قارۋسىزدانۋ – بەيبىتشىلىك كەپىلى

بەيسەنبى كۇنى اشعابادتا ورتالىق ازيا جانە كاسپي باسسەينى اي­ما­عىنداعى قارۋسىزدانۋ پروبلەمالارى جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ, ونىڭ جۇمىسىنا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قاتىستى.كونفەرەنتسيا جۇمىسىن ءتۇر­كى­مەنستاننىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترى راشيت مەرەدوۆ اشىپ, ءجۇر­گىزىپ وتىردى. الدىمەن ول تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گۋربان­گۋلى بەردىمۇحاممەدوۆتىڭ كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارناعان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىپ بەردى. وندا تۇركىمەنستان باسشىسى وسىناۋ فورۋمنىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇلەس قوسارىنا سەنىم ءبىلدىرىپتى. فورۋم­نىڭ جۇمىسىن دايىنداۋعا ايماق­تا­عى بارلىق ەلدەردىڭ جانە اسا ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بەلسەنە قاتىستى. بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا تۇركىمەنستاننىڭ اتقارىپ جاتقان ارەكەتتەرى, الەمدىك ۇيىمداردىڭ وسى باعىتتاعى جۇ­مىس­تارى, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ ءتور­اعاسى قازاقستاننىڭ دا ورەلى باس­تامالارى بەلسەندى تۇردە قولداۋعا لايىق, دەلىنىپتى قۇتتىقتاۋدا. قۇت­تىق­تاۋدان كەيىنگى ءسوز بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جو­عارعى وكىلى سەرجيۋ دە كۋەيرەس دۋارتەگە بەرىلدى. ول تۇركى­مەن­ستان­نىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-سەسسياسىندا كوتەرگەن باستاماسى­نىڭ نەگىزىندە بولىپ وتىرعان وسى­ناۋ ايماقتاعى قارۋسىزدانۋ ىسىنە ارنالعان ۇلكەن فورۋمنىڭ جۇمى­سىنا ساتتىلىك تىلەدى. ءبىز مۇنداي باس­تامالاردى ارقاشاندا قولداپ وتى­رامىز, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە. الەم­دىك قوعامداستىق وسىنداي شارالار­دىڭ كوبىرەك بولىپ, عا­لامشاردىڭ بارلىق ايماقتارىندا دا قارۋ­سىزدانۋ باعىتىنداعى ارە­كەتتەر جاسالعانىن قالايدى. ءويت­كەنى, قارۋسىزدانۋ – بەيبىتشىلىك كەپىلى. وسىدان كەيىن قۇتتىقتاۋ ءسوز ايتۋ كەزەگى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­دا­عى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆقا بەرىلدى. ول بيىلعى جىلى قارۋسىزدانۋ باعىتىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزىلگەنىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە اقش-تا بولعان عالامدىق سامميتتەگى الەم­دىك ليدەرلەردىڭ بىرتەكتەس پوزي­تسيا­سى, يادرولىق قارۋ-جاراقتى تارات­پاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتىڭ بولجامدى كونفەرەنتسياسىنىڭ ءۇمىت تۋدىرعان قورىتىندىلارى, اقش پەن رەسەي اراسىندا شقق-3 (سنۆ-3) شارتىنا قول قويىلۋى – وسىنىڭ ءبارى الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ قۋانا قابىلداعان جاڭالىقتارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. تۇركىمەنستان باسشىسىنىڭ باستاماسى دا الەمدىك قاۋىپسىزدىككە وزىندىك ۇلەس قوساتىنى ءسوزسىز. ءبىز­دىڭ ايماعىمىز تابيعي رەسۋرستارعا وتە باي بولعاندىقتان, گەوستراتە­گيا­لىق جاعدايعا يە بولا وتىرىپ, الەمدىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى اي­ماق­تارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ايماعىمىز الەمدىك ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ قيىلىسىندا ەكەنى بەلگىلى. بۇل جەردە مەن اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ, يراننىڭ يادرولىق باعدار­لا­ماسى جانە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىس­تە­رى عانا رەتتەي الاتىن تاۋلى قا­راباق پروبلەماسىن ايتىپ وتىر­مىن. ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى, ۇيىمداسقان قىلمىس, تەرروريزم سياقتى ناۋبەتتەر دە وسىلارمەن تىعىز بايلانىستى. سونىمەن ءبىر­گە, كاسپي تەڭىزى تابانىنىڭ قۇ­­قىقتىق مارتەبەسىن شەشۋ ماسەلە­سىن دە نازاردان تىس قالدىرا ال­ماي­مىز. وسى جاعدايلاردى ەسكەر­سەك, ءبىزدىڭ ايماعىمىزداعى تى­نىش­تىق الەمدىك تۇراقتىلىققا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز, دەدى ق.ساۋدا­باەۆ. ودان ءارى ول ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىك باعىتىندا جاساپ جاتقان ارەكەت­تەرى تۋراسىندا اڭگىمەلەدى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىن اۋىزعا الدى. قىرعىزستان وقيعالارى تۋ­رالى ايتقاندا, قازاقستان وعان قات­تى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىنىن جاريا ەتتى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­داعى توراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ وسى باعىتتاعى جاساپ جاتقان شا­را­لارى قاتارىندا ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 26 مامىرىندا ۆەنا قالا­سىندا بولعان كەزەكتى وتىرىستا جەڭىل قارۋ-جاراقتار مەن اتۋ قارۋلارىن زالالسىزداندىرۋ جانە ونى ىسكە اسىرۋ قادامدارىنىڭ ناقتى سىزباسى جاسالعانىن اتادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول قارۋسىزدانۋ مەن قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ باعى­تىن­داعى الەمدىك پروبلەمالار پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستا­ماسىمەن ۇستىمىزدەگى جىلى وتەتىن ەقىۇ سامميتىندە دە تالقىلا­ناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. وسىدان كەيىن كونفەرەنتسيادا ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بري­شامبو سويلەپ, ۇيىمنىڭ جۇمىس­تارى, سونىڭ ىشىندە قارۋسىزدانۋ, الەمدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءىسى قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر­عانىن اتاپ كورسەتتى. تۇسكى ۇزىلىستەن كەيىن كونفە­رەن­تسيا جۇمىسى پلەنارلىق وتى­رىس­تا جالعاستى. وندا يران سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى م.موتتاكي, قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆە­دوم­ستۆوسىنىڭ باسشىسى ق.ساۋداباەۆ جانە باسقالار سويلەدى. سونىڭ ىشىندە قانات بەكمىرزا ۇلى قازاق­ستان­نىڭ قارۋسىزدانۋ جانە تارات­پاۋ يدەياسىن بەرىك ۇستانىپ كەلە جاتقانىن, يادرولىق قاتەردىڭ ازايۋى­نا وزىندىك زور ۇلەس قوس­قانىن جانە وسى ىسكە باسقالاردىڭ دا قوسىلاتىن ۋاقىتى كەلگەنىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 29 تامىز يادرولىق سىناققا قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالانعاندىعىن ەسكە سا­لىپ, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستانعا كەلگەن ساپا­رىن­دا يادرولىق دەرجاۆالار باسشى­لارى­نىڭ ءبارىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرعانىن كولدەنەڭ تارتتى. ودان ءارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءوڭىردى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ تۋرالى كەلىسىمگە سەمەي قالاسىندا قول قويۋى وسى باعىتتاعى جاھاندىق جەتىستىك­تەر­دىڭ ءبىرى بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن يادرولىق ماتەريالداردى تاراتپاۋ جانە يادرو­لىق تەرروريزمگە قارسى ءىس- قيمىل جوسپارىن ۇسىنىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى. يادرولىق قارۋدان ازات ايماق كولەمىن ۇلعايتۋ جولىندا قازاق­ستان جاڭا باستامالار كوتەرىپ وتىر, دەدى ق.ساۋداباەۆ. قازاقستان كاسپي تەڭىزىندەگى اسكەري ءىس-شارا­لار­دى شەكتەۋدى قالايدى. ءبىز كاسپي تەڭىزى دوستىق, تۇراقتىلىق جانە ءوزارا سەنىم مەكەنى بولسا ەكەن دەيمىز. قازاقستان 2004 جىل­دان بەرى كاسپي تەڭىزىندەگى قارۋ-جاراققا باقىلاۋ ورناتۋدىڭ بەس­جاق­تى تەتىگىن جاساۋ تۋرالى باستا­ما كوتەرىپ كەلەدى. وسىنداي شارا­لار ءوزارا سەنىمدى نىعايتار ەدى. قىرعىزستانداعى جاعداي تۋرالى ايت­قاندا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى­لەردىڭ ۇلكەن كولەمى ونداعى حالىق­تىڭ قولىنا باقىلاۋسىز ءتۇسۋى الا­ڭ­داۋشىلىق تۋعىزباي قويمايدى. وتتى قارۋلاردىڭ زاڭسىز اينالى­سىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا عانا شەك­تەۋگە بولادى. وسىلاي دەي كەلىپ, ق.ساۋداباەۆ بۇۇ-نىڭ كادىمگى قارۋ-جاراق تىركەلىمىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءبىزدىڭ وسىناۋ ۇسىنىستارىمىز قىزىعۋشىلىق تۋدىرار دەگەن ۇمىتتەمىز, دەدى ول. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قا­زاق­ستان, يران, ءازىربايجان جانە تاجىكستان سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لەرى, رەسەي, وزبەكستان سىرتقى ءىس­تەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسار­لا­رى جانە قىرعىزستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قاتىستى. تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ يران يسلام رەسپۋبليكا­سىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.موتتاكيمەن جانە ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبومەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءبىر­قاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. جاقسىباي سامرات.