رەنەسسانس

ازىرشە رەنەسسانس ونەرگە قاتىستى ماندە مولىنان قولدانىلادى. ال ماسەلەنىڭ ءتۇپ قازىعىنا ۇڭىلسەك, رەنەسسانس دەگەنىمىز وركەنيەتتىڭ ايشىقتى ءبىر زاڭدىلىعى, ولاي بولسا, ول الدىمەن فالساپالىق ۇعىم رەتىندە بەتپەردەسىن اشۋى قاجەت. ولاي دەيتىنىمىز, كەڭەس ەلىندە تۇڭعىش رەت جارىق كور­گەن ايتۋلى فيلوسوفيالىق ەن­تسيكلوپەديالىق سوزدىكتە (ماسكەۋ, 1988 جىل) «رەنەسسانس» دەگەن ماقالا جوق. دەمەك ول فيلو­سو­فيالىق ۇعىمدار ساناتىنا ەنبەگەن دەگەن ءسوز. «رەنەسسانس» دەگەن ماقالا ۇلكەن سوۆەت ەنتسي­كلوپەدياسىندا بار. ءبىزدىڭ قسە ونى ورىسشادان تۇپ-تۋرا قازاقشاعا تارجىمالاعان. ­«رە­نەسسانس (فرانتس. Renaissanse – قايتا وركەندەۋ ءداۋىرى) – باتىس جانە ورتالىق ەۋروپانىڭ بىر­قاتار ەلدەرىندە ورتا عا­سىر مادەنيەتىنەن جاڭا زامان مادەنيەتىنە ءوتۋدىڭ دامۋلى كە­زەڭىن سيپاتتايتىن ءداۋىر اتاۋى» (بسە. ت.22., س.11.; قسە. 9-ت., 467-ب.).

وسى انىقتاما-سوزدىك ماز­مۇنىنا وي جىبەرەيىكشى. سونىمەن, رەنەسسانس باتىس جانە ورتالىق ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىندە عانا بولعان ءداۋىردى انىقتايتىن ۇعىم بولىپ شىقتى. رەنەسسانسقا وسىنداي ولشەممەن كەلسەك, ول تەك انشەيىن ءبىر ايماق­تىق, قايتالانباس قۇبىلىس بولىپ قانا قالادى. ءبىرشاما باسىلىمدا, ماقالا, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە رەنەسسانستى وسىلاي ءتۇسىنىپ جۇر­گەندەر از ەمەس.

رەنەسسانس تابيعاتىن تانۋ ماقساتىندا, ونىڭ ءسينونيمى رەتىندە قولدانىلىپ جۇرگەن «قاي­تا وركەندەۋ» («ۆوزروجدەنيە») دەگەن ۇعىمعا نازار اۋدارعان ءجون. جوعارىدا ايتىلعان ەنتسيكلوپەديالاردا وعان مىنانداي تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. «قايتا وركەندەۋ ءداۋىرى, رەنەسسانس – باتىس جانە ورتالىق ەۋروپا ەلدەرى مادەنيەتى تاريحىنداعى ورتا عاسىرلىق مادەنيەتتەن جاڭا زامان مادەنيەتىنە ءوتۋ ءداۋىرى (يتاليادا شامامەن XIV-XVI عاسىرلار, باسقا ەلدەردە XV-XVI عاسىرلاردىڭ سوڭى). قايتا ورلەۋ ءداۋىرى مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى – شىنايىلىق, گۋمانيستىك دۇنيەتانىم, كونە مادەني مۇرالارعا دەن قويۋ, ونى قايتا «كوركەيتۋ» (بۇل تەرمين بايىرعى يتاليان سۋرەتشىسى ءارى تاريحشى دج. ءۆازاريدىڭ ء«ومىر سۋرەتتەرىندە» (1550) ايتىلعان), ول عىلىمدا XVIII عاسىردان باس­تاپ قالىپتاستى» (بسە. ت.5., س.271; قسە. ت.6., 404-ب.).

قايتا ورلەۋ ءداۋىرى مادە­نيەتىنىڭ ءمانى فەوداليزمنەن جاڭا زامانعا وتەردە انتيكالىق مادەنيەتكە قايتا ورالۋىمەن انىقتالىپ وتىر. بۇل, ارينە, انتيكالىق مادەنيەتتى تەك قاي­تالاپ كوشىرۋ ەمەس, ونىڭ ومىر­شەڭ گۋمانيستىك يدەيالارىن جاڭا جەتىلىپ, ءوربىپ كەلە جاتقان قوعامدىق قاتىناسقا وراي قولدانۋ, انتيكالىق گۋمانيزمدى فەوداليزم يدەولوگياسىنا قارسى قويۋ. سوندىقتان دا بۇل ۇدەرىستى جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بۋرجۋازيانىڭ قولدانۋى زاڭدى ەدى. بىراق بۋرجۋازيا يدەولوگتەرى رەنەسسانس يدەيالارىن فەوداليزمگە قارسى رۋحاني كۇش رەتىندە پايدالانىپ قانا قويعان جوق, ولار وندىرگىش كۇشتەر جەتىلۋى قا­جەتتىلىگىنە ساي ۇيلەسىمدى كەلەتىن قوعامدىق سانا فورماسى رەتىندە قابىلدادى. بۇل جەردە باسىن اشىپ ايتاتىن جايت, رەنەسسانستىق سانا ەكى قوعامدىق سانا, ەكى مادەني ءۇردىستىڭ ساباق­تاستىعىنان, ۇيلەسىمدىگىنەن تۋعان. ولار انتيكالىق ءداۋىر ساناسى مەن فەوداليزمنەن جاڭا زامانعا بەت بۇرعان ءداۋىردىڭ ساناسى ەدى.

رەنەسسانس حاقىندا سوزدىكتەر مەن ەنتسيكلوپەديالاردا بەرىل­مەگەن تىڭ ماعلۇماتتاردى فيلوسوف ءارى فيلولوگ ا.ف.لوسەۆتىڭ «ەستەتيكا ۆوزروجدەنيا» دەگەن ەڭبەگىنەن كەزدەستىردىك. ول «رەنەسسانس» تەرمينى ناقتى ما­عىناسىندا XV-XVI عاسىرداعى يتا­لياعا قاتىستى», دەي كەلىپ, بى­لاي دەگەن قورىتىندى جاسايدى:

«شىن مانىندە, «قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ» يتاليالىقتارى وزدەرى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە وسى ءداۋىر دەپ اتادى. بىراق ولار باسقا ەلدەردەگى وسىعان ۇقساس كەزەڭدەر تۋرالى ەشتەڭە بىلگەن جوق. ءتىپتى وعان دەيىنگى ەجەلگى مادەنيەتتەن دە حابارسىز بولعان سەكىلدى. سوعان قاراماستان رەنەسسانس بارلىق ەلدە ءار ءتۇرلى مازمۇندا دامىدى. دە­گەنمەن ول كەزەڭ ءوزىنىڭ تۇپكى مادەنيەتىنەن, دالىرەك ايتقاندا, ورتاعاسىرلىق جانە قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى يتاليا مادەنيەتىنەن اسقان جوق.

بۇدان مىناداي قورىتىندى شىعادى. قىسقاسى, رەنەسسانس قانداي مازمۇندا بولسا دا, باتىستان باسقا مادەنيەتتەردەگى رەنەسسانس قۇبىلىستارىن بىزگە ءبارىبىر ەسكەرۋ قاجەت. انىعىندا, ەجەلگى شىعىس مادەنيەتىندەگى بارلىق رەنەسسانستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بىراق ونى عا­لىمدار تولىق تۇجىرىمداعان جوق. قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا نە ىستەلۋى مۇمكىن. ءبىز ەۋروپا نەمەسە باتىسپەن شەكتەلىپ قالماۋ ءۇشىن, ونى از ۋاقىت ىشىندە كارتاعا تۇسىرۋگە تىرىسامىز» (ا.ف.لوسەۆ. «ەستەتيكا ۆوزروجدەنيا»,  «مىسل», 1982. س.15-16).

رەنەسسانس ماسەلەسى ءالى داۋلى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ال داۋ تۋعىزبايتىن جاي – رەنەسسانس تەك يتاليا نەمەسە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە عانا قاتىستى ەمەس, ونداي رۋحاني قۇبىلىس وزگە ايماقتاردا, ەلدەردە بولاتىنى تۋرالى پىكىر. بىراق رەنەسسانس تەك انتيكالىق ونەرگە نەمەسە ونىڭ جاڭا زامانعا ساي قايتا تىنىس الىپ, وركەندەۋى دەگەن ءسوز تەك يتالياعا, باسقا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە قاتىستى ايتىلاتىن ماسەلە بولسا كەرەك.

رەنەسسانستى باتىسقا عانا ءتان قۇبىلىس ەمەس, ونداي داۋىرلەر شىعىس ەلدەرىندە دە بولعان دەگەن كونتسەپتسيا پيونەرلەرىنىڭ ءبىرى اكادەميك ن.ي. كونراد. ەندى وسى كىسىنىڭ پىكىرىنە نازار اۋدارالىق.

1963 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى باسپاسىنان پروفەسسور ۆ.ك.چالوياننىڭ «ارميانسكي رەنەسسانس» دەگەن ەڭبەگى جارىق كوردى. وسى كىتاپتىڭ رەداكتسياسىن باسقارعان, قورىتىندى ءسوزىن جازعان اكادەميك ن.ي.كونراد بولاتىن. كىتاپتىڭ قورىتىندى سوزىندە عالىم وتە قۇندى پىكىر­لەرىن ورتاعا سالعان.

«شىعىس الەمىندەگى رەنەسسانس تۋرالى وي ەڭ الدىمەن كە­ڭەستىك شىعىس ەلدەرىندە پايدا بولدى. ماسەلەن, 1947 جىلى ش.ي.نۋتسۋبيدزە «رۋستاۆەلي جانە شىعىس رەنەسسانسى» اتتى ەڭبە­گىندە گرۋزيننىڭ ۇلى اقىنى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى, ياعني ءحىى-ءحىىى عاسىردى گرۋزين رەنەسسانسى دەپ ايتقان ەدى. سونداي-اق 1948 جىلى ي.دجاۆاحيشۆيلي «يستوريا گرۋزي» دەگەن كىتابىندا XII عاسىرداعى گرۋزيا تاريحى تۋرالى باياندايدى. سوندا بۇل كەزەڭدى ەۋروپاداعى قايتا ورلەۋ داۋىرىنە ۇقساس قۇبىلىس رەتىندە بەينەلەيدى.

«وسى جولداردىڭ اۆتورى يتا­ليا تاريحىنداعى «قايتا ورلەۋ» دەپ اتالعان داۋىرگە جانە شىعىستىڭ كەيبىر حالىقتارىنىڭ تاريحىنا ۇقساس كەزەڭدى تابۋ مۇمكىندىگى تۋرالى باياندايدى. ماسەلەن, VII-ءحىى عاسىرداعى قىتاي مەن ءىح-ءحىى عاسىرداعى تاياۋ شىعىستا (ورتا ازيا, يران, سولتۇستىك-باتىس ءۇن­دىستان) وسىعان ۇقساس داۋىرلەر بار ەكەنى جايىندا وي قوزعاعان. 1961 جىلى ۆ.م. جيرمۋنسكي «الىشەر ناۋاي جانە شىعىس ادە­بيەتىندەگى رەنەس­سانس ماسەلەسى» اتتى ماقا­لاسىندا وسىنداي كەزەڭنىڭ ورتالىق شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحىنا قاتىسى بار ەكەنى تۋرالى جازعان.

شىندىعىندا, شىعىس حالىق­تارىنىڭ تاريحىندا ەۋروپاداعى «قايتا ورلەۋ» دەپ اتالعان كە­زەڭگە مادەنيەتى مەن تاريحى ۇق­ساس ءداۋىردى تابۋ تۋرالى ما­سەلە سان مارتە كوتەرىلگەن. ءبىر جا­عىنان, بۇل وتە تۇسىنىكتى. شىن مانىندە, ونى جەكە عالىمدار ەمەس, تاريح­تىڭ ءوزى ورنىنا قويعان (ۆ.ك.چا­لويان. ارميانسكي رەنەسسانس. ماسكەۋ: كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسى. 1963. 160 ب. اكادەميك ن.ي.كونرادتىڭ قورىتىندى ءسوزى).

ن.ي.كونرادتىڭ تۇجى­رى­مىنشا, رەنەسسانس تا­ريحي-ما­دەني زاڭدىلىق «...ءبىز يتاليا تاريحىنداعى «قايتا ورلەۋ» دەپ اتالعان كەزەڭدى تەك وسى ەلگە عانا ەمەس, سونداي-اق ما­دەني مازمۇنى باي كەز كەلگەن حا­لىقتىڭ تاريحىنا قاتىسى بار دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. سون­دىقتان «بۇل ەرەكشە جاعداي» ەمەس, تاريحي زاڭدىلىق» (سوندا, 63 ب.).

شىعىس ەلدەرىندەگى قايتا ورلەۋ زامانى تۋرالى عالىم ادام مەتس «مۇسىلمان رەنەسسانسى» دەگەن ەڭبەگىندە جان-جاقتى تالداۋ جاساعان.

قايتا ورلەۋ زامانىنىڭ بىردەن كوزگە تۇسەتىن, باستى ەرەكشەلىگى – ول انتيكالىق مادەنيەتكە جاڭا تاريحي-الەۋمەتتىك ورتادا قايتا ورالۋ. انتيكالىق مادەنيەت بولسا باتىس, وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە ەكى جولمەن باردى: ءبىرى ۆيزانتيا ارقىلى بولسا, ەكىنشىسى ارابتار ارقىلى. ءسويتىپ, باتىس رەنەسسانسى جالعاسى ىسپەتتى دەۋگە ابدەن بولادى. بۇل جونىندە ن.ي.كونراد ناقتىلاپ ايتقان: «ەجەلگى مادەنيەتتىڭ وزگەرۋىنەن شىعىس رەنەسسانسى باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا ەرتە ورنىقتى. ءتىپتى باتىس ەۋروپالىق رەنەسسانس شىعىسقا قارىزدار دەپ ايتۋعا بولادى» (ول دا سوندا, 199 ب.).

سەبەپسىز قۇبىلىس جوق, ن.ي.كونراد پىكىرلەرىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى بار. ءبىر كەزدە ادامزات بالاسىنىڭ اقىل-ويىنىڭ بەسىگى بولعان ريم, اسىرەسە, ونىڭ شىعىس بولىگى (ۆيزانتيا) ءوز مىنەزىن وزگەرتتى. ونىڭ يمپەراتورى زەنون 489 جىلى ەدەسسا مەكتەبىن, يۋستينيان 529 جىلى الەكساندريا مەن افينا اكادەميالارىن جا­ۋىپ, عالىمداردى قۋعىنعا سالدى. ءسويتىپ, بۇل ومىردەن باق قايتتى, قۇت قاشتى. كورشىلەس پارسى مەملەكەتى قۋعىنعا تۇسكەن گرەك عالىمدارىن قۇشاق جايا قارسى الدى. پارسى شاحى انۋشيرۆان (531-573) گۋندەشاپۋر قالاسىندا تاراتىلعان افينا اكادەمياسىن قالپىنا كەلتىردى. بەرتىن كەلە پارسىلار يسلام ءدىنىن قابىلداپ, باعداد حاليفاتىنا باعىنعان كەزدە دە وسى داستۇردەن ايىرىلعان جوق. ونىڭ ۇستىنە باعداد حاليفى ءال-مامۋن باعدادتا «اۋدارماشىلار» ءۇيىن قۇرىپ, وعان جەر-جەردەن وقىمىستى, عالىمدار جيناپ, اراب تىلىنە گالەن, گيپپوكرات, ەۆكليد, ارحيمەد, پتولومەي ت.ب. ەڭبەكتەرىن اۋدارا باستادى. حاليف اۋدارماشىلار الدىنا نەگىزگى ماقسات ەتىپ گرەك فيلو­سوفتارىن اۋدارۋدى قويعان. اۋدارماشىلار بۇل جۇمىستاردى جوعارعى قارقىنمەن ورىنداپ شىقتى. ءسويتىپ, ارابتار رەنەسسانس ءداۋىرىن تۋعىزدى. وسى ءبىلىم, سانا بىرتە-بىرتە ەۋروپاعا جايىلدى. ءسويتىپ, ەۋروپا اريستوتەل فيلوسوفياسىن اۋەل باستا ارابتار ارقىلى تانىدى. ارابتار ەۋروپانىڭ جەتىلۋىنە تيگىزگەن شەشۋشى اسەرى تۋرالى كەزىندە ي.گ.گەردەر «يدەي ك فيلوسوفي يستوري چەلوۆەچەستۆا» دەگەن ەڭبەگىندە كوپتەگەن ماعلۇمات كەلتىرگەن. كەيىنگى كەزدە بۇل ماسەلە تۋرالى اشىق ايتقانداردىڭ ءبىرى – رەنە گەنون. ول ءوزىنىڭ «ۆليانيە يسلامسكوي تسيۆيليزاتسي نا ەۆروپۋ» اتتى ەڭبەگىندە ەجەلگى گرەك عىلىمى مەن فيلوسوفياسى ەۋروپالىقتارعا مۇسىلماندار ارقىلى جەتكەنىن انىق كورسەتتى: «باسقاشا ايتقاندا, ەلليندەردىڭ رۋحاني مۇراسىن ەۋروپا مۇنى تاياۋ شىعىس عالىمدارى بايىپتى زەرتتەگەننەن كەيىن عانا قابىلدادى. ەگەر يسلام عالىمدارى مەن فيلوسوفتارى بولماعاندا, ەۋروپالىقتار مۇنداي باي مۇرانى ۇزاق ۋاقىت تولىق بىلمەيتىن ەدى. ءتىپتى ونىمەن ەشقاشان تانىس بولماۋى دا مۇمكىن» («ۆوپروسى فيلوسوفي», 1991. №4. 94 ب.).

رەنە گەنون تىم قاتتىراق تا ايتىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى. بۇكىل ەۋروپانىڭ مادەني تاع­دىرى جونىندە ءۇزىلدى-كەسىلدى پىكىر ايتۋعا بولا قويماس, بىراق شىعىس رەنەسسانسىنىڭ باتىسقا قاراعاندا بۇرىنىراق بولعانى شىندىق. ەۋروپا تىكەلەي ەلليندەرمەن بايلانىستى ەمەس, ورتاسىندا اراب-پارسى مادەنيەتى جاتىر, ونى رەنە گەنون ءبىر سوزبەن يسلام مادەنيەتى دەپ اتاعان. جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردى قىسقاشا قورىتىندىلاساق, رەنەسسانس دەگەنىمىز تەك باتىس ەۋروپا مادەنيەتىنە, ونەرىنە, رۋحاني ومىرىنە عانا قاتىستى قۇبىلىس ەمەس, ول كوپتەگەن ەلدەر مەن حالىقتار تاريحىندا كەزدەسەتىن مادەني-تاريحي جاعداي. سوندىقتان ارميان, گرۋزين رەنەسسانسى, تۇرىك رەنەسسانسى نەمەسە ونى ناۋاي, اباي ەسىمدەرىمەن اتاۋعا ابدەن ورىندى. مەن «سانا بولمىسىنىڭ» ءبىرىنشى كىتابىنداعى «اباي جانە رەنەسسانس» دەگەن ماقالادا قازاق رەنەسسانسىنا قاتىستى ويلاردى بىلدىرگەنمىن. ارينە, رەنەسسانس تۋرالى ايتا دا, جازا دا بەرۋگە بولادى, بىراق بۇل جەردە باسى اشىلماعان ءبىر ماسەلە بار. ءبىز ءالى رەنەسسانس دەگەن ۇعىمنىڭ مادەني-تاريحي فەنومەن رەتىندە ءمانىن اشا العان جوقپىز. وعان كەدەرگى بولعان ەكى نارسە بولدى, ءبىرى بۇكىل ادامزات مادەنيەتىن قولدان «باتىس» جانە «شىعىس» دەپ بولشەكتەپ, ولاردى بىرىنە-ءبىرىن قارسى قويۋشىلىق بولسا, ەكىنشىدەن, ءبىز مادەنيەت تاريحىن زەرتتەۋدە مەتودولوگيالىق نەگىز ەتىپ ماركستىك-لەنيندىك قوعامدىق, ەكونوميكالىق فورماتسيالار ءىلىمىن الىپ, «بازيس» جانە «قوندىرما» دەگەن جالاڭ تۇسىنىكتەر ىرقىندا بولدىق. بۇل تۇسىنىكتەر شىندىقتى پەردەلەپ, بار نارسەنى وبەكتيۆتى عىلىمي نەگىزىندە تانۋعا بوگەت بولدى. ءسىرا, رەنەسسانس ماسەلەسىن زەرتتەۋدە وركەنيەتتىك نىشانداردى نەگىزگە العان دۇرىسىراق بولار. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى, ەكىنشىدەن, وركەنيەتتىك ماسەلەنىڭ ءوزى كوبىنەسە ءدىني ساناعا قاتىستى, ول ارنايى ءسوز بولاتىن تاقىرىپ.

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك, جازۋشى