەتىنسىز ەلدە قاۋىپسىزدىك پەن تىنىشتىق بولمايتىنىن, وزىق ويلى ۇلت رەتىندە زاڭ مەن ءتارتىپتى بارىنەن بيىك قويىپ, ءار ازاماتتىڭ بويىندا وتانعا دەگەن ادالدىق پەن ادىلدىك بولۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
– ەل قورعاۋ – ابىرويلى مىندەت جانە زور جاۋاپكەرشىلىك. بۇل – ءار ازاماتتىڭ پەرزەنتتىك پارىزى. سىزدەرمەن بىرگە بارشا ازاماتىمىز ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز جانە تازا قازاقستاندى قۇرىپ جاتىر. وسى تاريحي جۇمىسىمىز تابىستى بولسىن! رۋحىمىز مىقتى, مەملەكەتتىلىگىمىز ماڭگى بولسىن! كوك تۋىمىز بيىكتە جەلبىرەسىن! – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ جالىندى سوزىنەن كەيىن كوپشىلىك تاعاتسىزدانا كۇتكەن اسكەري پاراد باستالدى. بۇعان دەيىن حابارلانعانداي, شەرۋگە قارۋلى كۇشتەرى قۇرامىندا جانە باسقا دا قۇرىلىمداردا قىزمەت ەتەتىن 4 مىڭنان اسا ادام, 200-دەن اسا اسكەري قارۋ-جاراق پەن تەحنيكا, 66 اسكەري اۆياتسيا ۇشاعى مەن تىكۇشاعى قاتىستى.
قارۋلى كۇشتەر قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال-مايور مەرەكە كوشەكباەۆتىڭ باسقارۋىمەن وتكەن شەرۋدە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ توبى مەملەكەتتىك تۋ مەن جەڭىس تۋىن الاڭعا الىپ شىقتى. ايتا كەتسەك, بۇل تۋ – وسىدان 80 جىل بۇرىن ايگىلى وتانداسىمىز راقىمجان قوشقارباەۆ پەن ونىڭ مايدانداسى گريگوري بۋلاتوۆ رەيحستاگ عيماراتىنا العاشقى بولىپ تىككەن تۋدىڭ رەسمي كوشىرمەسى. ونىڭ بەتىندە «2-دارەجەلى كۋتۋزوۆ وردەنىنىڭ يەگەرى 150-اتقىشتار ديۆيزياسى» دەگەن سوزدەر بار. بۇل ديۆيزيا سوعىس باستالعاندا قوستانايدا جاساقتالىپ, مايدانعا اتتانعان 151-بريگادانىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان.
اسكەري پاراد ادەتتەگىدەي ەڭ الدىمەن تاريحي بولىمنەن باستالدى. الاڭعا «شپاگين» جانە «ماكسيم» پۋلەمەتتەرىن سۇيرەتكەن ساربازدار كوشتى باستاپ شىعىپ, ولاردىڭ ارتىنان قازاقتىڭ باتىر قىزدارى مانشۇك مامەتوۆا, حيۋاز دوسپانوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەرلىكتەرىن ەسكە سالاتىن اسكەري ساپ بوي كورسەتتى. سونىمەن قاتار قۇرلىق اسكەرلەرى باس قولباسشىسى باسقارماسى وفيتسەرلەرىنىڭ, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى باس قولباسشىسى باسقارماسىنىڭ, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ, ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىنىڭ, دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىنىڭ, تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ, قارۋلى كۇشتەر اسكەري پوليتسياسىنىڭ, ۇلتتىق بىتىمگەرلىك روتاسىنىڭ, اسكەردەگى جاۋىنگەر ارۋلاردىڭ, اۋماقتىق قورعانىس بريگادالارىنىڭ, ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى وفيتسەرلەرىنىڭ, قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ, ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ, راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى اسكەري كوللەدجدىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا اكادەمياسىنىڭ, ۇلتتىق ۇلانىنىڭ ارنايى ماقساتتاعى «بۇركىت» روتاسىنىڭ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جىلدام قيمىلدايتىن ارنايى جاساعىنىڭ, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتى روتاسىنىڭ پارادتىق توپتارى الاڭنان ءجۇرىپ ءوتتى.
جاياۋ اسكەرلەر شەرۋىنەن سوڭ اسكەري تەحنيكالار لەگىنە كەزەك بەرىلدى. ادەتتەگىدەي ونى سوعىس كەزىندە ەڭ كوپ وندىرىلگەن جانە فاشيستەردىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان ايگىلى ت-34 تانكىسى باستاپ شىقتى. لەكتىڭ تاريحي بولىگىندە «زيس-2» زەڭبىرەكتەرى مەن «م-30» گاۋبيتسالارى, «م-30» شىنجىر تابان تىركەلگەن «زيل-157» كولىكتەرى, حالىق اراسىندا «كاتيۋشا» اتانىپ كەتكەن ايگىلى «بم-13» رەاكتيۆتى قۇرىلعىسى كوپشىلىك الدىنان ءوتتى.
زاماناۋي بولىگىندە قازىرگى قارۋلى كۇشتەرىمىزدە تىنىشتىق كۇزەتىندە تۇرعان «ارلان» بروندالعان ماشينالارى, ت-72 تانكى, بتر-82ا بروندى ترانسپورتەرى, 122 مم د-30 گاۋبيتسالارى, 8-دە 8 دوڭگەلەكتى كاماز جول تالعامايتىن اۆتوموبيلدەرىنە تىركەلگەن 152 مم-لىك «مستا-ب» گاۋبيتسالارى, «گياتسينت» پۋشكا-گاۋبيتساسى, «اكاتسيا» ارتيللەريالىق قوندىرعىلارى, وزدىگىنەن جۇرەتىن «تيۋلپان» مينااتقىشى, 122 مم-لىك «پريما» دۇركىندەتە وق اتۋ رەاكتيۆتى جۇيەلەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك ماشينالارى, «ۋراگان» دۇركىندەتىپ اتاتىن جۇيەلەرى, 300 مم-لىك «سمەرچ» جاۋىنگەنلىك ماشيناسى, «شتۋرم-س» تانكىگە قارسى زىمىران كەشەنى, «سترەلا-10» زەنيتتىك-زىمىران كەشەنىنىڭ باتارەياسى, س-300 پس كوپكانالدى زەنيتتى-زىمىراندىق كەشەنى, «بۋك-م2ە» زەنيتتىك زىمىران كەشەنى, «تور-م2ك» زەنيتتىك زىمىران كەشەنى, «ايبار» بروندالعان دوڭگەلەكتى ماشينالارى, بل-790 جانە ريب-7 كاتەرلەرى, روبوتپەن باسقارىلاتىن ەكيپاجسىز «سامعاۋ» كاتەرى, «باگگي» تاۋ-تاس, وزەن-كولدەردى وڭاي كەسىپ وتە بەرەتىن جەڭىل كولىكتەرى, اسكەري كۆادروتسيكلدەر, «بارىس» زاماناۋي جاۋىنگەرلىك ماشينالارى, «جاسىلتاس» راديوەلەكتروندىق تەجەۋ كەشەنى, روبوتتەحنيكالىق كەشەنى بار ارنايى مينادان تازارتۋ ماشيناسى, كاماز اۆتوموبيل شاسسيىنە ورناتىلعان پونتون-كوپىر پاركىنىڭ جاڭارتىلعان جيىنتىعى, بروندالعان «تايماس 8-دە 8» كولىگى, «شاعالا-م» ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەسى, وزگە دە زاماناۋي اسكەري تەحنيكالار ساپ تۇزەدى. سونىمەن قاتار سالتاناتتى كولونناعا وتاندىق ءوندىرىستىڭ «الان-2» بروندالعان ماشينالارى دا العاش رەت قاتىستى.
بۇدان سوڭ اسكەري پارادتىڭ اۋەدەگى بولىگىن مي-171 تىكۇشاقتارى اشىپ, ونىڭ ارتىنان مي-35 جانە مي-17 تىكۇشاقتارى, مي-35م كوپ ماقساتتى سوققى بەرەتىن تىكۇشاقتار, الەمدىك اۆياتسيا تاريحىنداعى ەڭ كوپ تاراعان جانە ەڭ مىقتى تەحنيكا سانالاتىن مي-8 تىكۇشاقتارى, سي-295 اسكەري-كولىك ۇشاعى مەن ل-410 جەڭىل ۇشاقتارى, «بي-300» ۇشاقتارى, تۋ-154 ۇشاعى, ا-400 ۇشاعى, سۋ-30سم جويعىش ۇشاقتارى, سۋ-25 شتۋرموۆيك-ۇشاعى, باسقا دا اۋە كەمەلەرى ۇشىپ ءوتتى.
ەڭ سوڭىندا پاراد كورەرمەندەرىنە كوزايىم رەتىندە سۋ-25 ۇشاقتارىنىڭ توبى ەلىمىزدىڭ باستى الاڭىنىڭ اسپانىنا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋىن سالىپ شىقتى. جيىلعان جۇرت اسكەري ۇشقىشتاردىڭ جوعارى كاسىبيلىگى مەن شەبەرلىگىنە ءتانتى بولدى. سالتاناتتى شەرۋدى قارۋلى كۇشتەردىڭ جيىنتىق اسكەري وركەسترى, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ پرەزيدەنتتىك وركەسترى جانە ۇلتتىق ۇلاننىڭ ورتالىق اسكەري وركەسترى بىرلەسىپ «ەگەمەن قازاقستان» انىمەن اياقتادى.
قۇرمات راحيموۆ,
سوعىس ارداگەرى:
– مەن وسكەمەن قالاسىنان ارنايى كەلىپ, وسى پارادقا قاتىسىپ وتىرمىن. بارلىعى ۇنادى. ءوزىم 1942 جىلى مايدانعا اتتانىپ, نەۆەل قالاسىنان كەنيگسبەرگكە دەيىن بارىپ, بەلارۋس, ليتۆا جانە شىعىس پرۋسسيا اۋماقتارىن ازات ەتۋگە قاتىستىم. جەڭىستى دە سول جەردە قارسى الدىم.
ەلگە كەلگەن سوڭ, الدىمەن شەكارادا, كەيىن ۇزاق جىل ىشكى ىستەر سالاسىندا ەڭبەك ەتتىم. 1965 جىلى وبلىستىق ءىىب باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 1981 جىلدان بەرى قۇرمەتتى دەمالىستامىن.
بيىل 17 ماۋسىمدا 101 جاسقا تولامىن. مەنى بۇگىنگى ۇلكەن ءىس-شاراعا شاقىرىپ, ارنايى قاتىستىرىپ جاتقانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە, وسى سالاعا جاۋاپتى ادامدارعا راحمەت ايتامىن. ەلىمىز امان بولسىن!
زاۋجات ءتالىپوۆ,
تىل ارداگەرى:
– مەن 1930 جىلى قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىندا تۋعانمىن. ول كەزدە قاراتاس اۋدانى دەپ اتالاتىن. «قىزىل تۋ» ۇجىمشارىندا باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن جىلى سوعىس باستالىپ كەتتى. سول كەزدە 11 جاستاعى بالا ەدىم. سودان دا بالالىق شاعىم سوعىس كەزىندە ۇلكەندەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋمەن ءوتتى. وقۋ دەگەنىڭ جايىنا قالدى. اۋىلداعى ەرەسەك ادامنىڭ كوبى كەمپىر-شالدار ەدى, سولار نە ىستەسە, مەن دە كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتتىم. قوي دا باقتىم, بيداي دا تاسىدىم, ونى تۇنىمەن باستىردىم, ىستەمەگەن جۇمىسىمىز قالعان جوق.
بىزدە بالالىق شاق دەگەن بولمادى. قازىرگى بالالارداي دوپ تەۋىپ, ويناپ-كۇلمەدىك. بار كۇنىمىز ەڭبەكپەن وتسە دە, سوعان ءبىر تيىن ەڭبەكاقى دا العان ەمەسپىز. «مايدان ءۇشىن», «جەڭىس ءۇشىن» دەپ تەر توكتىك. قارنىمىز دا دۇرىستاپ تويعان ەمەس. جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرىمىزدە ۇيىقتاي سالىپ, تاڭەرتەڭ قايتا تۇرىپ كەتە بەرەتىن ەدىك. سونداعى دەمالاتىن ۋاقىتىمىز – 2-3 ساعات قانا.
سوعىستان كەيىن ۇكىمەت ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى باعالاپ, 1946 جىلى قازىر كەۋدەمە تاعىپ تۇرعان «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى. 1947 جىلدان باستاپ وقۋدى قايتادان جالعاستىردىم.
ءبىزدىڭ تىلەگىمىز – ەلىمىزدە, الەمدە ارقاشان بەيبىتشىلىك بولىپ, سۇم سوعىستى ەشكىم كورمەسىن. وتانىمىزدا تەك تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق ورناپ, ۇرپاعىمىز باقىتتى كۇن كەشسىن!
گريگوري ستەپەنكو,
سوعىس ارداگەرى:
– مەن 1925 جىلى رەسەيدىڭ ۆورونەج وبلىسىندا دۇنيەگە كەلىپ, كەيىن پاۆلودار وبلىسىنا قونىس اۋداردىم. قازىر جاسىم – 100-دە. 1942 جىلى 17 جاسىمدا سوعىسقا ەشقانداي اسكەري دايىندىقسىز اتتاندىم. العاشقى ۇرىسىم حاركوۆ تۇبىندە بولدى. «شابۋىل!» دەگەن بۇيرىق بەرىلگەندە جۇرەگىم سۋ ەتە ءتۇستى. بىراق سول «ۋرا!» دەگەن ۇرانمەن ورنىمىزدان اتىپ تۇرىپ, العا ۇمتىلدىق. وق جاڭبىرداي جاۋدى, بىراق ءبىز توقتاعان جوقپىز. ءبىر كەزدە العا ۇمتىلعان كومانديرىم مەنى جەرگە يتەرىپ, «ساق بول, قايدا باراسىڭ؟» دەپ ايقايلادى. سويتسەم, ورنىمىزدان تۇرماستان, جەر باۋىرلاپ ءجۇرۋ كەرەك ەكەن. مەنى ومىرگە قايتا اكەلگەن – سول باتىر كومانديرىم دانيلوۆ. ول بولماعاندا, وققا ۇشۋىم مۇمكىن ەدى.
بۇل سوعىستا كوپ نارسەنى باستان وتكەردىك: جاراقات تا, قاسىرەت تە, ەرلىك تە, دوستاردان ايىرىلۋ دا بولدى. بىراق سونىڭ ءبارى ءبىر عانا ماقسات ءۇشىن – جەڭىس ءۇشىن ەدى. قانمەن, تەرمەن كەلگەن سول جەڭىستى ۇرپاعىمىز باعالاپ, بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىنە جەتە بىلسە ەكەن دەيمىن.
كەڭەسبەك تانا,
تىل ارداگەرى:
– مەن 1934 جىلى قازىرگى اباي وبلىسىنىڭ قاراۋىل ەلدى مەكەنىندە تۋىپ وسكەنمىن. بۇرىن «سارىعۇل» ۇجىمشارى دەپ اتالاتىن. قازىر جاسىم – 91-دە. 1941 جىلى فاشيستەر ەلىمىزگە شابۋىلدى باستاعان ۋاقىتتا 6 جاستا ەدىم. بىراق سوعان قاراماي اۋىلدا بۇزاۋ باعىپ, ەڭبەك ەتتىم.
مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا اسكەري بورىشىمدى وتەدىم. سول كەزدە كەمەمەن ەدىل وزەنىن بويلاپ, «ۆولگا-دون» سۋ ارناسىنا دەيىن باردىق. ول ۋاقىتتا ۆولگوگراد قالاسى ءالى ستالينگراد دەپ اتالاتىن. ءبىز شايقاس بولعان جەرلەرگە تابان تىرەپ, ارنايى قۇرىلعىمەن وق-دارىلەردى, جارىلماي قالعان مينالاردى ىزدەۋگە قاتىستىق. الدىمىزدا مينا ىزدەۋشىلەر جەر استىندا جاسىرىلعان جارىلعىش زاتتاردى تابادى, سوسىن ءبىز ونى ءبىر جەرگە جينايمىز, ارتىمىزدان كولىكتەر كەلىپ تيەپ الىپ كەتىپ جاتتى. وسىلايشا, سوعىستىڭ سوڭعى زاردابىن جويۋعا اتسالىستىق.
قازىر زامان جاقسارىپ, بەيبىتشىلىك ورنادى. بۇگىنگى جاستار وسى ۋاقىتتىڭ قادىرىن ۇعىنۋعا ءتيىس. وقۋ وقىپ, جۇمىس ىستەپ, ەلگە پايداسىن تيگىزگەنى دۇرىس.
