– ەرلان قۇرالباي ۇلى, تەگىن ۇيىرمەلەر باعدارلاماسى ءتورت جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بىراق ماسەلە ازايعاننىڭ ورنىنا كوبەيىپ جاتىر. قاي جەردەن قاتەلىك كەتتى؟
– باعدارلامانىڭ يدەياسى دۇرىس. مەملەكەت بالالاردىڭ سپورتپەن, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋدا جۇيەلىك قاتەلىك بار. باستى تۇيتكىل – ەكى پلاتفورمانىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ جوقتىعىندا. ياعني ولار ءبىر-بىرىنە اقپارات بەرمەيدى. جىل سوڭىندا بارلىق بالانىڭ دەرەكتەرى بىزگە بەرىلۋى كەرەك, ءبىز ونى كەلەسى جىلى جەڭىمپاز پلاتفورماعا وتكىزۋىمىز قاجەت. بىراق جەكەمەنشىك اقپارات جۇيەسى بۇل تالاپتى ورىنداماي وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. ايتا كەتەيىن, جەكەمەنشىك پلاتفورمامەن كەلىسىمشارتىمىز 2023 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا اياقتالعان. سودان بەرى ولار ءبىزدىڭ بىردە-ءبىر حاتىمىزعا جاۋاپ بەرگەن ەمەس.
– جۇيەنىڭ تاعى قانداي كەمشىلىكتەرى بار؟
– ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ۇيىرمەلەرگە بالالاردىڭ قاتىسۋىن باقىلاۋ. ەگەر بىرىڭعاي جۇيە بولسا, ءار بالانىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ وڭايىراق بولار ەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – قازىر جوبادا 50 ءتۇرلى ۇيىرمە باعىتى بار, بىراق ولاردىڭ بارلىعىنا بىردەي سۇرانىس جوق. كەيبىر ۇيىرمەلەرگە مۇلدە بالا بارمايدى, ال كەيبىرىندە بالا سانى كوپ. مىسالى, ءان ايتۋ, بي, مۋزىكالىق اسپاپتار سەكىلدى باعىتتارعا سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان سۇرانىسى جوق ۇيىرمەلەردى الىپ تاستاپ, ورنىنا ءتيىمدى باعدارلامالاردى ەنگىزۋ كەرەك. سونداي-اق ەرەكشە بالالارعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. قازىرگى جۇيەدە ولار جالپى كەزەكتە تۇر, بۇل – ادىلەتسىزدىك. ولار ءۇشىن جەكە كەزەك قاراستىرعان ءجون. بۇگىنگە دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە بار. مىسالى, بىلتىر 3243 بالا ءبىر ۋاقىتتا «بالبىراۋىن» كۇيىن شەرتىپ گينەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. ال بيىل 5000 بالانى قامتىپ اسپابتاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ۇلتتىق ءبيدى كورسەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– كاسىپكەرلەردىڭ شاعىمىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز. كەزەكتە تۇرعان بالالاردىڭ جوعالىپ كەتۋى ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلە مە؟ بۇعان ناقتى نە سەبەپ؟
– باستى سەبەپ – پلاتفورمالاردىڭ ءوز بازاسىن وزدەرى باسقارۋى. بازادا ادام فاكتورى بولماۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز. ولار كەزەكتەگى بالانى تىزىمنەن الىپ تاستاي الادى, بىراق ونى تەكسەرە المايمىز. سەبەبى قۇزىرىمىزعا كىرمەيدى. ونى تەكسەرەتىن ارنايى كوميتەت بار, بىراق ولار دا ناقتى باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرعان جوق. بالالاردىڭ كەزەگىن وزگەرتۋ, تىزىمنەن الىپ تاستاۋ سياقتى جاعدايلار كەزدەسەتىندىكتەن, اتا-انالاردا كۇمان پايدا بولادى.
– وسى تۇستا قارجىنىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانى تۋرالى سۇراق تۋادى. بۇعان نە دەيسىز؟
– جۇيەنىڭ ءوزى دۇرىس رەتتەلمەگەنىمەن, قارجى بولىنۋىندە ماسەلە جوق. بيۋدجەتتە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوسپارلانعان قارجى بار. كاسىپكەرلەر ءار اي سايىن قانشا بالاعا قىزمەت كورسەتكەنىن ەسەپتەپ, قۇجاتتارىن بىزگە جىبەرەدى. ءبىز ولاردى تەكسەرىپ, تابەلدەردى راستاپ, كەرى جىبەرەمىز. قازىرگى تاڭدا اقشا اي سايىن تولەنىپ وتىر.
– ۇيىرمەگە بالالاردىڭ شىنىمەن قاتىسىپ جۇرگەنىن قالاي تەكسەرەسىزدەر؟
– قازىر بيومەتريالىق جۇيەنى ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. مىسالى, الاقان ىزىمەن تىركەۋ جۇيەسىن قولدانۋعا بولادى. بالا ساباققا كىرگەندە الاقانىن ارنايى قۇرىلعىعا قويىپ, ساباق اياقتالعاندا قايتادان بەلگىلەيدى. بۇل بىزگە جالعان مالىمەت بەرۋدىڭ الدىن الادى. جەمقورلىقتى بولدىرمايدى.
– نەگە ەكى ءتۇرلى پلاتفورما جۇمىس ىستەپ تۇر؟ نە سەبەپتى بىرەۋىن عانا قالدىرمايسىزدار؟
– باسەكەلەستىك ورتا بولۋى كەرەك, ەشكىمگە مونوپوليا بەرىلمەيدى. سوندىقتان جىل سايىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى كونكۋرس جاريالايمىز. كىم جەڭەدى, سول پلاتفورما تاڭدالادى.
– پلاتفورماداعى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى قانداي جولدارى بار؟
– جالعىز شەشىم – بارلىق پلاتفورمانى بىرىڭعاي جۇيەگە بىرىكتىرۋ. جىل سايىن ءارتۇرلى پلاتفورماعا كوشۋ جۇيەنى قيىنداتادى. ەگەر بىرىڭعاي پلاتفورما بولسا, بالالاردىڭ ۇيىرمەگە تىركەلۋى دە, قارجىنىڭ ءبولىنۋى دە رەتتەلىپ, بارلىق تاراپقا ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن قاتار 1 بالاعا 1 تەگىن ۇيىرمەگە عانا قاتىسۋعا رۇقسات بەرىلۋى قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتار ەدىم. قازىرگى كەزدە 1 بالا 2 تەگىن ۇيىرمەگە قاتىسا الادى. مەنىڭ ويىمشا, بالا بۇعان فيزيكالىق تۇرعىدان ۇلگەرمەيدى.
