كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ۇلت ۇستازىنىڭ ينسپەكتورلىق قىزمەتىنە قاتىستى 1879–1889 جىلدار اراسىنداعى قۇجاتتار ۋفاداعى ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ 109-قورىندا ساقتالعان. باستى قۇجات – ورىنبور گۋبەرنياسى تورعاي وبلىسىنداعى قىرعىز مەكتەپتەرى ينسپەكتورى قىزمەتىنە ىبىراي ءالتىنساريندى تاعايىنداۋ تۋرالى 1879 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندەگى بۇيرىق. قورداعى دەرەكتەردى حرونولوگيالىق جۇيەمەن قويساق, ۇلت ۇستازىنىڭ قازاق دالاسىنداعى وقۋ-ءبىلىمدى دامىتۋدى وزىندىك جوسپارمەن قولعا العانى بايقالادى. حاتتار كوبىنەسە قوستاناي قالاسىنان جازىلعان. ماسەلەن, ول 1884 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسى مەن تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورىنان تورعاي وبلىسىندا ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن اشۋعا قارجى ءبولۋدى سۇرايدى. 1888 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسىنا اقتوبە قالاسىنداعى 2-سىنىپتىق ۋچيليششە جانىنان قولونەر بولىمشەسىن اشۋدى ۇسىنىس ەتكەن.
ۋەزدىك مەكتەپتەردى ءبىر جونگە كەلتىرسە, بولىستىق مەكتەپتەر اشىپ, ونىڭ جانىنان تەرى وڭدەپ, سابىن قايناتۋعا ۇيرەتەتىن, اعاش ۇستاسى ماماندىعىنا وقىتاتىن بولىمشەلەر اشۋدى كوزدەگەن جوسپارىنىڭ ورىندالماي قالعانى وكىنىشتى. كاپيتاليزم قازاق دالاسىنا ەمىن-ەركىن كىرىپ, قوي ءجۇنى مەن مال تەرىسىنىڭ تەگىنگە كەتىپ جاتقانىن كورىپ, وقۋ-ءبىلىمسىز ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولاتىنىن تۇسىنگەن اعارتۋشىنىڭ ءومىرى ۇزاق بولعاندا, ينسپەكتور قىزمەتىندە ءجۇرىپ قازاق دالاسىنداعى مەكتەپتەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ كەتەدى ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى. مەكتەپتەردى ۇيىمداستىرۋ, قارجىلىق جاعدايىن شەشۋ سياقتى مەنەدجەرلىك شارۋالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, بالالاردى قولونەرگە, كاسىپكە باۋلۋدى مىقتاپ ويعا العانعا ۇقسايدى. مادەنيەتى جەڭىلگەن حالىقتارعا كوزقاراس دۇرىس ەمەس زاماندا گۋبەرناتوردان قايتا-قايتا قارجى سۇراۋ دا وڭاي ەمەس. ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە تورعاي وبلىسىنداعى مەكتەپتەرگە قاراجات ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسى ارقىلى بولىنەتىن. وسى جەردە تۋاتىن سۇراق: حاتتار ۋفاداعى مۇراعاتقا قالاي ءتۇستى؟
ىبىراي التىنسارين 1860 جىلدارى تورعايدا مەكتەپ اشۋ جانە قازاق بالالارىنا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جولعا قويۋ ماقساتىندا ورىنبور مەن ۋفاعا بىرنەشە رەت بارىپ, ول جاقتىڭ وقۋ باعدارلامالارىمەن تانىسقان. ۋاقىت وتە كەلە, بولىستىق مەكتەپتەردىڭ جانىنان تەرى وڭدەيتىن جانە سابىن پىسىرەتىن بولىمشەلەر اشۋعا ۇسىنىس ءتۇسىرىپ, حات جازادى. 1888 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە تەرى وڭدەۋ مەن سابىن دايىنداۋ تەحنولوگياسىمەن تانىسۋ ءۇشىن باشقۇرت جەرىندەگى كراسنوۋفيم ۋچيليششەسىنە ىسساپارعا بارۋعا رۇقسات سۇرايدى. وسى حاتىندا كراسنوۋفيم رەالدىق ۋچيليششەسى ديرەكتورىمەن, ۋفاداعى چۋبارى سلوبوداسىنىڭ وكىلدەرى يارۋسپاەۆ پەن مۋرازابينمەن مامىردىڭ باسىندا كەزدەسۋ جوسپارلانعانىن ايتادى. رەسەي جەرىندەگى رەالدىق ۋچيليششەلەر سول زامانداعى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىمگە باعىتتالعان وقۋ ورىندارى ەدى. جازباداعى ماڭىز بەرەتىن ءبىر ماسەلە, ودان ءارى جابدىقتار مەن ونى ۇيرەتەتىن ماماندار شىقسا, تەرى وڭدەپ, سابىن قايناتۋعا قاجەتتى شيكىزات تورعاي جەرىنەن تابىلاتىنىن جازادى. بۇل «كەرمەك» دەپ اتالاتىن ءشوپ دەيدى. سوعان قاراعاندا, ىبىراي التىنسارين تورعاي وبلىسىندا سابىن جاساپ, تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىندار قۇرۋدى جوسپارلاعان سياقتى. ورىنبور گۋبەرناتورلىعى ءوندىرىس ماماندارىن اقتوبە قالاسىنداعى ەكى باسقىشتىق ۋچيليششەدە دايارلاپ, وسى جەردە قوسالقى قۇرىلىس سالۋعا رۇقسات ەتكەن. كەلەسى حاتىندا 1888 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ اقتوبەدەگى ەكى باسقىشتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسى جانىندا اعاش, تەمىر بۇيىمدارىن جاساۋعا ۇيرەتەتىن ءبولىم اشىلعانىن حابارلاپتى. بالكىم, ماماندار ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەسكى سلاۆيان تىلىندە جازعان قولجازبا حاتتارىن تەرەڭ زەردەلەۋ ارقىلى قوسىمشا مالىمەتتەر تاباتىن بولار. بۇل حاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى قازىرگى ۋاقىتتا اقتوبە وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 1248-قور, 3-تىزبە, 25-ىسىندە ساقتاۋلى تۇر.
1888 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ قامقورشىسىنا جازعان تاعى ءبىر حاتىندا چۋبارى سلوبوداسىنداعى ەر بالالار مەكتەبىنىڭ جانىنان يارۋسپاەۆ تەرى وڭدەيتىن زاۋىتى ءبولىمىن اشقانىن جازعان. چۋبارى تەرى وڭدەۋ زاۋىتى – ۋفا قالاسىندا چۋبارى سلوبوداسى ايماعىندا ورنالاسقان. الايدا اقتوبە مەن چۋبارى سلوبوداسىنداعى ۋچيليششەلەر اراسىنداعى بايلانىس ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ومىردەن وتۋىنە بايلانىستى ۇزىلگەنگە ۇقسايدى. اعارتۋشى 1889 جىلى 17 شىلدەدە 48 جاسىندا قوستاناي قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەنى بەلگىلى.
1889 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە اقتوبە ورىس-قازاق ەكى باسقىشتىق ۋچيليششەسىنىڭ مۇعالىمى ا.يزمايلوۆ ورىنبورعا حات جازىپ, وسى جەردەگى تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن 1890 جىلى وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن اياقتاۋ قاجەتتىگىن ايتقان. بىراق ۇسىنىس جالعاسىن تاپپاعان. ويتكەنى 1889 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە گۋبەرناتوردىڭ ءالتىنساريننىڭ ورنىنا تاعايىندالعان قالادان تىس مەكتەپتەر جونىندەگى ينسپەكتورى جازباسىندا تەرى وڭدەۋ ءىسى بويىنشا اقتوبە ۋچيليششەسىندە وقىپ جاتقان شاكىرتتەر ۋفاداعى چۋبارى ۋچيليششەسىنە اۋىستىرىلادى دەپ ەسەپ بەرەدى. تەرى وڭدەۋ ماماندىعىنىڭ جابىلۋى سەبەبى, اقتوبە ۋچيليششەسىندە قاجەتتى جابدىق از جانە وقىتۋشىلىق قۇرام جەتىسپەيدى دەپ ءتۇسىندىردى. وسىلايشا ىبىراي التىنسارين دۇنيەدەن وزعان سوڭ رەالدىق ۋچيليششەلەر تارتىبىمەن اقتوبەدەگى ۋچيليششەدە ماماندار دايارلاۋ ءىسى باستالماي جاتىپ ۇزىلگەن. قازاق دالاسىندا مەكتەپتەر اشۋ ىسىندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جولىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش زيالىلارى جالعاستىردى. 1930–1937 جىلدارى قازاق اكسر-ءى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتىڭ قازاق جەرىندە تەرى, ءجۇن وڭدەيتىن زاۋىتتار اشۋ, كاسىپشىلىكتى دامىتۋ تۋرالى باستامالارى ىبىراي ۇستازدىڭ ورىندالماعان ارمانى بولاتىن. ويتكەنى تورعاي-ىرعىز جەرىندەگى ىبىراي مەكتەپتەرىنەن ساپالى ءبىلىم العان ۇلت زيالىلارى ىبىرايدىڭ ۇستانىمىمەن ەرجەتتى, ەلدىك قىزمەتكە ارالاستى, ۇلتىنىڭ جوعىن بۇتىندەۋگە ۇمتىلدى.
اقتوبە وبلىسى
