پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يراك ەلەكەەۆ: ءبىP ءجۋرناليستىڭ بويىندا ءبىPنEشE ماماننىڭ بىلىگى, كوپ ادامنىڭ قاسيەتى بولعانى ءجون

ەرتەڭ – ءباسپاسوز, تەلەۆيزيا جانە راديو كۇنى – يراك قاسىم ۇلى, ءسىز ءبىp ءسو­زىڭىزدە مەن جاستايىمنان جۋرنا­ليست بولۋدى ارماندادىم دەپ ايتىپ ەدىڭىز. وعان سەبەپ بولعان نە نارسە ەدى؟ – “جۋرناليست” دەگەن جۋرنال­­دى اتا-انام ۇيگە جازدىرتىپ الۋ­شى ەدى. سول سەكىلدى “نوۆايا ۆرەميا” دەگەن جۋرنال بولدى. ول ساياسي ماسەلەلەردى جازاتىن-دى. Eكeyى دە ماسكەۋدە شىعادى. مەن, ءاcىpece, “جۋرناليست” جۋرنالى كەلگەنشە ءار ءنومىرىن اسىعا كۇتۋشى ەدىم. ول جۋرنالدا تانىمال جۋرناليستەردىڭ وتە تاڭداۋلى, رەداكتسيالىق القا­نىڭ ساراپتاۋىنان وتكەن ماقالا, oچeركتەpى جاريالاناتىن. سول شاق­تا قازمۋ-ءدىڭ دەكانى, سوعىس ار­داگەرى تاۋمان اماندوسوۆ بولاتىن. اتالعان جۋرنالدا ونىڭ دا ماقا­لاسى جاريالانادى. شىركىن, سول ازاماتتارداي جۋرناليست بولسام-اۋ دەپ ارماندايتىنمىن. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جۋرفاگى دەكانىنىڭ دا ماقالاسى شىعىپ تۇراتىن. ءاcىpece, “جۋرناليست” جۋرنالى تا­لانتتى جۋرناليست ۆاسيلي پەس­كوۆتىڭ جەر شارىنىڭ ءار تۇكپى­رىن­دەگى ەرەكشە كورىنىستەرىن, تابي­عات­تىڭ قىزىقتى قۇبىلىستارىن, جان-جانۋارلاردىڭ ءار ءتۇرلى قاسيەتتەرىن, حايۋاناتتار الەمى جايلى قىزعى­لىق­تى جازعان ماقالالارىن ءجيى جا­ريالايتىن. تايگاداعى ادامداردىڭ ءومىp ءcۇpyى, كورگەن قيىندىقتارى شەبەر باياندالاتىن. مەن جۋرنا­ليست بولىپ, ەل ارالاپ, وتە قىزىق­تى, عاجاپ وقيعالار جايلى جازسام دەگەن قيالعا بەرىلەتىنمىن. جانۋار­لار تۋرالى ماقالا جازۋ ءۇشىن ولار­دىڭ بۇكىل قاسيەتىن ءبىلۋىڭ قاجەت قوي. جان-جانۋارلار تۋرالى جا­زىل­عان ماتەريالداردى وقىپ, مەن سول كورىنىستەردى كوز الدىما ەلەس­تە­تىپ ءجۇردىم. مەكتەپتى ورىسشا ءبى­تىpدىم. ءTىپتى ءبىp كۇنى ۆاسيلي پەس­كوۆكا حات تا جازعان بولاتىنمىن. وندا ونىڭ ماقالالارىنان ۇلكەن اسەر العانىمدى, ءوزىمنىڭ ارمان­دارىمدى بايانداعان ەدىم. الماتىعا وقۋعا كەلدىم. ارما­نىم – جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ. بىpaق سول كەزدە ەلىمىز بوي­ىنشا ءبىp-aق جۋرفاك بولدى. وعان وقۋعا ءتۇسۋ وتە قيىن ەدى. ونىڭ ءۇس­تىنە بۇرىن گازەتتەرگە شىققان ون- شاق­تى ماتەريالىڭ بولۋى ءتيىس ەكەن. وسىنداي سەبەپتەرمەن مەن جۋر­فاكقا تۇسە الماي قالدىم. دە­گەن­مەن, الماتىدا قالىپ, قازاق تە­لەستۋدياسىنا جۇمىسقا كىردىم. ون­دا قىزمەت ىستەيتىندەردىڭ كوبى جۋر­­ناليستەر. كەيىن “قازاقفيلمدە” قىزمەت ەتتىم. ەلىمىزگە تانىلعان ستسە­ناريشىلەر, رەجيسسەرلەر بول­دى. سونىڭ ءبىpى ءىلياس جانسۇگى­روۆ­تىڭ بالاسى بولات عابيتوۆ ەدى. ول وسىدان 3-4 جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزدى. مەن سول بولات اعامەن ءبىpre جۇمىس ىستەدىم. ول اتاقتى ستسەنا­ريست ەدى. “قازاقفيلمدە” قويۋشى قىزمەتىن اتقاردىم. سول كەزدەگى تۇسىرىلگەن كەيبىر فيلمدەردىڭ تيت­رىن­دە “قويۋشى ي.ەلەكەەۆ” دەپ جا­زىلىپ ءجۇردى. قازىر ول فيلمدەر ساقتالدى ما, بىلمەيمىن. روزا جا­مانوۆا, بيبىگۇل تولەگەنوۆا سياقتى حالىق ءاpتىcتepى تۋرالى ءبىp جارىم ساعاتتىق فيلمدەر تۇسىرگەنبىز. – ول فيلمدەر سول كەزدە كوگىلدىp ەكراننان كوpceتىلدى مە؟ – ءيا, 1960-70-جىلدارى ءبىر­نەشە رەت كورسەتىلگەن. مەن ول كەزدە جاسپىن, ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن, زور ىنتامەن قىزمەت ەتتىم. – ءسويتىپ, جۋرناليستىكتىڭ ءدامى بۇيىرمادى دەڭىز. – ءيا, جۋرناليستىك جولعا تۇسە الماي, زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, زاڭ­گەر بولدىم. اتىراۋ وبلىسى ءوڭى­رىندە ادىلەت باسقارماسى سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. كەيىن سايلاۋعا ءتۇسىپ, ماجىلىسكە دەپۋتات بولىپ سايلان­دىم. دەپۋتات بولعان سوڭ, پىكىر ايتا­سىڭ. ويىڭنىڭ جۇرتشىلىققا جەتكەنىن قالايسىڭ. ەلدىڭ جاعدايى, زاڭنىڭ وي-شۇقىرلارى تۋرالى ايت­قان پىكىرلەرىمدى گازەتتەر جاريالاپ ءجۇردى. دەپۋتاتتىڭ ايتقان ويىن مىق­تى جۋرناليستەر جالعاستىرىپ, قو­عامنىڭ دامۋىمەن بايلانىس­تى­رىپ, وقىرماندارعا جەتكىزە بىلەتى­نىن سول كەزدە انىق اڭعاردىم. جالپى, جۋرناليست بولۋ وڭاي ەمەس. كوپتەگەن سالا بويىنشا مول ءتۇ­سىنىگىڭ بولۋى قاجەت. ءبىر جۋر­نا­ليستىڭ بويىندا بىرنەشە ماماننىڭ قابىلەتى, كوپ ادامنىڭ قاسيەتى بولعانى ءجون. ءماجىلىس اپپاراتىنىڭ باسشىسى بولعان تۇسىمدا جۋرناليستەرمەن باي­لانىستى نىعايتۋ باعىتىندا ءبى­راز ىستەر اتقارۋعا تالپىنىس جاسال­دى. ويتكەنى, قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار حالىققا جەتۋى كەرەك. جەت­كى­زەتىن كىمدەر؟ ارينە, جۋرنا­ليس­تەر. ماجىلىستە تالقىلانعان زاڭ جوبالارى, ولاردىڭ ماقساتى حا­لىققا دەر كەزىندە جەتپەسە, زاڭ شىعارۋشى ورگان مەن حالىقتىڭ اراسىندا پىكىر الشاقتىعى پايدا بولادى. قوعامعا قاجەتى شامالى زاڭدار قابىلدانادى. ءبىز ول كەزدە دەپۋتاتتاردىڭ قىزمەتى جايلى جا­زىلعان ماتەريالداردىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, “پارلامەنت – باق نازا­رىندا” دەگەن ايدارمەن تاقتالارعا جاريالاپ, ءىلىپ قويۋشى ەدىك. باس­پاسوز قىزمەتىنە وسىنداي تاپسىرما بەرىلدى. جانە دە مىناۋ مەملە­كەتتىك, اناۋ وپپوزيتسيالىق گازەت دەپ بولگەن جوقپىز. ءبارى دە ەل كو­رەتىن جەردە ءىلۋلى تۇردى. ۇنەمى جا­ڭارتىلىپ وتىراتىن. ءتىپتى دەپۋ­تاتتار جايلى وبلىستىق گازەتتەردىڭ جازعان ماتەريالدارىن دا كورسەتىپ قوياتىنبىز. دەپۋتاتتارعا قاتىستى سىن ماتەريالدار بولسا, ولار دا ءىلۋلى تۇردى. جۋرناليست شىندىقتى جازسا, ول گازەتتى وقىعان دەپۋتاتتىڭ وزىنە دە ساباق بولادى. كەيىن جينا­لىستا ءسوز سويلەگەندە كەمشىلىكتەرگە بوي الدىرماۋ قاجەتتىگىن ەسكەرەدى. وزگە ارىپتەستەرى دە بۇدان ۇلگى الا­دى. ءجۋرناليستىڭ جازعان ءادىل سىنى ءاربىر ادامدى ءوز قىزمەتىندە ۇقىپ­تى, تازا بولۋعا, مادەنيەتتى جاۋاپ بەرۋگە باعىت سىلتەيدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, كەيبىر ەلدەردىڭ پار­لامەنتتەرىنە قاراپايىم ادام­دار كىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ نە ايتىپ جاتقانىن تىڭداۋعا بولاتىنداي جاعداي جاسالعان. ال بىزدە ونداي مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلماعان. سون­دىقتان مەن سول تۇستا ءبىر ۇسى­نىس ايتتىم. ول كەزدە پارلامەنت ەسكى عيماراتتا ەدى. عيمارات الدىن­داعى ورتالىق الاڭعا ۇلكەن ەكران قويىپ, جينالىستى تىكەلەي كورسە­تەتىن جاعداي جاسايىق دەدىم. بۇل پىكىرىمدى ءبىراز ادامدار قولدادى دا. قاي دەپۋتات نە ايتىپ جاتىر؟ قان­داي ماسەلە كوتەرىلۋدە؟ ەل ءبىلسىن. بار­لىق ادام تىڭداپ كورسىن. اسىرەسە, ول كەزدە “انا دەپۋتات نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟” دەگەن ساۋالدار ءجيى قويىلاتىن. مەن ءبىر جولى چەحياعا ءىسساپار­مەن بارعاندا, سول ەلدىڭ ءبىر ارناسى تۇگەلدەي دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قىزمەتىن كورسەتەتىنىنە كۋا بولدىم. كۇندە دە, تۇندە دە الگى ارنا پار­لا­مەنتتە وتكەن وتىرىستاردى تو­لىق­تاي كورسەتەدى. مۇنداعى ماقسات نە؟ ءار ادام “بۇگىن پارلامەنتتە قان­داي ماسەلە تالقىلانىپ جاتىر؟ ما­عان قاجەتى بولسا, قارايىن. كە­رەگى شامالى بولسا, وزگە ارنالارعا اۋدارارمىن”, – دەمەي مە؟ سون­دىق­تان پارلامەنتتە تالقىلانىپ جات­قان زاڭدى حالىق ءبىلۋى ءتيىس. جي­نالىستا قوزعالعان ماسەلەنىڭ ءبارىن گازەتكە جازا المايسىڭ. گازەتتە قىس­قاشا اقپارات بەرىلەدى. تەلە­ار­نالار ءبىر-ەكى مينۋتتىق سيۋجەت كورسەتەدى. وسىعان قاراپ, كەيبىر ادامدار پار­لامەنتتىڭ جينالىسى جارتى ساعات بولعانداي وي تۇيەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, كەيدە تاڭنان كەشكە دەيىن, كەيدە ەكى-ءۇش كۇنگە سوزى­لاتىن وتىرىستار بولادى. اسىرەسە, رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتى تالقى­لاعان كەزدەردە وتىرىستار ۇزاققا سوزىلادى. دەپۋتاتتار تاراپىنان جينا­لىس­تا كوپ ۇسىنىستار ايتىلادى. ول سول كۇنى قولداۋ تاپپاعانىمەن, ۋا­قىت وتە كەلە دۇرىس ۇسىنىس بولۋى ىقتي­مال. دەپۋتات بەلگىلى ءبىر زاڭ­ناماعا قاتىستى ءوزىنىڭ كوزقاراسىن تانى­تادى. ونى دا حالىق ءبىلۋى قا­جەت. بايقاپ ءجۇرمىن, كەيبىر ءتا­جىريبەلى جۋرناليستەر دەپۋتات­تار­دىڭ وزگەلەر­دەن ەرەكشە ايتقان ءپى­كىر­لەرىن بىردەن قاعىپ الىپ, جاريا­لاپ ءجۇر. ءبىر جولى اقتوبەگە ىسساپارمەن بارسام, جەرگىلىكتى “ريكا-تۆ” تە­لەارناسى ماجىلىستە وتكەن جينا­لىس­تى كورسەتىپ جاتىر. مەن ءوز تاڭ­دانىسىمدى جاسىرمادىم. تەلەار­نا­نىڭ استاناداعى تىلشىلەرى ماتە­ريالداردى دايىنداپ, ۇشاق ارقىلى اقتوبەگە جىبەرىپ تۇرادى ەكەن. قا­زىر مۇنداي تاجىريبەنى ورال قالا­سىنداعى “تدك-42” جانە “الماتى” تەلەارناسى قولدانىپ ءجۇر. ەلى­مىز­دىڭ كوپتەگەن وڭىرىندەگى تەلەارنالار پارلامەنتتەن وسىنداي حابارلار كور­سەتىپ, قابىلدانىپ جاتقان زاڭ­دار جونىندە تۇرعىندارعا مول ماع­لۇمات جەتكىزىپ وتىرسا, حالىقتىڭ زاڭدار بويىنشا بىلىكتىلىگى ارتا تۇسەر ەدى. زاڭدى تەرەڭىرەك بىلگەن حالىق ءوزىنىڭ قۇقىقتارىن ەشكىمگە تاپتاتپايدى. كەيبىر ادامدار “پارلامەنتتى قوي­شى, دەپۋتاتتار ەشتەڭە ىستە­مەي­دى, زاڭداردى قابىلداپ, ماقۇلدايدى دا وتىرادى”, دەگەن جاڭساق پىكىرگە بوي الدىرادى. مەن پارلامەنت قىزمەتىن ءبىراز بىلەمىن. نەگىزگى جۇ­مىس – پالاتانىڭ جالپى وتىرى­سىن­دا جاسالمايدى. جۇمىس توپتا­رى­نىڭ وتىرىستارىندا ۇلكەن تال­قى­لاۋلار وتەدى. ال ونى كىم ءبىلىپ جا­تىر؟ كوپ ادام بىلمەيدى. ماسە­لەن, زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىل­عان جۇمىس توبىنىڭ تالقىلاۋىنا مينيسترلىك وكىلدەرى ەكى كۇننىڭ ءبى­رىن­دە كەلىپ, زاڭ جوباسىنىڭ باپ­تارى, ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر بوي­ىنشا تۇسىنىك بەرەدى. باسقا مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپتى ادام­دارى دا قاتىسادى. كۇندە بىرنەشە زاڭ جوباسى جۇمىس توپتارىندا قارالىپ جاتادى. دەپۋتاتتاردىڭ قو­ساتىن جاڭا ۇسىنىستارى دا از بول­مايدى. ول زاڭىمىزعا سايكەس كە­لە مە, جوق پا, وعان دا جاۋاپ بە­رە­مىز. ال وعان كىم باعا بەرىپ, اي­تىپ جاتىر؟ قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. – قازىرگى جۋرناليستەردىڭ جەتىستىگى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – بۇگىنگى تاڭدا قالام يەلەرىنە مۇمكىندىك مول عوي. بۇرىن ۇلكەن جينالىستارعا جۋرناليست تەك قالام مەن بلوكنوت ۇستاپ باراتىن. ديك­توفون دەگەن ەشكىمدە بولمايتىن. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەي­دە وتكەن پارتيا جينالىستارىندا مىنبەرگە شىققان ادامداردىڭ ءسوزىن قويىن كىتاپشاسىنا ءتۇرتىپ الىپ, سول بويىنشا كولەمدى ماقالا جا­زىپ, ەرتەڭىنە گازەتكە جاريالايتىن. قازىر عالامتور دا جۋرناليستەردىڭ قىزمەتىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى. قا­جەتتى ماعلۇماتتاردى الۋىڭا بو­لادى. جۋرناليسكە كەرەك باستى قا­سيەتتەر – ەڭبەكقورلىق, ۇقىپتى­لىق, جاۋاپتىلىق. دەرەكتەر مەن ءما­لىمەتتەردى بەرگەندە وتە قى­را­عىلىق تانىتۋى قاجەت. ويتكەنى, ونىڭ جازعانى ەلگە تۇگەل تاراپ كەتەدى. – جۋرناليستەردىڭ قانداي كەمشىلىگىن بايقاپ ءجۇرسىز؟ – كەيبىر جۋرناليستەر بولعان وقيعاعا, لاۋازىمدى ادامدارعا ءوزى باعا بەرىپ, ءوز پىكىرىن حالىققا جا­ريا ەتىپ وتىرادى. مەنىڭ ويىمشا, جۋرناليست بولعان وقيعانى سول كۇيىندە جەتكىزىپ, ونى وزگە ادام­داردىڭ پىكىرلەرىمەن تولىقتىرىپ وتىرعانى ابزال. – جۋرناليستەردىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟ – قازىرگى نارىق كەزىندە با­سى­لىمداردىڭ مەنشىك يەلەرى دە وزگە­رىپ كەتتى. كەيدە باسشىلارى اۋى­سىپ, رەداكتسيا ۇجىمى تۇگەلگە جۋىق جاڭارىپ جاتادى. ونىڭ ءبارى جۇ­مىس ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعا­نىم, بىزگە قاراپايىم جۋرناليس­تەر­دەن كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار كە­لەدى. اسىرەسە, وبلىستارداعى مەن­شىكتى تىلشىلەر ەڭبەكاقىسىن, قا­لاماقى­سىن الا الماي ارىزدانادى. كەيبىر باسىلىمدار مەنشىكتى ءتىل­شى­لەرىنە 20 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اي­لىق قويادى. ال مۇنداي اقشاعا جۋر­ناليست قالاي ءومىر سۇرەدى؟ قان­داي شىعارما­شىلىق ناتيجە بولادى؟ جالپى, بارلىق ونەردىڭ ادامى قامقورلىقتى, شىنايى قۇرمەتتى قاجەت ەتەدى. جازۋشى مەن اقىنعا, جۋرناليسكە جازۋ ءۇشىن شابىت كە­رەك. ال تابىسى شابىسىنا جەتپەي جۇرسە, قانداي شابىت بولماق؟ كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ 1970-90-جىلدارىندا ونەر ادامدارىنا قالاماقى قويۋ جۇيەسى دۇرىس جولعا قويىلعان ەدى. گازەتكە ماقالا, شاعىن اقپارات جاز­عان اۋىلدىڭ ءاربىر ادامىنا دەيىن قالاماقى تولەنىپ تۇردى. سول سەبەپتى گازەتتىڭ كوپتەگەن اۆتورلارى بولدى. ساپالى دۇنيەلەر جاريا­لان­دى. ال قازىر جاعداي باسقاشا. با­سى­لىمنىڭ مەنشىك يەسى قالاي شەش­سە, قىزمەتكەرلەرىنە اقى دا سولاي تولەنەدى. مەن قانشا جازسا دا, قا­لاماقى المايتىن, تەك كە­لى­سىم-شارتتا بەلگىلەنگەن ەڭبەكاقىسىن عانا الاتىن جۋرناليستەردى بىلەمىن. قالاماقى جۋرناليسكە شابىت بەرەدى. سوندىقتان باق تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەندە, وسى جاعى ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. – جۋرناليستەردىڭ ءتول مەرە­كەسىنە وراي تىلەگىڭىز؟ – جۋرناليستەردىڭ كاسىبي مە­رەكەسى – ەلىمىزدىڭ مادەني ءومىرىن­دە­گى ءمانى زور ايتۋلى وقيعا. اق­پارات قۇرالدارى قوعامدىق ءومىردىڭ قىم-قۋىت تىرشىلىگىن, سۇيىكتى وتا­نىمىز – قازاقستاننىڭ جىل ساي­ىنعى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەن قا­رىشتى قادامىن سەرگەك تە شىنايى تۇرعىدا بارشا الەمگە تانىتىپ كەلەدى. ەل ومىرىندەگى يگى ىستەرگە جار­شى بولعان ەرەن ەڭبەكتەرى ءار­قا­شاندا تابىستى بولسىن. قادىرى ار­تا بەرسىن. جۋرناليستەردىڭ قازاق ەلى­نىڭ بۇگىنى تۋرالى جازعان ەڭ­بەكتەرى ەرتەڭگى كۇنى تاريح بەتتەرىنە جازىلاتىنى انىق. سوندىقتان اسقان شىعارماشىلىق بەلسەندىلىك تانىتىپ, بيىك مەجەلەرگە قول جەتكىزە بەرۋىنە تىلەكتەسپىن. – راحمەت اڭگىمەڭىزگە. اڭگىمەلەسكەن ايباتىر سەيتاق, جۋرناليست.