وتباسىن جوسپارلاۋدىڭ سالماعى مەن جاۋاپكەرشىلىگى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى انا­لار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازيپا شاناي اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتباسىن قۇراردا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەيبىر ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاپ العانى دۇرىس ەكەنىن ايتادى.

– اتا-انانىڭ اجىراسۋى بالانى كۇي­زەلىسكە تۇسىرەدى. اكە-شەشە – ۇل-قىزعا ۇلگى. اجىراسقاندار جاۋلاسپاي, بالانى دا ءبىر ءسات ويلاسا يگى. «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەپ قازاق بەكەر ايتپايدى. مەنىڭشە, كوزى اشىق جاستار ۇيلەنبەي تۇرىپ «وتباسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىن» بىرگە جازۋى كەرەك. ءار وتباسى ۇيلەنگەن سوڭ ءۇش جىل ىشىندە وسىلاي ومىرلىك زاڭدارىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. اجىراسۋدىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. سونىڭ ءبىرى – بالالى بولا المايتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تاۋقىمەتى. مەنىڭشە, جاس-جۇبايلاردىڭ ۇيلەنبەي تۇرىپ مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋىن زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك. سەبەبى بۇگىندە تۇتىناتىن تاعامى­­مىز, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تاعى باسقا دا فاكتورلار دەنساۋلىققا اسەر ەتەدى. ۇل-قىز­دىڭ ءبىرىنىڭ دەنساۋلىعىندا كىنارات بولسا, جاستار سونى جەڭەمىز, بىرگە ءومىر سۇرەمىز دەسە وزدەرى شەشەدى. باسقا-باسقا, ءدال وسى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە زاماناۋي كوزقاراس كەرەك-اق,– دەيدى ن.شاناي.

اجىراسۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – بەدەۋ­لىك. جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋدىڭ بىر­نە­شە ارتىقشىلىعى بار. ءبىرىنشى, قاجەت­سىز جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋعا بولادى. ەكىنشى, جۇكتىلىك ارالىعىن رەتتەۋگە مۇم­كىندىك بار. ءۇشىنشى, جۇكتىلىكتىڭ ءساتتى وتۋىنە, ساۋ بالانىڭ تۋىنا ىقپال ەتە الاسىز. ءتورتىنشى, اتا-انالاردىڭ جاسىن ەسكەرە وتىرىپ, بالانى دۇنيەگە اكەلۋ ۋاقىتىن باقىلاۋعا كومەگى تيەدى. ەلىمىزدە قازىر 845 «وتباسىن جوسپارلاۋ» كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جۇمىسى اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىمەن رەگلامەنتتەلەدى. جۇكتىلىكتى جوس­پارلاۋ – تىم ەرتە, ءجيى نەمەسە كەش بوسا­نۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. بەدەۋ­لىكتى, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن اۋرۋ­لاردى ەمدەۋدە تاپتىرمايدى. ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ الدىن الۋعا جاقسى. رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ماسەلەسىندە كەدەرگىلەر بولماۋى ءۇشىن ەرلەر مەن ايەلدەر جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ كەزىندە پرەگراۆيدارلى دايىندىقتان ءوتۋ قاجەت.

سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى

پرەگراۆيدارلى دايىندىق – ەرلى-زايىپ­تىلاردىڭ ۇرپاقتى بولۋ فۋنك­­تسياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى تاۋە­­كەل­دەردى ازايتۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىنىڭ كەشەنى. اكۋ­شەر­لىك-گينەكولوگيالىق كومەك كورسە­تۋ­دى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىنا سايكەس ۋچاسكەلىك تەراپەۆتەر, جالپى تاجىري­بە دارىگەرى, اكۋشەر-گينەكولوگتەر ەكستراگەنيتالدىق, گينەكولوگيالىق اۋرۋ­لاردى انىقتايدى, ەمدەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان اقپاراتقا زەر سالساق, ايەلدەردى پرەگراۆيدارلى الدىن الا دايارلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ. ونىڭ ىشىندە انامنەزدى تولىق جيناۋ, ەپيدەميولوگيالىق انامنەزدى جيناۋ, قاننىڭ جالپى كلينيكالىق تالداۋى, نەسەپتىڭ جالپى تالداۋى, قان­داعى گليۋكوزا, ايتۆ-عا تەكسەرۋ, ۆ, س گەپاتيتى, يفت/يحلت نەمەسە پگار, ەكگ, كورسەتىلىمدەر بولعان كەزدە كىشى جامباس اعزالارى, بۇيرەكتىڭ ۋدز, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالارعا تەكسەرۋ, كورسەتىلىمدەر بولعان كەزدە مەديتسينالىق-گەنەتيكالىق كونسۋلتاتسيا بەرۋ, تاعىسىن تاعى بەيىندى مامانداردىڭ قوسىمشا تەكسەرۋلەرى مەن كونسۋلتاتسيالارىنان وتەدى. جۇكتىلىك باستالعانعا دەيىن ءۇش اي بۇرىن ساۋىعۋ نەمەسە تۇراقتى رەميسسيا ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ەكستراگەنيتالدىق, گينەكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەپ, جوسپارلانعان جۇكتىلىكتەن ءۇش اي بۇرىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋىنە دە فولي قىشقىلى تاعايىندالادى. فولي قىشقىلى ايەلگە جۇكتىلىكتىڭ العاشقى ءۇش ايىندا كۇنىنە 0,4 ميلليگرامم مولشەرىندە بەرىلەدى. ەرلى-زايىپتىلارعا كۇندەلىكتى رەجىممەن تاماقتانۋ, جاقسى دەمالۋ, دۇرىس ۇيىقتاۋ, تازا اۋادا سەرۋەن­دەۋ ۇسىنىلادى. وسىعان قوسا دارىگەرلەر بالا سۇيگىسى كەلىپ جۇرگەن جۇپقا دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسىپ, زياندى ادەتتەردەن باس تارتۋعا كەڭەس بەرەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ ارقىلى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ, اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن ايتادى.

– «بالالارداعى تۇقىم قۋالايتىن جانە تۋابىتكەن اۋرۋلاردى پەريناتالدى دياگنوس­تيكالاۋ جانە الدىن الۋ باعدارلاماسى» 2007 جىلدان باستاپ بار. وسى باعدارلاماعا سايكەس ۇرىقتىڭ ەحوگرافياسى, جۇكتى ايەلدەردىڭ قانىن بيوحيميالىق زەرتتەۋ بوسانۋعا دەيىنگى سكرينينگتىڭ مىندەتتى كومپونەنتى رەتىندە ايقىندالعان. ايەلدىڭ فيزيكالىق, پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنىڭ ساقتالۋى, جۇكتىلىكتىڭ قالىپتى اعىمى مەن قولاي­لى ناتيجەسى, دەنى ساۋ بالانىڭ تۋى, بوسانعاننان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ بولماۋى بوسانعانعا دەيىنگى باقىلاۋ ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى سانالادى. جۇكتى ايەلدىڭ بوسانعانعا دەيىن باقىلاۋدا تۇرۋى بوسانۋدىڭ ءساتتى اياق­تالۋىنا, انا مەن بالانىڭ, سونداي-اق جالپى وتباسىنىڭ دەنساۋلىعىنا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا ماڭىزى زور. دۇنيەگە دەنى ساۋ بالا اكەلۋ بارىسىندا اتا-انالار بىرنەشە ماڭىزدى فاكتورلاردى ەسكەرۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, فيزيكالىق بەلسەندىلىك, سترەسس دەڭگەيىن تومەندەتۋ, زياندى ادەتتەردەن (الكوگول, تەمەكى, ەسىرتكى) اۋلاق بولۋ كەرەك», دەپ جازىلعان مينيسترلىك اقپاراتىندا.

قىسقاسى, قىز-جىگىت وتاۋ قۇرماي تۇرىپ مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن وتسە, تاۋەكەلدەردى انىقتاپ السا, مۇنىڭ ءوزى اجىراسۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.

«جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىنىڭ زاڭگەر-مەدياتورى داناگۇل مۇقاجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اجىراسۋدىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ ىشىندە ايەلدەرگە, بالالارعا ءزابىر كورسەتۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى.

– ەلدە ءدام-تۇزى جاراسپاي اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلار كوبەيىپ بارادى. اجى­راسۋعا الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەن­دىگى, ايەلدەردىڭ ءوزىن كۇيەۋىنەن بيىك ۇستاۋى, ىشكىلىككە سالىنۋ, قۇمار ويىن­عا اۋەس بولۋ, قارىزدىڭ كوپتىگى, نەسيە, تاعى باسقا دا سەبەپ-سالدارلار اسەر ەتەدى. ەر­لەر­دىڭ ايەلىن ۇرىپ-سوعۋ فاكتى­لەرى دە از تىركەلمەيدى. اجىراسقان وتباسى­لاردىڭ ىشىندە بالاسى اكەسىنىڭ قولىندا قالاتىن كەزدەر سيرەك. 2024 جىلى 15 ساۋىردە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. زاڭنىڭ ماقساتى – ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ارەكەتىنە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ. ايتالىق, دەنساۋلىققا قاتاڭ زيان كەل­تىرگەن ەر-ازاماتتاردى 8 جىلعا باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن. دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەن جاعدايدا 200 اەك ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىنادى. بۇدان باسقا دا جاۋاپكەرشىلىكتەر بار. ءبىر سوزبەن, ايەلىنە كۇش كورسەتكەن­دەردىڭ ارەكەتى قىلمىستىق ءىس رەتىندە قاراستىرىلادى, – دەيدى داناگۇل مۇقا­جانقىزى.

وتباسىنداعى ارازدىق, داۋ-جانجالدىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. وكى­نىشكە قاراي, ۇرىس-كەرىس كەيدە قايعى­لى اياقتالىپ جاتادى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ سونى ءتۇپ-تا­مىرىمەن جويماسا دا, احۋالدى ءبىر­شاما رەتتەيتىنى انىق. مۇنداي جاعدايلاردىڭ كوپشىلىگى جاستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الماعانىنان, ماقسات-مۇددەلەرى, كوزقاراسى, تانىم-تۇسىنىگى ۇيلەسپەگەنىنەن ورىن الادى. سوندىقتان پسيحولوگ, الەۋمەتتانۋشى, زاڭگەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جاستار ۇيلەنبەي تۇرىپ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانىسا, جاۋاپكەرشىك السا, اجىراسۋ ازايار ەدى دەگەن پىكىردى قۋاتتايدى.

– وتباسىن جوسپارلاۋ وتە دۇرىس شەشىم. سەبەبى قوعامدا رۋحاني قۇندى­لىق­تان ماتەريالدىق قۇندىلىق جوعارى بولىپ بارادى. اجىراسۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, جوسپار قۇرماعاندىقتان, الدامشى سەزىمنىڭ اسەرىمەن جىلدام ۇيلەن­گەندىكتەن, جاستاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانىماعانىنان. ەڭ باستى, نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى – ۇل-قىزدى وسكەن ورتاسى جەكە ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس ەتىپ تاربيەلەگەن. ۇيدە ۇل­كەندەر قىزعا بولا­شاق انا رەتىندە قاراۋى كەرەك. ۇلدى دا بولبىر قىلىپ وسىرۋ­گە بولمايدى. قىسقاسى, وتباسىلىق ومىر­گە دايىندىق كۋرستارىن قولعا الۋ كەرەك, – دەيدى ءنازيپا شاناي.

وتباسىن جوسپارلاۋ – ەرلى-زايىپتىلار ءۇشىن ماڭىزدى قادام. بۇل – اتا-انا بولۋعا في­زيكالىق, پسيحولوگيالىق جانە قار­جى­لىق تۇرعى­دان دايىن بولۋعا كومەك­تە­سەدى. ءار وتباسىنىڭ سانالى تاڭداۋى – قوعامنىڭ بەرەكەسى مەن تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.