قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاعدىر-تالايى

اتالعان جيناققا ماقالاسى ەنگەن ورىنبور مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گالينا كورابلەۆا چكالوۆ وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ارحيۆتىك دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, 1943–1944 جىلدارى وبلىستا 103 قازاق مەكتەبى بولعانىن جازادى. ونىڭ 88-ءى باستاۋىش, 14-ءى تولىق ەمەس ورتا, بىرەۋى ورتا مەكتەپ بولعان. بۇل جەردە ورىنبور وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اتاۋى 1938–1957 جىلدارى چكالوۆ بولعانىن ەسكەرتە كەتۋ كەرەك. 

عالىمنىڭ دەرەگىنشە, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى كوبەيە ءتۇسىپ, 126-عا دەيىن جەتكەن. بۇل كەزەڭدە 118 باستاۋىش, 8 جەتىجىلدىق مەكتەپ جۇمىس ىستەگەن. ال ورىنبور مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى وتان تاريحى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى ولگا دوروشەۆا كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سەنسەك, 1940–1941 جىلدارى چكالوۆ وبلىسىندا 145 قازاق مەكتەبى بولعان, وندا 4 718 ادام وقىعان.

سوعىس باستالعان 1941 جىلى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 100-گە دەيىن كەميدى. ال 1945 جىلى وبلىستا 103 قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ تۇرعان. 

قازاقتار قونىستانعان ەلدى مەكەندەر شاعىن بولعاندىقتان ءارى شاشىراڭقى جاتقاندىقتان ونداعى مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى 5-10 ادامعا دەيىن عانا بولعان.

«ۇلتتىق مەكتەپتەرگە, ونىڭ ىشىندە قازاق مەكتەپتەرگە بىلىكتى مۇعالىم ماماندار جەتىسپەدى. 1930 جىلدارى تاتار پەداگوگيكا تەحنيكۋمى قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىمدەر دايارلادى. مۇندا ءبىراز ۋاقىت قازاق ءبولىمى جۇمىس ىستەپ تۇردى. كەيىن اقبۇلاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسى مۇعالىم دايارلادى. 1936 جىلى 48 قازاق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى, 15 تولىق ەمەس ورتا مەكتەپ مۇعالىمى ءارتۇرلى كۋرس­تاردى ءتامامداپ شىقتى. سوعىس جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى دامبار پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە دايارلاندى», دەيدى زەرتتەۋشى.

1941–1942 جىلدارى دامبار ۋچيلي­ششەسىندە 47 شاكىرت وقىتسا, 1943 جىلى مۇندا نەبارى 8-اق ادام ءبىلىم العان. بۇل ۋچيليششەدە بىردە-ءبىر قازاق مۇعالىم بولماعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك, ساباقتار ورىس جانە تاتار تىلدەرىندە وتكەن.  

اۆتور ۇلتتىق مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بىلىكتىلىگى وتە تومەن بولعانىن اتاپ وتەدى. 1941–1942 وقۋ جىلى 1-4 سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ 41 پايىزىنىڭ ارنايى پەداگوگيكالىق ءبىلىمى, ال 5-10 سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ 53 پايىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بولماعان.

«1941–1942 وقۋ جىلى دامبار اۋدا­نىنداعى ورتا جانە تولىق ەمەس ورتا مەكتەپتەردە بىلىكتىلىگى قىزمەتىنە سايكەس كەلەتىن بىردە-ءبىر مۇعالىم بولعان جوق. مىسالى, ادام اۋدانىنداعى اققارعا تولىق ەمەس ورتا مەكتەبىندە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرجانوۆتىڭ ورتا ءبىلىمى عانا بولعان. سوعان قاراماستان ول گەوگرافيا, فيزيكا, الگەبرا, گەومەتريا, نەمىس ءتىلى, تاريح, انا ءتىلى, كونستيتۋتسيا پاندەرىنەن ساباق بەرگەن. وسىنىڭ ءبارى وقۋ ساپاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلدى», دەيدى و.دوروشەۆا.

بۇدان كەيىنگى جىلدارى قارجى تاپ­شى­لىعىنا, عيماراتتار مەن مۇعالىم مامانداردىڭ, وقۋ قۇرالدارى مەن مەك­تەپ كەرەكتەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر-بىرىنەن شالعاي, شاشىراڭقى جاتقانىنا بايلانىستى ۇلتتىق مەكتەپتەر بىرتىندەپ جابىلىپ, ونىڭ ورنىنا كوپتىلدى مەكتەپتەر اشىلا باستايدى. مۇنداي مەكتەپتەر ەكى نەمەسە ءۇش تىلدە – ورىس-قازاق, قازاق-تاتار, ورىس-چۋۆاش-موردۆا تىلىندە ءبىلىم بەرەدى.

ورال وڭىرىندە بىرقاتار ۇلتتىق مەكتەپتەر ورىس تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلەدى. بۇل ءورىستىلدى ەمەس مەكتەپتەردىڭ قىس­قارۋىنا اكەپ سوقتى. وسىلايشا, ۇلت­تىق مەكتەپتەر ورىس بالالارىن قا­بىل­داۋ ارقىلى بىرتىندەپ جويىلا با­ستايدى. 1950 جىلدىڭ اياعىنا قاراي ورىنبور وبلىسىندا 63 تاتار, 23 باش­قۇرت, 20 قازاق, 7 چۋۆاش, 1 موردۆا مەكتەبى قالادى.

1960 جىلى مەكتەپتەر جۇيەسى قايتا ۇيىمداستىرىلادى: شاعىن باستاۋىش مەكتەپتەر جابىلىپ, جەتى سىنىپتىق مەكتەپتەر بولىپ قايتا قۇرىلادى. ال كەيبىر جەتى سىنىپتىق مەكتەپتەر ورتا مەكتەپكە اينالادى.  ءبىلىم جۇيەسى ءبىرجولا ورىس تىلىنە كوشەدى دە, قازاق مەكتەپتەرى ءبىرجولا جويىلادى.

جىتىقارا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, بۇگىندە 80 جاسقا اياق باسقان راۋشان قوجا­بەكوۆا وسى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە وقىعان. ءبىر جاعى قوستاناي وبلىسىنىڭ جىتىقارا وڭىرىمەن شەكتەسەتىن ورىنبور وبلىسىنىڭ ادام اۋدانىندا تۋعان راۋشان اپاي ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن سول وڭىردەگى قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم العان.  

«كىل قازاق تۇراتىن تەرەڭسايدىڭ ءۇشىنشى فەرما دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلدىم. سول جەردەگى قازاق مەكتەبىنە ءبىرىنشى سىنىپقا باردىم. العاشقى ۇستازىم كوشەرباي اعايىم ءالى ەسىم­دە. سودان «سوۆەتسكايا روسسيانىڭ» اقپار دەگەن اۋىلىنا كوشىپ باردىق. ءۇش شاقىرىم جەردە ەڭبەكشى دەگەن ۇجىم­شار بار ەدى, كەيىن كەڭشاردىڭ بولىمشەسى بولىپ قالدى. سول بولىمشەدە جەتى سىنىپتىق قازاق مەكتەبىندە ءۇشىنشى سىنىپتى ءبىتىردىم. ول جەردەن چەليابى وبلىسىنا قاراستى يۋجنىي كەڭشارىنىڭ بولىمشەسىنە كوشىپ كەتتىك. ول جەردە قازاق مەكتەبى بولمادى. 1957 جىل. تىڭ ناۋقانىنىڭ قىزىپ تۇرعان شاعى. قازاق مەكتەپتەرىن جاۋىپ تاستاعان كەز. سودان ورىس مەكتەبىنە بارىپ, ءبىر سىنىپ تومەن وقىدىم. ورىسشا بىلمەيتىن قازاقپىن عوي, اكەم دە ءومىر باقي ورىسشا سويلەمەي كەتتى. قيىن بولدى, جارتى جىلعا دەيىن تۇك تۇسىنبەي ءجۇردىم. سولاي ۇيرەنىپ كەتتىم عوي, قازىر قازاقپەن تىلدەسكەننىڭ وزىندە كوبىنە ورىسشا قوسىپ سويلەيمىن. وسى تىڭ ناۋقانى كەزىندە قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلىپ قالدى.  ايتپەسە, ادام اۋدانىندا ون سىنىپتىق قازاق مەكتەپتەرى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان. اعايىمنىڭ بالالارى قازىر چەليابى وبلىسىنىڭ مالينوۆكا اۋىلىندا تۇرادى. شەكارادان 25 شاقىرىم جەردە. قازىر مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتاتىن بولىپ جاتىر دەپ وتىر. كوشەسىڭدەر مە دەسەم, جوق, كوشپەيمىز دەيدى. ۇيرەنگەن, تۋعان, وسكەن جەرى, ەشتەڭە دەي المادىم», دەيدى راۋشان بايبولقىزى.

1930 جىلدارى تەرىسكەي ەلدە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوپتەپ اشىلا باستا- ۋ­ى­نا, ولاردىڭ قىسقا ۋاقىت بولسا دا جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنا سول كەزدەگى استانا ورىنبور شاھارى, ونداعى الاش زيالىلارى ۇلكەن ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن وي قىلاڭ بەرەدى.

قوستاناي وبلىسى