تاۋمىش نۇرىش ۇلى جۇماعاليەۆ

ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگىنە اينالعان مۇناي سالاسى اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ ابىز اقساقالى, رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇناي-گاز ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تاۋمىش نۇرىش ۇلى جۇماعاليەۆ 92 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى. تاۋمىش جۇماعاليەۆ 1918 جىلى اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى, كوزدىقارا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتە ءبىلىم العاننان كەيىن 1938 جىلى گۋرەۆ مۇناي تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, دوسسور, ەسكەنە مۇناي كاسىپشىلىكتەرىندە تەحنيك-گەولوگ بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. 1945 جىلى قازاق تاۋ-كەن ينستي­تۋتى­نىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ فاكۋل­تەتىن اياقتادى. قازاق كسر عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ گەولوگيالىق عىلىمدار ينس­تيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولدى. 1945-1968 جىلدار ارالىعىندا مۇناي ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر, عىلىمي حاتشى, سەكتور, زەرت­حانا, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەك­تور­دىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىروي­مەن اتقاردى. 1968-1972 جىلداردا باتىس قازاق­ستان گەولوگيالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى, گۋرەۆتىك ىرىلەندىرىلگەن ايماقتىق مۇناي-گاز بارلاۋ ەكسپەديتسيا باستىعى بولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا شىعىس جەتىباي, شاعىرلى-ءشومىشتى, دوعا, ارىستانوۆ, گران, وكتيابرسك, قارا­قۇدىق سىندى كەن ورىندارى بارلاندى. تاۋمىش نۇرىش ۇلى قازاقتىڭ مۇناي گەولوگيالىق بارلاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتكەن 1972-1985 جىلدارى كاسپي بويى ويپاتىنىڭ تۇزاستى قاباتتارىن گەولوگيالىق بارلاۋ, يندەر اۋدانى تابيعي قورلارىن كەشەندى تۇردە يگەرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن قانات جايدى. 1985 جىلى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان ول ەڭبەك جولىن 2001 جىلعا دەيىن جالعاستىردى. 1985-1989 جىلدارى قمگبعزي گەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ال 1990-1996 جىلدارى اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ ىستەدى. تاۋمىش جۇماعاليەۆ مۇناي-گاز, گەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمنىڭ دا­مۋىنا دا بەلسەنە ارالاستى. 1955 جىلى گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى عىلىمي اتاعى بەرىلدى. تاۋمىش نۇرىش ۇلى وڭىردە جاڭا مۇناي-گاز يىرىمدەرىن انىقتاۋ, يىرىمدەردى يگە­رۋدەگى كاسىپشىلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, كاس­پي ماڭى ويپاتىنىڭ گەو­لوگيالىق قۇ­رىلىمىن جەتە انىقتاۋ سالا­سىندا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. اتىراۋ-ەمبى مۇناي قورىن انىقتاۋ جونىندەگى 5 مونوگرافيا, 140-تان استام عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ, جاريالادى. عالىمنىڭ باستاماسىمەن 1976 جىلى قازاقتىڭ مۇناي-گەولوگيالىق بارلاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, كەيىن اتىراۋ ەكسپەديتسياسى بولىپ قايتا جاساقتالعان تاجىريبە-ادىستەمەلىك پارتيا دۇنيەگە كەلدى. 1978 جىلى جاڭاجول ويپاتىنىڭ شىعىس جاق بۇيىرىنەن مۇناي كوزى, 1979 جىلى سولتۇستىكتە قاراشىعاناق گازكون­دەنسات كەن ورنى اشىلدى. تاۋمىش نۇرىش ۇلىنىڭ عىلىمي دالەلدەمەلەرىمەن جوعارى ساپالى مۇناي قورلارى بار مارتىشي, قامىستى, جاڭاتالاپ جانە گران كەن ورىندارى اشىلىپ, ولاردىڭ نەگىزىندە مۇناي-گاز شىعارۋمەن اينالىساتىن “جايىقمۇناي” باسقارماسى قۇرىلدى. قازاقستان مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويىنا ارنالعان “مۇناي جانە گاز گەولوگيا تەرميندەرىنىڭ” ورىسشا-اعىل­شىن­­شا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگىن جاساق­تا­دى. 2001 جىلى وعان اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ “قۇرمەتتى پرو­فەسسورى” اتاعى بەرىلدى. 62 جىلدان استام جۇمىس ىستەگەن عالىم, ۇلاعاتتى ۇستازدان ءتالىم العان شاكىرتتەر قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ “قارا التىن” قازىناسىن يگەرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ولكەمىزدىڭ مۇناي ءوندىرىسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تاۋمىش نۇرىش ۇلى جۇماعاليەۆتىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگى دە لايىقتى باعاسىن الدى. ول “حالىقتار دوستىعى”, “قۇرمەت”, “پاراسات” وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدار جانە قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالۋىمەن قاتار “قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى”, “قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى”, “اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” قۇرمەتتى اتاقتارىن دا يەلەندى. رەسپۋبليكامىزعا بەلگىلى مۇنايشى-گەولوگ, وبلىسىمىزدىڭ ەكونوميكا, ءوندىرىس سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازامات تاۋمىش جۇماعاليەۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى. ب.رىسقاليەۆ, ج.دۇيسەنعاليەۆ, س.امان­­عاليەۆ, م.يسمۇراتوۆ, و.كو­شە­كوۆ, ە.تاسقىنباەۆ, م.سا­عىن­باەۆ, ا.ايباروۆ, ءى.بايمۇقانوۆ. گەولوگپەن قوشتاسۋ رەسپۋبليكامىزدىڭ گەولوگيا-بارلاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عى­لىمىنىڭ كانديداتى, اسا قادىرلەيتىن اعا بۋىن جولداسىمىز جۇماعاليەۆ تاۋ­مىش نۇرىش ۇلىنىڭ بۇل ومىردەن وتكەن­دىگى تۋرالى قايعىلى حابار كەلىپ, ءبارىم­ىز­دىڭ قابىرعامىزدى قايىستىردى. سوناۋ سوعىس جىلدارىنىڭ الدىنداعى العاشقى جەتىستىكتەردەن باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى رەسپۋبليكامىزداعى ىزدەنىس-بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرتۇتاس ءداۋىرى ول كىسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى. 1938 جىلى ەڭبەكتەگى جولىن دوسسور جانە ەسكەنەدەگى مۇناي كاسىپ­شىلىگىنىڭ گەولوگ قىزمەتىنەن باستاعان ول قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ باسشىسىنا دەيىن كوتەرىلە ءبىلدى. سوناۋ 1947 جىلى قازاقتىڭ اتاقتى ۇلى قانىش يمانتاي ۇلى ءسات­باەۆتىڭ قولىنان تىكەلەي العان جول­دا­مامەن كەلگەن ول 1985 جىلعا دەيىن, ارا­سىندا از عانا ۇزىلىسپەن (1968-1972 جىل­دارداعى باتىس قازاقستاندىق گەولوگيالىق باسقارماسىن جانە قازاق كسر گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ گۋرەۆتىك ىرىلەندىرىلگەن ايماقتىق مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن باسقارىپ وتىرعان كەزىندە), كازنيگري عىلىمي ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقارا وتىرىپ, قاتارداعى عىلىمي قىزمەت­كەردەن, عىلىمي حاتشى, زەرتحانا مەڭ­گە­رۋ­شىسىنەن ديرەكتوردىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى دامۋ ساتىلارىنا كوتەرىلدى. 1972 جىلدان باستاپ 1985 جىلعا دەيىن قۇرمەتتى دەمالىسقا كەتكەنشە ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىندا قىزمەت اتقاردى. ينستيتۋت تاۋمىش نۇرىش ۇلى باسقارىپ وتىرعان جىلدارى جۇمىسىن جەمىستى, ءارى مول جەتىستىكتەرمەن جۇرگىزدى. اتقارعان قىزمەتىندە ول ءوزىن جۇمىسىنا جاۋاپكەر­شىلىكپەن قارايتىن, گەولوگيا-بارلاۋ ۇدەرىسىنىڭ دارىندى مامانى جانە ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ينستيتۋتتاعى وسى ءبىر كەزەڭدە, ونىڭ باسشىلىعىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن باتىس قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز بايلىق­تارىن انىقتاۋ جونىندەگى ۇلكەن كەشەندى ىزدەنىستەر جۇرگىزىلدى. وسى جىلدار كاسپي ويپاتىنىڭ تۇزدى شوگىندىلەرىنىڭ استىنا جۇرگىزىلگەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­تارىنىڭ بىردەن كۇشەيگەندىگىمەن سيپات­تالادى. سونىمەن قاتار, ينستيتۋتتا يندەر اۋدانىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن كەشەندى مەڭگەرۋگە بايلانىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار قارقىندى تۇردە ىسكە اسا باستادى. جوعارىدا ايتىلعان عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا 1978 جانە 1979 جىلدارى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاپ, كاسپي ويپاتىنىڭ شىعىس ەرنەۋىندە جاڭاجول مۇناي كەن ورنى جانە سولتۇستىك ەرنەۋىندە الپاۋىت مۇنايگازكوندەنساتتى قاراشى­عاناق كەن ورىندارى اشىلدى. ول كسرو مۇناي-گاز كارتاسىن, قازاق كسر مۇناي-گاز بولجامدىق كارتاسىن, كاسپي ويپاتىنىڭ مۇناي-گاز پروۆين­تسيا­لارىنىڭ كارتالارىن قۇرا­س­تى­رۋ­شىلاردىڭ جانە ايماقتىق رەداك­تورلار­دىڭ ءبىرى بولىپ كوپ ءىس تىندىردى. ول 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ جانە باياندامالاردىڭ اۆتورى جانە سەرىكتەس اۆتورى بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ اراسىنان 1970 جىلى شىققان جانە كوپتەگەن جىلدارعا بارلىق گەولوگ-بارلاۋ­شىلاردىڭ قۇندى قۇرالىنا اينالعان “كاسپي ويپاتىنىڭ باتىس بولىگىنىڭ گەولوگياسى جانە مۇناي-گاز پەرسپەك­تيۆالارى” اتتى كىتابىن اتاپ وتكەن ءجون. 1976 جانە 1980 جىلدارى ءبىر توپ قىزمەتكەرلەر, سونىڭ ىشىندە تاۋمىش نۇرىش ۇلى بۇرعىلاۋ تەحنولوگياسى باعىتىندا جاساعان زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدى, ال 1980 جىلى بوزاشى تۇبەگىنىڭ مۇناي كەن ورىندارىن اشقانى ءۇشىن “حالىقتار دوستىعى” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ءتىپتى قۇرمەتتى دەمالىستا بولا تۇرىپ, ول كىسى ينستيتۋتتا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىرىپ, جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسىن جاس مامان­دارعا ۇيرەتىپ, كونفەرەنتسيالار مەن جينالىستارعا قاتىسىپ, بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىندا ماقالالارى مەن باياندا­مالارىن جازىپ ءومىرىن بەلسەندى جالعاستىردى. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىس­تىق گازەتتەردە ول كىسىنىڭ 120-دان استام مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى تۋرا­لى, اتىراۋ ايماعىنىڭ تاريحى تۋرالى, قازاق ءتىلى جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى ماقالالارى جارىق كورگەن. 1998 جىلى “ولكە” باسپاسىندا تاڭدامالى ماقالالارىنىڭ جيناعى “تۇنعيىعى تۇڭعان سىر” اتتى كىتاپ بولىپ جارىق كوردى, ال 2002 جىلى – قازاقستان تاري­حىندا ءبىرىنشى بولىپ “مۇناي جانە گاز گەولوگياسىنىڭ ورىس-اعىلشىن-قازاق تەرمينولوگيالىق تۇسىندىرمە سوزدىگى” شىقتى. جاڭا كادرلار دايارلاۋ جانە تاربيەلەۋ سالاسىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن تاۋمىش نۇرىش ۇلىنا 2001 جىلى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى بەرىلىپ, وسى ينس­تي­تۋت­تىڭ ءبىر اۋديتورياسى ول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالدى. تاۋمىش نۇرىش ۇلىنىڭ وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ, 1999 جىلى “قۇرمەت” وردەنىمەن مارا­پات­تالسا,  2007 جىلى “اتى­راۋ وبلى­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” اتاعى بەرىلدى. وسىنداي ءىرى تۇلعانىڭ ورتامىزدان كەتكەنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قايعى. ءبىز, قىزمەت جولىنداعى ارىپتەستەرى, ول كىسىنى ماڭگى وشپەيتىن جارقىن ەلەستەرمەن ەسكە الىپ وتىرامىز! مارقۇمنىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن! ۆوتسالەۆسكي ە.س. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولو­گيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي مامانى – الماتى. كامالوۆ س.م. – گەولوگيا-مينەرا­لو­گيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازگازجوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى – ورال. بولەكباەۆ ز.ە. – گەولوگيا-مينەرالو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, فالكون كومپانياسىنىڭ باس گەولوگى - اقتوبە. مارچەنكو و.ن. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كازكورمۇناي كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى - ورال. قۋاندىقوۆ ب.م. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مامانى, مەريديان پەترولەۋم كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى - الماتى. اقشولاقوۆ ۋ.ا. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ن.ءا.ماراباەۆ اتىنداعى “مۇنايشى” قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى - الماتى. تۋركوۆ و.س. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سمارت ينجينيرينگ كومپانياسىنىڭ باس گەولوگى - الماتى. ەسكوجا ب.ا. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازمۇنايگاز ءبو مەكەمەسىنىڭ باس گەولوگى - استانا. قۋانتاەۆ ن.ە. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, فيوك كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى - الماتى. تاسقىنباەۆ ك.م. – گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازنيگري ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى - اتىراۋ. ول تازالىقتىڭ ۇلگىسى ەدى مەن تاۋمىش اعاممەن 11 جىلدىڭ ۇستىندە جۇمىستاس بولدىم. تاكەڭ بىزدەردى سول جىلداردىڭ ىشىندە كوپتەگەن زاتتارعا ۇيرەتىپ, عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىس جاساۋ, ول جۇمىستاردى باسقارۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مول تاجىريبەسىمەن قاشان دا ءبولىسىپ وتىراتىن-دى. تاۋمىش نۇرىش ۇلىنداي قاعاز جازۋعا, ورىسشا-قازاقشا تىلدەردە بىردەي عىلىمي شىعارمالاردى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە جارىققا شىعارۋ قابىلەتى بار ادامدى مەن كورگەن جوقپىن. جانە بىزدەردەن دە سونداي دەڭگەيلىكتى تالاپ ەتەتىن ەدى. تاۋمىش اعادان العان ساباقتار بىزدەر ءۇشىن ومىرلىك قازىنا بولىپ كەلەدى. سول سەبەپتەن مەن ءوزىمدى بۇل كىسىنىڭ شاكىرتىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. تاۋمىش اعا تەك قانا عىلىمي جۇمىستارمەن شۇعىلدانىپ قويعان ادام ەمەس. ول جاس كەزدەرىندە كاسىپشىلىكتەردە باس گەولوگ بولىپ ىستەگەن بولسا, 1968-1972 جىلدارى قازاق كسر گەولوگيا مينيسترلىگى باتىس قازاقستان گەولوگيالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارعان. سول كەزدە بۇل كىسىنىڭ باسقارۋىمەن ءبىر بولەك كەن ورىندار اشىلدى. تاكەڭنىڭ ارتىندا وشپەس ءىز قالدى. ارىپتەستەرى اراسىندا سىيلى, قادىرلى, قاراپايىمدىلىعىمەن تانىلۋمەن قاتار, ۇجىمدا, قوعامدا, مەملەكەت الدىندا ۇلكەن قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولدى. ونىڭ كۋاسى – اعامىزدىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالۋى. ۇزاقباي قارابالين, قازاق مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. قانىش اعانىڭ كوزىندەي ەدى تاۋمىش اعا – قازاق مۇناي-گاز سالاسىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن بىرەگەي مۇنايشى. ول اتىراۋداعى مۇناي تەحنيكۋ­مى­ن بىتىرگەن تۇڭعىش تۇلەكتەردىڭ ءبىرى ەدى. العاشقى ەڭبەك جولىن 1938 جىلى دوسسور مۇناي كاسىپشىلىگىندە باستاپ, سودان بەرگى كەزەڭدە ەل ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ جەتەكشى سالاسى –مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ وركەن­دە­ۋىنە ۇزدىكسىز ۇلەس قوستى. اسىرەسە, وتاندىق گەولوگيانىڭ كەڭ اۋقىمدا وركەن جايۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. ونى قازاق عى­لىمىنىڭ ابىزى – قانىش اعا ساتباەۆتىڭ كوزىندەي كورۋشى ەدىك. عۇلاما عالىمنان العان ءتالىمىن كەيىنگى جاستارعا ۇيرەتۋدەن ەش جالىققان جوق. ەل ەكونوميكاسىن, سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاۋعا اتسالىستى. ءوزىنىڭ عىلىمي جاڭالىقتارىمەن جاڭا كەن ورىن­دارىنداعى ساپالى مۇناي قور­لارىن انىقتاۋعا بەلسەنە ارالاستى. وسى ورايدا باتىس قازاقستان گەولو­گيالىق باسقار­ماسىن باسقار­عان جىلدارى شىعىس جەتىباي, دوڭعا, ارىس­تانوۆ, گران, وكتيابرسك سەكىلدى جاڭا كەن ورىندارىنا بارلاۋ جاسالدى. گەولوگيالىق جۇمىس­تاردى قارقىندى جۇرگىزۋ ءۇشىن تىڭ باستامالارىمەن دە تانىلىپ ەدى. تاۋمىش اعانىڭ باس­تا­ماسىمەن 1976 جىلى قا­زاقتىڭ مۇناي-گەولو­گيالىق بارلاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­ىن­دا, كەيىننەن اتىراۋ ەكسپەديتسياسى بولىپ قايتا جاساقتالعان ءتا­جىري­بەلىك-ادىستە­مەلىك پارتيا قۇرىلدى. وسىدان كەيىن جاڭاجولدا, مارتىشي مەن قامىستىدا, گران مەن جاڭاتالاپتا مول مۇناي قورلارى, قاراشى­عاناقتا گاز كوندەنساتى اشىلدى. تاۋمىش اعا جۇماعاليەۆتىڭ عى­لىمي ىزدەنىستەرى, شاكىرت تاربيە­لەۋدەگى ۇستازدىق ۇلاعاتى, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىن دامىتۋداعى 62 جىلدىق ەڭبەك جولى – ونەگە. ونىڭ ءومىرى –شەجىرە. سالانى دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, بىرنەشە وردەنگە, مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. باتىس ايماقتاعى كەن ورىندا­رى­نىڭ تولىققاندى يگەرىلۋىن قالايتىن, اسىرەسە, تايسويعان الا­ڭى­نان مۇناي الۋدىڭ ەكو­نو­ميكالىق تيىمدىلىگىن كوبىرەك ايتۋشى ەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە ءما­سەلە كوتەردى. ءبىرتۋار عالىم ق­انىش ساتباەۆتىڭ عىلىمي تۇجىرىمدا­مالارىن جيناقتاپ, ناسيحاتتاۋدان جالىقپايتىن. ەمبى مۇنايشىلارى تاۋمىش اعانى قۇرمەت تۇتاتىن, اقىل-كەڭەسىن تىڭ­داۋعا اسىعاتىن. سوڭعى ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە ەمبىلىك مۇناي­شىلار تاۋمىش اعامەن بىرنەشە رەت كەزدەستى, ونىڭ ۇلا­عاتتى اڭگىمەلەرىن تىڭدادى. ارتىنا مول مۇرا – 5 مونوگرافيا, 140-تان استام عىلىمي ەڭبەكتەر, بىرنەشە كىتاپتار جازىپ قالدىرعان تاۋمىش نۇرىش ۇلى جۇماعاليەۆتىڭ جارقىن بەينەسى مەن وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ەمبى مۇنايشىلارىنىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالادى. ىزتۇرعان بايمۇحانوۆ, “ەمبىمۇنايگاز” وندىرىستىك  فيليالىنىڭ ديرەكتورى. قوش بول, اسىل اعا “جەتىپپىن جۇرە-جۇرە قىر باسىنا, جول ەكەن تاۋسىلمايتىن ءبىر عاسىرعا”, – دەپ جامبىل بابامىز ايتقانداي, اتىراۋ ەلىنىڭ ارداقتى, ابزال ازاماتى تاكەڭنىڭ – تاۋمىش نۇرىش ۇلى جۇماعاليەۆتىڭ ۇزاق ءومىرىنىڭ ولشەمى عاسىرعا جاقىن. تاكەڭدى دە حح عاسىردىڭ قۇرداسى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ول ءومىر جولىن الەمگە اتى شىققان, قازىرگى قازاقستاننىڭ جەر بايلىعىنىڭ كارتاسىن جاساعان ەل عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتان تاربيە مەن باتا الىپ باستاعان. تابيعاتىنا بىتكەن اقىل-وي, پاراسات پەن تاباندىلىق ول قاي جەردە جۇرسە دە ءوزىنىڭ ورنىن تاۋىپ, تۋعان جەردە ادال قىزمەت ەتتى. اتىراۋ ەلىنىڭ بەلگىلى مۇناي­شىلارى سافي وتەباەۆ, جول­داسقالي دوسمۇحامبەتوۆ, نارەن يماشەۆ سياقتى ازاماتتارمەن ءبىر مەزگىلدە قويان-قولتىق قىزمەت اتقارىپ, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. وسىنداي ەڭبەگى ءۇشىن تاكەڭە “اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” دەگەن اتاق بەرىلدى. ول تەك قانا گەولوگ ەمەس, بەلگىلى عالىم بولدى. بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى, مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, وردەن, مەدالدارمەن ماراپات­تالعان, اتاقتاردىڭ يەگەرى. مىنە, بۇگىن سول ءداۋىردىڭ سوڭعى “عاسىر كۋاسى” ورتامىزدان كەتىپ جاتىر. قيماس اعا, ابزال اقساقالىمىز, تاكە, قوش بول, قوش بول! الدىڭنان جارىلقاسىن. جاتقان جەرىڭ جايلى – جۇماقتا, يمانىڭ جولداسىڭ بولسىن. ەسەن تاسقىنباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى. مۇنايشى دا, قالامگەر دە ەدى وسى تاياۋدا عانا دەرلىك, ءتاۋ­كەڭ­نىڭ ۇلكەن باسىن كىشىرەيتىپ ماعان تەلەفون سوعىپ, حابارلاسقانى بار. ءمان-جايى بىلاي ەكەن. وسىدان ون جىلداي بۇرىن “اتىراۋ اقشا­مى” اتتى اپتالىق گازەتتە مۇناي­شى-عالىم تاۋمىش جۇماعاليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن كولەمدى ەڭبەك – مۇناي جانە گاز گەولو­گياسى تەرميندەرىنىڭ ءتۇسىن­دىرمە سوزدىگىنە ءبىزدىڭ شولۋ-رەتسەنزيالىق ماقالا شىققان ەكەن. اتالعان تۇسىندىرمە سوزدىك شاعىن عانا تارالىممەن شىعىپ, ءتىپتى ساتتىققا دا تۇسپەگەن, دەمەۋشى تابىلىپ جاتسا قايتا باسىلعانى دۇرىس بولار ەدى, ال اتالعان شولۋ-رەتسەنزيا بالكىم وسىعان قوزعاۋ بولار ما ەدى دەگەنگە سايادى. ايتسىن ايتپاسىن, قالاي دا تاڭىرقاماسسىز. توقساننان اسقان شاعىندا تەك قانا ەڭبەك, تەك قانا جازۋ, وي تولعاۋ جالعاسىپ جاتسا؟! جانە وسىنىڭ الدىندا عانا اۋرۋحانادا ەم-دوم الىپ شىققان بويى بولاتىن (كوڭىلىن سۇراپ, بارىپ تا كەتكەنمىن). مۇنى ءجونى بولەك, ەرەكشە قۇبىلىس دەگەنىمىز دۇرىس. ويتكەنى, يماندى بولعىر تاۋكەڭنىڭ ءومىر بويى دەرلىك تاعى ءبىر داعدىلى ءىسى شىعارماشىلىق سالا دەپ تانىلىپ ۇلگەرىلگەن. نەگىزگى وقۋى دا, العان ماماندىعى دا, ىستەگەن قىزمەتى دە ءوندىرىس, مۇناي ءوندىرىسى, گەولوگيا, دەمەك تەحنيكالىق سالا بولا تۇرا الگى ايتقان قالامگەرلىك قاسيەتى قاتار ءجۇرىپ كەلسە شە؟ تالاي شىعار­ماشىلىق ەڭبەكتەرىن جاريا­لادى, سولاردىڭ ءبىرى “تۇڭعيىعى تولعان سىر” اتتى كولەمدى زەرتتەۋ جيناعىن اتاپ كەتەلىك. ماقالالارى ءارتۇرلى باسىلىمداردا ۇزدىكسىز شىعىپ كەلدى. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە وبلىستىق “اتىراۋ” گازەتىندە تابي­عاتتى قورعاۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە پروبلەمالىق ماقالاسى جارىق كوردى. (تاعى دا توقسان جاس ويعا ورالا بەرەدى, وسىندايدا). اسا تەرەڭ ءبىلىمدى, تۋرا ماعى­ناسىنداعى عۇلاما, اسىرەسە قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن جەتە بىلەتىن اۋەل باستان احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ سىندى عۇلامالاردىڭ شىعارمالارىمەن سۋسىنداپ وسكەن تاۋكەڭ ءوزى دە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قولىنان قالامىن تاستاماي, ارتىنا جەتكىلىكتى مۇرا, لايىقتى ءىز قالدىرسا, بۇعان قالايشا كەيىنگىگە ۇلكەن ونەگە دەپ قاراماسقا. الدىڭدا اعاڭ بولعان قانداي جاقسى دەپ ماقتانا قاراپ ءجۇرۋشى ەدىك, كوبىمىز. ەندى, نە شارا, جانىڭ پەيىشتە شالقىسىن دەيمىز دە تاۋكەڭە. تەڭدىك جاۋىر ۇلى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. شاكىرتتەرى مول ۇستاز 1970 جىلداردىڭ اياعىندا كاسپي بويى ويپاتىنىڭ شىعىسىندا جاڭاجول مۇناي كوزى, ال سولتۇستىگىندە قاراشىعاناق گازكوندەنسات كەن ورىندارى اشىلدى. وسى اتى اتالعان كەن ورىندارىنىڭ مۇنايى مەن گازكوندەن­ساتتارىنىڭ قاسيەتى مەن قۇرامىن زەرتتەۋ وتە قيىندىققا سوقتىردى. سەبەبى ولار جەراستى قاباتىندا وتە جوعارى قىسىم مەن تەمپەراتۋرادا ساقتالعان جانە دە قۇرامدارىندا وتە كوپ مولشەردە كۇكىرتتى سۋتەگى بار. وسىنداي جوعارى قىسىم مەن تەمپەراتۋرادا ساقتالعان مۇناي مەن گازكوندەنساتتى ادەيى جابدىقتالعان قوندىرعىدا زەرتتەۋ كەرەك بولاتىن. سول جىلدارى تاۋمىش نۇرىش ۇلى اعامىز ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كازنيگري-گە, بۇكىل كەڭەستەر وداعىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ “الستون-اتلانتيك” جانە “سەرميپ” فرانتسۋز فيرماسىنىڭ قوندىرعىلارىن الدىرتتى. سول قوندىرعىلاردا العاش رەت تەرەڭ جەر قويناۋىنىڭ مۇنايى مەن گازكوندەنساتتىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى مەن قۇرامى انىقتالدى. الىنعان پارامەترلەر كەيىن قاراشىعاناق جانە جاڭاجول كەن ورىندارىنىڭ قورىن ەسەپتەۋگە جانە سول كەن ورىندارىنىڭ تەحنولوگيالىق (سحەماسى) جۇيەسىن جاساۋعا پايدالاندى. وسىنداي ۇلكەن كەن ورىندارىنىڭ قورىن ەسەپتەۋگە ينستيتۋتتىڭ كوپتەگەن عالىمدارى ءوز ۇلەستەرىن قوستى. سولاردىڭ ىشىندە تاۋمىش اعانىڭ ارىپتەس ىنىلەرى اناتولي يۆانوۆيچ شاحوۆوي, ەدگارد سلاۆوميروۆيچ ۆوتسالەۆسكي, تامەرلان يزمايلوۆيچ بادوەۆ, قارمىس قابدول ۇلى دۇيسەنعاليەۆ, ت.ب. بار. عىلىمي-وندىرىستىك سالادا قىزمەت ەتكەن جىلدارى كوپتەگەن شاكىرتتەر دايىنداپ, ولارعا ءوزىنىڭ ادىستەرىن ۇيرەتتى. اتاپ ايتقاندا, ۇزاقباي قارابالين (ت.ع.د.), باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ (ت.ع.د.), مارات بايزاقوۆ, مانسيا باباشەۆا, قوسان تاسقىنباەۆ, نۇرلى ايتيەۆا, فارۋحات قۋانىشەۆ, زينوللا دوسمۇحانوۆ, ولاردىڭ ءبارى عىلىم كانديداتتارى, قازىر ءار سالادا وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. اتىراۋ جەرىنەن قانات قاعىپ, حالقىمىزدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن “ازامات” دەگەن اتى ۇلكەن ارىپپەن جازىلاتىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىز ءسىزدى ماقتانىشپەن ەسكە الامىز, ەڭبەگىڭىز زور قۇرمەتكە لايىق دەپ ەسەپتەيمىز. جاتقان جەرىڭىز جارىق, توپىراعىڭىز تورقا بولعاي. قوش بول, تاۋمىش اعا! ءبىر توپ شاكىرتتەرى.