سۋرەت: wikipedia.(سالتاناتتى كوش.ن.حلۋدوۆ)
سودان دا شىعار, قازىر كاسىپتىڭ كوزىن تاۋىپ, ازىن-اۋلاق شىر بىتكەن ءبىر بايدى كورسەك, ونىڭ بىزدەن گورى ەڭبەكقور, ءبىلىمدى, اقىلدى ەكەنىن باعالاۋدىڭ ورنىنا, قارالاۋعا بەيىم تۇرامىز. جەتىستىككە جەتكەن ادامنىڭ ارتىندا تۇرعان كوكەسىن ىزدەپ, «سونىڭ كومەگىمەن كوتەرىلىپ كەتكەن شىعار» دەگەن سەكىلدى قارا باسىمىزدى اقتايتىن سىلتاۋلارمەن جاقسىلىقتى كورە المايمىز. مۇنىڭ ءبارى كەشەگى كەرى يدەولوگيانىڭ سالقىنى.
تىلىمىزدە – «باي جامان, كەدەي جاقسى». سويتە تۇرا قۇداي بەرسە, ءبارىمىزدىڭ باي بولعىمىز كەلەتىنى نەلىكتەن؟ ويتكەنى, قازاقتىڭ باعزى زامان تاريحىندا جامان باي بولعان ەمەس. تامىرىمىزدا بايلىقتىڭ قانى بار. سول ءۇشىن دە ىشكى تۇيسىگىمىز سول باي كۇندەردى اڭسايدى. قىسىلعاندا اباي ەسىمىزگە تۇسەدى عوي. سول اباي حاكىم «داۋلەت – اقىلعا بىتەدى» دەپتى. ياعني, بايۋ دەگەنىڭىز – بىرەۋلەر ويلاعانداي «دۇنيە جيناۋ» ەمەس, اقىلدى بولۋ دەگەن ءسوز ەكەن. اقىلدى ادامنىڭ جۇرتتا قالعانى جوق.
بايلىق – اقىل, بايلىق – ءبىلىم, بايلىق – كاسىپ. ول از بولسا, تۇركىنىڭ ەجەلگى «باي» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى ء«بىرىنشى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. باي شەشەك – ءبىرىنشى گۇل (كوكتەم كەلە سالا ەڭ العاش ءبۇر جاراتىن گۇل) «باي بىشە» – ءبىرىنشى ايەل, «باي تەرەك» – ءبىرىنشى (ۇلكەن) تەرەك دەگەن سوزدەر. ەرتەدەگى بايلار ەلدى مەكەننىڭ ءبىرىنشى ادامى دەگەن ءسوز. ياعني, سول اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي الەۋمەتتىك جاعىنا تولىق جاۋاپ بەرۋشى ادام. ول زاماندا اۋىلىنداعى كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتىڭ ۇياتى دا, ءسوزى دە بايعا تيەتىن. كەڭەس وداعىنىڭ سۇرقاي ساياساتى قازاقتى باي ادامدارىن جويۋدان باستادى. ونى جويىپ بىتكەن سوڭ بايلار تۋرالى كەرى يدەولوگيا جۇرگىزدى. «باي – اقىماق, باي – توپاس, باي – قاناۋشى, باي – توعىشار» دەگەن يدەولوگيانىڭ سالقىنى «باي – ءبىرىنشى» دەگەن ۇعىمدى سانامىزدان ءوشىرىپ جىبەردى. وسى ءبىر يدەولوگيانى تۇپكىلىكتى جويىپ, باي ادام اقىلدىلىعىنان باي بولاتىنىن ناسيحاتتاۋدى قازىرگى زامان تالابى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. قالاڭىز, قالاماڭىز «باي ادام – اقىلدى ادام».
زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي ادام دا وزگەرۋى كەرەك. قۇر ماقتاندى قويىپ, وتكەنگە شىنايى كوزقاراسپەن قاراڭىزشى... كەشە الەم حالقى وتاربامەن زۋلاپ, «ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزعان» ءداۋىر كوشىنە ىلەسكەندە ءبىزدىڭ بابالارىمىز سولاردىڭ ارتىنان اتپەن تۇرا شاۋىپتى. ىلەسكىسى-اق كەلدى. بىراق, وتاربا (پويىز) جىلقى زاتىنا جەتكىزە مە؟
قازىر وتاربانىڭ دا, وتقارۋدىڭ دا زامانى ەمەس. وقتىڭ ءداۋىرى ءوتتى. وتتىڭ زامانى جەتتى. الەم دامۋدىڭ, دۇرىسى بايۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. يلون ماسكتار جەردى بىلاي قويىپ, مارسقا كوشىپ كەتۋدى ويلاپ ءجۇر. ال الاش بالاسى شە؟ تاعى دا كوشتەن قالىپ بارا جاتقان جوق پا؟
