ەلەمەگەن دەرت جامان

الەمدە جىل سايىن 600 مىڭ ناۋقاس جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنەن قايتىس بولادى. ەلىمىزدە جىل سايىن وسى دياگنوز 1900-عا جۋىق ايەلگە قويىلادى, سالدارىنان 600-دەي ايەل كوز جۇمادى. بۇگىندە بارلىق ەلدە جاتىر موينى وبىرىنا سكرينينگتىك تەكسەرۋ جۇر­گىزىلەدى. بىزدە سكرينينگتەن جەرگىلىكتى ەمحانادا 30–70 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر ايەل 4 جىلدا ءبىر رەت وتەدى. وكىنىشكە قاراي, اۋرۋدىڭ قاۋپىن ەلەمەي, تەكسەرۋگە ۋاقتىلى بارمايتىندار كەزدەسەدى.

اۋرۋدىڭ وسى ءتۇرىنىڭ پايدا بولۋىنا باس­تى سەبەپ – ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسى ەكەنى الدەقاشان انىقتالعان. وسىنى ەسكەرگەن ۇكىمەت ۆاكتسينا ساتىپ الۋعا قىرۋار قارجى قاراستىرىپ, بىلتىرعى قىركۇيەكتەن 11–13 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا سالۋ باستالدى. مىن­دەتتى ۆاكتسيناتسيا كەلەشەكتە جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنەن قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. تاجىريبەنى ءساتتى ەنگىزىپ, جاتىر موينى وبىرىنان تۇگەل قۇتىلعان ەلدەر دە بار. مى­سا­لى, 2006 جىلى اۋستراليادا ادام پاپيل­لوماسى ۆيرۋسىنا قارسى العاش رەت ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزىلسە, قازىر وندا جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى تولىعىمەن جويىلعان. اپۆ ۆاك­تسيناسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە دالەلدەنگەن, ەكپە ۇلتتىق ۆاكتسيناتسيا كۇنتىزبەسىنە ەنگەن. بۇگىندە الەمنىڭ 135 ەلىندە قولدانىلادى. بىرنەشە ەل ۆاكتسينانىڭ ارقاسىندا اپۆ-نىڭ تارا­لۋىن 90%-عا دەيىن تومەندەتكەن. بالالارعا اتا-اناسىنىڭ عانا رۇقساتىمەن سالىنادى.

جاتىر موينى وبىرىن سكرينينگتىك تەكسەرۋ ەلىمىزدە 2008 جىلدان باستالعان. اۋەلىدە 35–65 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر سكرينينگتەن وتسە, سىرقاتتىڭ جاسارۋىنا بايلانىستى 2017 جىلدان 30–70 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر 4 جىلدا ءبىر رەت وتەتىن بولدى. ەگەر ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسىنا شالدىققان پاتسيەنت ۋاقىت وزدىرىپ, تەكسەرۋدەن وتپەسە, 8–10 جىلدا ۆيرۋس قاتەرلى ىسىككە اينالۋى مۇمكىن.

«ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعى» باسقارما توراعاسىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى ادىلبەك مۇقاجانوۆ: «ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالى­عى قازىر جاڭا عيماراتقا كوشىپ, مۇندا ەم­-شا­رالاردىڭ وزىق ءادىس-تاسىلدەرى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇرىن جاتىر موينى وبىرى­نا حيرۋرگيالىق ءتاسىل قولدانىلاتىن, ءدارى-دارمەكپەن دە ەمدەلەتىن. قازىر ساۋلەلى تەرا­پيا كەڭىنەن قولدانىلادى. كوپ ۇزا­ماي جاڭا دياگنوستيكالىق جابدىقتار­مەن تولىعادى. ءبىزدىڭ ورتالىق شەتەلدىك ورتالىقتاردان كەم ەمەس. تەحنولوگيالىق جاعىنان دامىدى, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى. جاڭا ورتالىق سالىنىپ بىتكەنشە, كوپتەگەن مامان شەتەلدە ءبىلىمىن شىڭدادى»,  دەيدى.

جاتىر موينى وبىرىن ەرتە دياگنوس­تيكالاۋ مەن الدىن الۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ايەلدەر ۋاقتىلى سكرينينگتەن وتسە, قىزدار ۆاكتسينا السا, قاتەرلى ىسىك ەداۋىر ازايادى.

«الدىن الۋدىڭ ءبىرىنشى جولى – ۆاكتسينا. ەكىنشى جولى – سكرينينگ. سكري­نينگ جاتىر موينى وبىرىنا دەيىنگى احۋال­دى, وبىردىڭ العاشقى ساتىسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدە وسى جۇمىس جاقسى ۇيلەسسە, وبىردى ءبىرشاما ازاي­تۋ­عا بولادى. سكرينينگ ارقىلى ىسىك الدى ­اۋرۋلاردى انىقتاساق, ونى ەرتە ەمدەي­مىز. بۇل ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءتيىمدى. سەبەبى ىسىك الدى اۋرۋلاردى ەمدەۋدەن مەديتسينا شىعىنعا باتپايدى. قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋگە كوپ قاراجات جۇمسالادى. جالپى, ەلدە ونكولوگيالىق اۋرۋدىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا, ونىڭ شىعىنىن مەملەكەت وتەيدى. ورتالىقتا ساۋلەلىك ەم ءادىسى ەنگىزىلىپ جاتىر. وعان كەزەككە تۇرىپ جاتقان پاتسيەنتتەر كوپ. بۇرىنىراقتا حيرۋرگيالىق ەمدى قولداندىق. دەگەنمەن وبىردىڭ بارلىق ساتىسىندا حيرۋرگيالىق ەم قولدانىلا بەرمەيدى. ول قاتەرلى ىسىكتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا قولدانىلسا, ەكىنشى, ءۇشىنشى ساتىسىندا ساۋلەلىك ەم دۇرىس», دەيدى ورتالىقتىڭ ونكوگينەكولوگيا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا شاكيروۆا.

ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىندا جاتىر موينى وبىرىنا قاتىستى تاڭنان كەشكە دەيىن 100 ادامعا دەيىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بار. ونكوگينەكولوگيا سەكتورىندا ءتورت دارىگەر جۇمىس ىستەيدى. ولار ورتالىققا كەلگەن تۇرعىندارعا ونكوتسيتولوگيا جونىندە قىزمەت كورسەتەدى. قاجەت بولسا ۋدز-عا تۇسىرەدى. ەگەر تاعى دا ناقتىلاپ تەكسەرۋگە تۋرا كەلسە, جاتىر موينىن كولپوس­كوپپەن (ميكروسكوپ) قارايدى.

ورتالىقتىڭ رادياتسيالىق-ونكو­لوگيا دارىگەرى عايني ولجاتاەۆا ج­اتىر موينى وبىرىن ەمدەۋدىڭ جاڭاشىل ءادىس-تاسىلدەرى ەنگەن سايىن شەتەلدە بىلىكتىلىگىن شىڭدايتىن ماماندار كوبەيگەنىن ايتادى.

«قاتەرلى ىسىك باستاپقى ساتىدا انىق­تال­سا, پاتسيەنت حيرۋرگيالىق ەممەن تولىق ەمدەلىپ شىعا الادى. وكىنىشكە قاراي, سكري­نينگتىك تەكسەرىسكە قاراماستان, ەكىنشى, ءۇشىنشى ساتىداعى ناۋقاستار ءجيى ۇشىراسادى. سوندىقتان ەلىمىزدە قازىر بارلىق ساۋلەلى تەراپيا جۇرگىزەتىن قۇرىلعى­­لار جاڭارتىلىپ جاتىر. وسىلاي­شا, ناقتى ىسىكتىڭ وشاعىنا ەم جۇرگىزىلىپ, ساۋ تىندەردى قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. تەراپيالىق ەمنەن كەيىن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ارتادى. ءاربىر ونكولوگيا­لىق ورتالىقتا ساۋلەلى بولىم­شە­لەر, رادياتسيالىق ونكولوگتەر بار. زاما­­ناۋي اپپاراتتار كوبەيگەن سايىن ساۋلەلى ەمدى ­جوسپارلاۋ كۇردەلەنىپ كەلەدى. مامان­دار شەتەلدە ءبىلىمىن شىڭداپ, جەرگىلىكتى جەردەگى ونكولوگيالىق ورتالىقتاردا ەم­نىڭ جاڭا تاسىلدەرىن باتىل ەنگىزىپ جاتىر», دەيدى ع.ولجاتاەۆا.

ماماندار ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان سكري­نينگتىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. مىسالى, 2012 جىلدارى جاتىر موي­نى وبىرىنا شالدىققانداردىڭ 60–70%-ىندا اۋرۋدىڭ ەرتە ساتىسى انىقتالسا, قا­زىر جاتىر موينى پاتولوگياسىنىڭ ­89%-ى ەرتە انىقتالادى. ددسۇ يممۋنيزا­تسيا باعدارلاماسى­نىڭ ۇيلەستىرۋشىسى قانات سۋحانبەرديەۆتىڭ پىكىرىنشە, جاتىر موي­نى وبىرىن ۇمى­تىپ, اۋرۋدىڭ بۇل ءتۇرىن تا­ريح قويناۋىندا قالدىرۋعا بولادى. وسى ماق­­سات­قا تالپىنعان ەلدەر جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتىر, ءبىز دە سول ەلدەردىڭ قاتا­رىنا قوسىلدىق.

جاتىر موينى وبىرىنىڭ پايدا بولۋى­نا 99% ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسى اسەر ەتەدى. بىزدە 26 جاسقا دەيىنگى ايەلدەردىڭ ۆاكتسينا الۋعا مۇمكىندىگى بار. اقش-تا 45 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر دە ۆاكتسينا سالدىرا الادى. ەكپەنىڭ 11–13 جاستاعى وقۋشىلارعا سالىناتىن سەبەبى – يممۋنيتەت ەرتە قالىپتاسسىن دەگەن ۇستانىم. ونكولوگ دارىگەرلەر شەتەلدە وڭ ناتيجە كورسەتكەن, بارلىق دەرلىك ەل قولداپ جاتقان ەم-شارانىڭ ەشقانداي قارسى اسەرى جوق ەكەنىن مالىمدەي وتىرىپ, الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە ەرمەۋگە شاقىرادى. بۇگىندە جاتىر موينى وبىرىنىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى وسى بولىپ تۇر.