اۋىلدا وقۋشى نەگە ازايدى؟

مۇعالىمنىڭ جامانى جوق

ارينە, اۋىلدان قالاعا كوشكەن ەلگە توسقاۋىل قويا المايمىز. «كەدەي باي بولسام, باي قۇداي بولسام دەيدى» دەگەندەي سوناۋ شالعاي اۋىلدا تۇراتىندار تىم بولماسا اۋدان ورتالىعىنا قونىس اۋدارۋدى ويلايدى. ال اۋدانداعىلاردىڭ كوكسەگەنى – وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىنى اتانۋ. بولماعاندا ءىرى قالالاردىڭ ماڭايىنان ورىن تەبۋ. سونداعى باستى سەبەپ – بالاسىن دۇرىس مەكتەپتە وقىتۋ. وسىعان بايلانىستى العاشقى پىكىردى كوپ جىل ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, مەكتەپ, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقارعان شارافادين التىنباەۆتان سۇرادىق. قازىر استانا قالاسىندا تۇراتىن ارداگەر اۋىلدان قالاعا تارتىلعان كوشتىڭ كوپ سەبەبى بار ەكەندىگىن ايتادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق.

«جالپى, جامان مەكتەپ نەمەسە ناشار مۇعالىم دەگەن بولمايدى. قازىر ينتەرنەتتەن ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان وقۋشى سۇراعىنا دايىن بولۋ ءۇشىن كەز كەلگەن مۇعالىم ىزدەنەدى. باستى ماسەلە – سوڭعى كەزدەرى عانا ايتىلا باستاعان ءبىلىم ساپاسىنداعى ايىرماشىلىقتا جاتىر. شالعاي مەكەندەگى مەكتەپتە وقيتىن وقۋشى جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن ءبىلىم ساپاسىن قالامەن تەڭەستىرۋ كەرەك. قازىر وسى ماقساتتا قولعا الىنعان «جايلى مەكتەپ» باستاماسى بۇل ولقىلىقتى تولتىرادى دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى ارداگەر.

مىسالى, بۇرىنعى 6-سىنىپ باعدارلاماسىندا ­14 لابو­را­توريالىق جۇمىس بولدى. اۋىلداعى بالالار وسىنىڭ ءۇش-تورتەۋىنەن ءارى اسپايتىن. ويتكەنى ماتەريالدىق بازا كەمشىن. شارافادين التىنباەۆ وسىدان 30 جىل بۇرىن اۋدان­دىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى كەزىندە قازالىداعى №234 جاباەۆ مەكتەبىندە ادىستەمەلىك تاجىريبەلەردى جيناقتايتىن كابينەتتەر اشقان كەزىن ەسكە الدى. مەكتەپ مۇعالىمدەرى كانيكۋل كەزدەرىندە وسى ورتالىققا جينالىپ, وزدەرىنىڭ تاجىريبەسىن تولىقتىراتىن. بىردەن تيىمدىلىك تانىتقان باستاما بۇل كىسى قىزمەت اۋىستىرعاننان كەيىن جالعاسپاي قالعان.

ەسكى مەكتەپتەن دە مىقتىلار شىققان

ارداگەر مەكتەپتىڭ جاڭا نەمەسە ەسكىلىگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى بولا المايتىندىعىن ايتىپ وتىر. ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ دەنى اۋىلداعى اياداي مەكتەپتەن ءبىلىم العان عوي. ءبىزدىڭ كەمشىلىك مەكتەپ مۇعالىمىن ءتۇرلى ەرەجە, نۇسقاۋلىقپەن بايلاپ-ماتاپ تاستايتىنىمىزدا.

«قازالىداعى №226 مەك­تەپتى باسقارعان كەزىمدە ءپان مۇعالىمدەرىنە ەركىندىك بەردىك. سول مەكتەپتەن تالاي مىقتى مۇعالىمدەر شىقتى. ءبىلىم وشا­عىنداعى بالالار شاحماتتان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ويىن­دارعا قاتىسىپ ءجۇر. كوپ نارسە وزىمىزگە بايلانىستى. قازىر بالالار 1-سىنىپتان ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىن وقيدى. بىراق مەكتەپتى بىتىرگەندە قولىندا سونىسىن ايعاقتايتىن جارتى پاراق قاعازى بولمايدى. مىسالى, مەكتەپكە كىرپىش, قۇم ءتۇسىرىپ بالالاردى تاس قالاۋشى ماماندىعىنا باۋلۋعا ابدەن بولادى. وسىنداي ادىسپەن سىلاقشى دايىنداساق تا قولىمىزدان ەشكىم قاقپاس ەدى. قىرىمبەك كوشەرباەۆ ءبىلىم ءمينيسترى بولعان تۇستا قابىلداۋىنا جازىلىپ, اڭگىمە بارىسىندا وسىنداي ۇسىنىس ايتىپ ەدىم. ول كىسى باتىس قازاقستان وبلىسىن باسقارعان تۇستا وسى تاجىريبەنى ەنگىزىپتى. ادىستەمەنى جەتىلدىرىپ, بازانى نىعايتساق, مەكتەپتەن بالاسىن الىپ كەتەتىندەر ازايار ەدى», دەيدى اقساقال.

«تىرەك مەكتەپتەر» اۋىلعا سۇيەۋ بولا ما؟

ماسەلەگە وراي وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا حات جولدادىق. ولاردىڭ جاۋابىندا ايماقتاعى 299 مەملەكەتتىك مەكتەپتىڭ 231-ءى­ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ورنا­لاسقانى ايتىلىپتى. ولاردا وبلىس بويىنشا مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ 55,1 پايىزى وقىپ جاتىر. بىراق بۇل ەسەپتە اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەر وقۋشىلارى بار ەكەنىن ۇمىتپايىق. ولاردى الىپ تاستاساق شالعاي ەلدى مەكەن شاكىرتتەرى قاتارى ازايا تۇسپەك.

باسقارماداعىلار قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ, وقۋشىلارعا جايلى ءارى قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى دا قامتىپ ءوتىپتى. وبلىستاعى 12 شاعىن جيناقتى مەكتەپتى «تىرەك مەكتەپتەر» جوباسىنا ەنگىزۋگە ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, ولاردىڭ اراسىنان 3 ءبىلىم وشاعى بەكىتىلگەن. بۇل رەتتە «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى تۇراقتى دامىتۋ قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «اۋىلدىق ايماقتارداعى تىرەك مەكتەپتەردىڭ الەۋەتىن دامىتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرا باستاعانىن ايتۋىمىز كەرەك. جوبا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, اۋىل مەكتەپتەرىنە ۇزدىك پەداگوگيكالىق تاجىريبەلەر مەن ءتيىمدى ادىستەمەلەردى ترانسفەرتتەۋگە جانە تىرەك مەكتەپتەردى قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحني­كالىق بازامەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر.

بۇدان بولەك, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ «اۋىل­­دىق ايماقتارداعى تىرەك مەك­تەپتەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ» باعىتىنداعى باستاماسىن ايتۋعا بولادى. اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ 9-11-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنال­­عان رەسپۋبليكالىق پاندىك وليمپياداسىنا 2023–2024 وقۋ جىلىندا قاتىسقان 51 وقۋشىنىڭ 26-سى, بيىل 70 شاكىرتتىڭ 39-ى جۇلدەگەر اتانعان. «ەڭ ۇزدىك اۋىل مەكتەبى-2024», «ۇزدىك اۋىل مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى-2024» اتالىمىن يەلەنگەندەر دە بار.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وبلىستا 3 مەكتەپكە «اۋىل مەكتەبى» جاڭا ءبىلىم بەرۋ جوباسى ەنگىزىلگەن بولاتىن. قازىر وسى باستاما اياسىندا پەداگوگيكالىق پراكتيكانى جەتىلدىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋ جانە تسيفرلىق رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە استى.

وبلىستىق ءبىلىم باس­قار­ماسىنىڭ دەرەگىنشە, اۋىلدىق مەكتەپتەردەگى 13 984 پەداگوگتىڭ 2 728-ءى پەداگوگ-زەرتتەۋشى, ال 5019-ى ساراپشى-پەداگوگ ساناتىن جالپى, وبلىستاعى پەداگوگ-شەبەرلەردىڭ 40 پايىزى اۋىل مەكتەپتەرى مۇعالىمدەرىنىڭ ۇلە­سىندە بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردەگى بارلىق ءبىلىم ۇياسى تولىق ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتىلعان.

باسقارما مالىمەتى وسىلاي دەيدى. دەگەنمەن اۋىل مەكتەبىندە وقيتىندار قاتارى ازايىپ بارا جاتقانىن جاسىرا المايمىز. جاقىن ەلدى مەكەن­دەر­­دەن مىڭ­داعان بالا وبلىس ورتا­لىعىنداعى مەكتەپتەرگە قاتىناپ ءجۇر. وسى­عان قاراعاندا بۇرىنعى «ەڭ جاقسى مەكتەپ – ۇيىڭە جاقىن مەكتەپ» دەگەن ۇستانىم كۇشىن جويعان سياقتى.

اۋىلداعىلار ەڭسە تىكتەسىن دەسەك...

وڭىردە اۋىل تاقىرىبىن ۇنەمى كوتەرىپ جۇرگەن قايراتكەر قالقازبەك اجىبەكوۆتىڭ دە بۇل تاراپتا ايتار پىكىرى بار. قارجى سالاسىنىڭ ارداگەرى وسىدان ءبىراز بۇرىن وڭىردە 2020 جىلدىڭ باسىنداعى ەسەپ بويىنشا وبلىس حالقىنىڭ 44,6% قالا, ال اۋىل-سەلو تۇرعىندارى 55,4% بولىپ وتىرعانىن ايتىپ ەدى. وسى ساناتتان كەنتتەگىلەردى الىپ تاستاساق, تازا اۋىلدىقتار ۇلەسى 27,2% بولىپ شىعادى. بۇل 1999 جىلعى ساناقتاعىدان 12,3% تومەن, 30 جىل ىشىندە 24 اۋىل جابىلىپ قالعان.

ارداگەر پىكىرىنشە, «اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار شەشىمدەرىمەن اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, سپورت, ورمان شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار سالالارى ماماندارىنا قاراستىرىلعان قولداۋلار تولىق جۇزەگە اسپاي وتىر. ەلگە بارعان مامانداردىڭ قىزمەت اتقارۋىن ىنتالاندىرىپ, اۋىلدا كادر تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك.

«مىسالى, قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ الشاقتىعىنا, ينفرا­قۇرى­لىمدارىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراپ, ديففەرەنتسيالدى تۇردە ۇستەمە مولشەرىن بەكىتۋگە بولادى. جاعدايى بار اۋىلدان مامان كەتپەيدى. وسى ارقىلى اۋىلداعى ءبىراز سالانىڭ كوشى تۇزەلىپ, ورتالىقتان جايلى مەكەن ىزدەگەندەردىڭ قاتارى ازايار ەدى», دەيدى قايراتكەر.

جەرگىلىكتى قوعام بەلسەندىسى مۇرات بالاباي الەۋمەتتىك جەلىدە «اۋىلدىق ايماقتارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياسات پراگماتيزم مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلۋ كەرەك» دەگەن پىكىر قالدىرىپتى. وزىمەن حابارلاسىپ, ويىن بىلگەنىمىزدە تاقىرىپقا قاتىستى ءبىراز ماسەلەنى تاراتا ايتتى.

ونىڭ پىكىرىنشە الدا اۋىلدا تۇراتىن حالىق سانى سيرەي بەرەدى. ونى توقتاتا المايمىز. بۇل ۋربانيزاتسيانىڭ جەمىسى. جەر كولەمى بىزدىكىندەي ۇلكەن امەريكادا, اۋستراليادا, كانا­دادا, جاڭا زەلانديادا اۋىل تۇر­عىندارى ءىرى شارۋا قوجا­لىقتارى بولىپ ءومىر سۇرەدى.

«ىشكى جالپى ونىمدەگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ۇلەسى نەبارى 4-5 پايىز اينالاسىندا. مۇنداي كورسەتكىشپەن اۋىلدىق جەردە حالىققا جاقسى ءومىر جاساۋ, ولارعا ءتاۋىر ايلىق بەرۋ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. ال اۋىلداعى جاستار جاعى شاھار تىرشىلىگىن, الەۋمەتتىك جەلى­دەگى جاقسى ءومىردى قالايدى. بۇدان بولەك, قالادا بالانى وقىتۋعا, دامىتۋعا مۇمكىندىك كوپ. سونىمەن قاتار مەديتسيناسى دامىعان, جەدەل جاردەم قىزمەتى جولعا قويىلعان قالا ەگدە جاستاعىلارعا دا قولايلى. وسى كۇنى بايقاساڭىز, ەلدەگى كوپ ادام زەينەتكە شىعىپ, ورتالىققا كوشۋدى قامداستىرىپ وتىرادى. ال جوعارى مىنبەرلەردەن «اۋىل جويىلىپ بارادى» دەپ ۇرانداتاتىنداردىڭ دەنى ۇل-قىز­دارىن اۋىلعا تۇرعىزبايتىنى انىق.

ءبىزدىڭ كليماتتىق جاع­دايى­مىزعا سايكەس ەگىنشىلىك – ماۋ­سىمدىق كاسىپ. مەنىڭ ويىم­­شا, سول ءۇشىن عانا اۋىلدا تۇرۋ­دىڭ قاجەتى جوق. اۋىل شارۋا­شى­لىعىن ۆاحتالىق ادىسكە كوشى­رۋ­گە بولادى, ءتۇبى سوعان كەلەدى. بارلىق دامىعان ەلدەر وسىنى باستان كەشتى. ءبىز سوعان ۋاقتىلى يكەمدەلۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا كوشۋى جوسپارلى بولۋعا ءتيىس. سترا­تە­گيا­لىق قۇجاتتاردا ­اۋىل­­­­دا قانشا ادام تۇرۋى كەرەكتى ناق­تى­لانۋى قا­جەت», دەيدى ول.

قوعام بەلسەندىسىنىڭ ويىنشا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ, جۇمسالعان قاراجاتتى بوسقا ءراسۋا ەتپەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وسى.

«اۋىلدا وقۋشى نەگە ازايدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ سوڭى وسىنداي ۇلكەن ماسەلەگە اكەلىپ سوعىپ وتىر. ەلدەن ورتالىققا بەت تۇزەگەن كوش جالعاسا بەرسە, الدا بۇل سۇراق تالاي مارتە قايتالانارى انىق.

قىزىلوردا