الەكەن اۋلەتى اندرەيدى ءالى كۇتىپ ءجۇر

قاسەنعاليدىڭ قاسىرەتى

ۇستالعانعا دەيىن سىرىم بۇكىل مالىن وكىمەتكە وتكىزىپ, جاڭا قۇ­رىلعان شارۋاشىلىق قام­باسى­نىڭ كۇزەتشىسى بولىپ جۇمىس ىس­تەسە دە جاقپادى. مۇمكىن اشتىق قىسقان اعايىنىنا ءبىر ۋىس بيدايدى جاسىرىپ بەرگەنىن بىرەۋ كورىپ, جەتكىزدى مە ەكەن؟ ايىپتاۋ قورىتىندىسى بولماعان سوڭ دولبار كوپ. جاس ورتاسىنان اۋعان ەرلى-زايىپتى سول كەتكەننەن ورال­عان جوق. ءتىرى قالسا, ءبىر حابارىن بەرەر ەدى. اتىپ تاستاسا, ايىپ­تاۋ قۇجاتى قالماي ما؟ سى­رىم مەن ءازيزانىڭ تۇڭعىشى, تە­مىر قالاسىندا اۋداندىق «سو­تسيال­دى مايدان» گازەتىندە ادە­بي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەي­تىن 20 جاستاعى قاسەنعالي دە قۋعىننان كوز اشپادى. 1932 جىلى كومسومولدان شىعارىلىپ, تۇرعىلىقتى جەرىنەن كەتۋگە رۇق­سات ەتىلمەدى. ءۇش اي سايىن اۋ­دان­دىق ميليتسياعا كەلىپ, كورىنىپ تۇراتىن. قاسەنعالي 1941 جىلدىڭ تامىزىندا مايدانعا اتتانىپ, حابارسىز كەتتى. ۇيدە سىرىمنىڭ ەكىنشى ايەلى ءۇش جاس بالاسىمەن قالدى. باس كوتەرەر ازاماتى جوق شاڭىراقتا ەندى قايتىپ سىرىم, ءازيزا, قاسەنعالي جونىندە ايتىلمادى.

1975 جىلدارى سىرىمنىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان باقىتجان­نىڭ شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن گۇلزادا ۇيدەگى ساندىقتان 1941 جىلدىڭ 10 اقپانىندا دۇ­نيەگە كەلگەن اندرەي ەسىمدى بالا­نىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن تاۋىپ الادى. لاتىن قارپىمەن جازىلعان ەسكى قۇجاتتا بالانىڭ اكە-شەشەسى الەكەنوۆ قاسەن مەن الەكەنوۆا بالزيا دەپ جازىلعان. باقىتجان اتاسى اۋلەتتىڭ جالعىز ۇلى دەپ ويلاپ جۇرگەن كەلىن تاڭ-تاماشا بولدى.

«1996 جىلى اتامنىڭ قارىن­داسى زاۋرەش ۇيگە كەلگەندە قا­سەنعالي مەن بالزيا تۋرا­لى سۇ­را­دىم. ول تەمىر قالاسىن­دا ءار­­­تۇرى قىز­مەت ىستەپ, اكەسى ۇس­­تال­­­­عاندا وتباسىنىڭ جالعىز اسى­­­­راۋ­­شىسى بولعان, سوعىستا حا­بار­­­­سىز كەتكەن اعاسى تۋرالى سىر اشتى. 1943 جىل­دىڭ قىسىن­دا قارا قاعاز كەلگەندە, سالي­حا شە­­شە­نىڭ قارسى بولۋىنا قارا­ماس­تان, بالزيا ەكى جاسقا تولما­عان اندرەيدى الىپ, ويىل اۋدانىن­دا تۇراتىن توركىندەرىنە جينا­لادى. كەلىنىنىڭ قايتىپ كەلمەيتىنىن سەزگەن ساليحا اجەمىز بالانىڭ كۋالىگىن بەرمەيدى. ۇيدەن تابىلعان قۇجاتتىڭ سىرى – وسى», دەيدى گۇلزادا.

باقىتجان مەن زاۋرەش سىرىم­نىڭ ەكىنشى ايەلى ساليحادان تۋعان. اكەلەرىن ۇستاپ كەتكەندە, قاسەنعالي – 20-دا, باقىتجان – 5-تە, زاۋرەش – 1 جاستا.

كەيىن گۇلزادا اقتوبەگە كو­شىپ كەلگەن سوڭ وبلىستىق ارحيۆتەن قاسەنعاليدىڭ ءومىربايانى مەن 1933, 1939 جىلدارى تۇسكەن فوتو­سۋرەتىن تاپتى. 1932 جىلى كومسو­مولعا كىرۋگە تۇسكەن سۋرەتتە كوزى مۇڭدى, ءوڭى جۇدەۋ, قايراتتى قارا شاشى ماڭدايىنان قايىرىلعان جىگىت, ال 1938 جىلدارى پارتياعا وتەر الدىندا تۇسكەن فوتوسىندا ومىردەن قاجىعان ادام قاراپ تۇر. زاۋرەش اپايى قاسەنعاليدىڭ ءبىر ءسوزدى, قايىرىمدى, ادىلەتسىزدىككە جانى قاس بولعانىن ايتادى. قاسەن­عاليدىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانى تۋرا­لى قارا قاعاز دا ساقتالماعان. ويت­كەنى سوعىس جىلدارىندا قى­زىل­اسكەر وتباسى جەمشوپ, وتىن, بيداي كومەگىن الۋ ءۇشىن قارا قاعازدى باسقارماعا تاپسىراتىن.

بالالارى ەرجەتىپ, قولى ۇزار­عان گۇلزادا قايىناعاسىن ىز­دەۋگە ءبىرجولاتا كىرىستى. رە­سەي قور­عانىس مينيسترلىگىنە قاراس­تى پودولسك ارحيۆىنە كىرۋ­گە رۇقسات العان سوڭ 2014 جىل­دىڭ قىركۇيەگىندە جولعا شىعا­دى. ءۇش كۇن بويى تاپجىلماس­تان 1942 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىنداعى مايدان قۇجاتتارىن قارادى. كەلگەن ساپارى ناتيجەلى بولىپ, 62-ارميا, 124-اتقىشتار بريگاداسى مينومەت باتالونى 1-روتاسىنىڭ ساياسي جەتەكشىسى, لەيتەنانت قاسەنعالي سىرىم ۇلى الەكەنوۆتى ماراپاتتاۋ قۇجات­تا­رىن تاپتى. مينومەت باتال­ونى­نىڭ كومانديرى ن.كولوشين ستالينگرادتىڭ بارريكادا پوسەل­كەسى ءۇشىن شايقاستا جاۋ­دىڭ ەكى اۆتوكولىگى مەن بەس اتىس نۇكتەسىن تالقانداپ, 60 جاۋىن­گەرىنىڭ كوزىن جويعانى ءۇشىن قاسەنعاليدى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لىنە ۇسىنعان. ودان كەيىن قاسەن­عاليدىڭ 23 قاراشادا جارالانۋى­نا بايلانىستى روتانىڭ ساياسي جەتەكشىلىگى كارىم مىرزابەكوۆكە وتكەنى تۋرالى بۇيرىق تىركەلگەن. كارىم وسى شايقاستا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, قىزىل جۇلدىز وردە­نىمەن ماراپاتتالعان.

«جاۋىنگەردىڭ قالاي قازا تاپ­­قانىن انىقتاۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگتەگى اسكەري-مەدي­تسي­­نالىق ارحيۆكە سۇراۋ سالۋ كەرەك. پودولسك ءارحيۆىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى كومەگىمەن ەلەكتروندىق پوش­تامەن سۇراۋ جىبەردىم دە, ەلگە قايتتىم. ءبىر اپتادان سوڭ جاۋاپ كەلدى. وندا اعامىز 1942 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا اياق-قولى مەن كەۋدەسىنە تيگەن وقتان جارالانىپ, 27 قاراشادا زاپلاۆنوە ەلدى مەكەنىندەگى اسكەري گوسپيتالدا قايتىس بولعانى جازىلعان. سودان كەيىن جولداسىم تاڭجاربايمەن بىرگە ۆولگوگراد قالاسىنا بارىپ, اعامىز جەرلەنگەن زاپلاۆنوە ەلدى مەكەنىن, ونداعى اسكەري گوسپيتال ورنىن ىزدەدىك. ول جەردەگى باۋىر­لاستار زيراتى سوعىستان كەيىن تەگىستەلىپ كەتكەن», دەيدى گۇلزادا تۇرسىنبەكقىزى.

اندرەيدى ىزدەۋ قالاي باستالدى؟

مۇنىڭ الدىندا تاڭجارباي مەن گۇلزادا 28 جاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان قاسەنعالي اعاسى­نىڭ جالعىز تۇياعى اندرەيدى ىزدەۋگە كى­رىسكەن. جان-جاققا سۇراۋ سالىپ, تەلەۆيزياداعى حابارلارعا دا شىق­تى. بىراق اناسى مەن بالاسىن ەشكىم كورمەگەن.

«اندرەي تۋىستارىنىڭ وسى جاقتا تۇراتىنىن بىلسە, ىزدەپ كەلەر ەدى. وعان نە شىندىق اي­تىل­مادى, نە باسقا بىرەۋگە اسى­راۋ­عا بەردى, نە شەشەسىمەن الىسقا كەتكەن. كۇيەۋىنەن 22 جاسىندا قالعان كەلىنشەك باسقا اداممەن كوڭىل جاراستىرۋى مۇم­كىن. ىز­دەۋدى توقتاتپادىق. جولدا­سىم تاڭ­جارباي وبلىستىق گازەت­كە «بار­مىسىڭ, اندرەي؟» دەپ ماقالا دا جازدى. ءبىر كۇنى نۇر­لان الپىسباەۆ بايعانين اۋدانى جارلى اۋىلىندا تۇراتىن اندرەي ەسىمدى كىسىنى تانيتىنىن ايتقاندا, قاتتى قۋان­دىق. جارلى اۋىلىنىڭ اكىمىنە حابارلاسىپ, اندرەي اعايدىڭ بىزگە شىعۋىن وتىندىك. بۇل 2007 جىلدىڭ جازى بولاتىن. اندرەي «جارلىدا «قازاقتەلەكوم» بولىم­شەسىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. داۋسى سالماقتى, اسىقپاي سويلەيتىن كىسى بىزگە قوڭىراۋ شالىپ: «مەن سىزدەر ىزدەگەن ادام ەمەسپىن. اندرەيىڭىزدىڭ تۋعان كۇنى مەن جىلى, اكەسىنىڭ اتى مەنىمەن سايكەس كەلمەيدى», دەپ كەسىپ ايتتى. ورەكپىگەن كوڭىل سۋ سەپكەندەي باسىلدى. بۇل تاقىرىپقا ەندى قايتىپ ورالمادىق. بىراق كوڭىلىمدە كۇدىك قالدى», دەيدى گۇلزادا سول جايدى ەسكە الىپ.

ارادا سەگىز جىل ءوتتى. باسقا اندرەي تابىلمادى. پودولسكىدەن اعالارىنىڭ ەرلىكپەن قازا تاپقان دەرەگىن تاپقان سوڭ تاڭجارباي مەن گۇلزادا جارلى اۋىلىندا تۇراتىن اندرەيمەن بەتپە-بەت سويلەسۋدى ءجون سانايدى. 2015 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە جارلىعا كەلىپ, اۋىل ادامدارىنان اندرەي اعايدىڭ مەكەنجايىن سۇراعاندا, ول كىسىنىڭ قىستا ومىردەن وتكەنىن ەستيدى. نە بولسا دا ۇيىنە كىرىپ شىعۋدى ءجون سانايدى. ۇيدە مارقۇمنىڭ ايەلى سۆەتا, بالالارى بار ەكەن. ءجون سۇراي كەلگەندە, بۇل وتباسىنىڭ 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا تۇرىكمەنستاننان كوشىپ كەلگەنىن بىلەدى. سۆەتانىڭ ايتۋىن­شا, اندرەيدىڭ اناسىنىڭ ەسىمى بالجان, ول 1920 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اندرەي 1944 جىلى 3 ماۋ­سىمدا تۋعان. بۇلار وتباسىلىق سۋ­رەتتەردى كورگىسى كەلەدى. اندرەي­دىڭ شەشەسىنىڭ جاس كەزىندەگى سۋرەتى جوق. «تاڭجارباي سول جەردە الەكەن اۋلەتىنىڭ ۇلدارىنىڭ ماڭدايىندا شاش ورايى بار. نەمەرەلەرىمىزگە دەيىن سولاي. سىزدەردە وسى ەرەكشەلىك بار ما؟» دەگەندە, ءۇيدىڭ جاس كەلىنى «مارقۇم اتامنىڭ ماڭدايىندا وڭ جاعىنا قايىرىلعان شاش ورايى بولدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سۆەتا اۋلەتتىڭ سوعىس كەزىندەگى جاعدايىنان حابارسىز بولىپ شىقتى.

كەيىن ىزدەۋدى توقتاتقان جوق. قاسەنعاليدان قالعان جالعىز بالا ءبارىبىر تابىلعان جوق. سوعان قا­راماستان گۇلزادا بايعانين اۋدانىندا تۇراتىن اندرەيدىڭ بالالارىنان ءۇمىتىن ۇزبەيدى. ول 1943 جىلدىڭ قىسىندا بالزيانىڭ ويىلدىڭ ەگىندىبۇلاعىندا تۇرا­تىن توركىندەرىنە ەمەس, باسقا جاق­قا كەتىپ قالعانىنا سەنىمدى. گۇلزا­دانىڭ ويىندا قاسەنعاليدىڭ جاۋ­لارى ايەل-بالاسىن قاساقانا ازعىرىپ, ەلدەن كەتىردى دەگەن كۇدىك قالدى. ەندىگى جەردە وسى سۇراق­تىڭ شەشىمى دە بولمايتىن سياق­تى. جازۋشى جيەنعالي تىلەپ­بەر­گەنوۆتىڭ ونەگەسىن كورگەن قايراتتى جىگىت قاسەنعاليدىڭ سوعىس جالماعان قاسىرەتتى تاعدىرى وسىنداي. الەكەن اۋلەتى اندرەيدى ءالى كۇتىپ ءجۇر.

اقتوبە وبلىسى