بالىق تا بايلىق كوزى

الماتى وبلىسىنىڭ شى­عىسىندا شالقىپ جاتقان الا­كولدىڭ ءبىر بايلىعى تايداي تۋلاعان بالىعى بولىپ سانالادى. سول قۇندىلىقتى ەل ازاماتتارى باعالاپ, قادىرىنە جەتە بىلگەندىكتەن زامان تالابىنا ساي ءۇشارال «رىبپروم» اتتى ءوندىرىس ورنىن وسىدان ون بەس جىل بۇرىن اشقان ەدى. ءابىلحان ماشەنوۆ باسقاراتىن بۇل زاۋىتتا بالىقتىڭ تازا سۇبەسىن شىعاراتىن جانە بالىق ەتىنەن دايىندالاتىن جارتىلاي فابريكاتتار, وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىنگى بالىق قالدىعىنان ازىقتىق ۇنتاق شىعاراتىن ءۇش تسەح تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدى باستاعان. قۇدايعا شۇكىر, ءساتتى باستالعان سول جۇمىس جىلدار بويى وزىندىك جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. وندىرىستەگى زامان تالابىنا ساي جابدىقتالىپ تاعام ساپاسىن تەكسەرەتىن زەرتحانا شيكىزاتتى قابىلداۋ ءبو­لىمىنەن باستاپ مەحانيكالىق تۇردە وڭدەلىپ, قاپتاماعا سالىنىپ بەكىتىلىپ, پايدالانۋعا دايىن ونىمگە اينالعانعا دەيىن­گى جۇمىستى قالتقىسىز قا­داعالاپ, ساقتاندىرۋ شاراسىن بەلگىلەنگەن تالاپقا ساي اتقارىپ, قانداي دا ءبىر جولمەن ساپاسىز ءونىم شىعۋىنا جول بەرمەيدى. ساپاعا باسا نازار اۋدارۋدىڭ ناتيجەسىندە اتالعان كومپانيا از عانا ۋاقىتتا قازاقستان بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا وزىندىك ورنىن الا ءبىلدى. ناقتى دالەل رەتىندە وسىناۋ ونەركاسىپ ونىمدەرى ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلعان ءتۇر­لى دەڭگەيدەگى كورمەلەردە جوعارى دارەجەلى ديپلومدارمەن ماراپاتتالعانىن جانە باعالى سىيلىقتار العانىن ايتۋعا بولادى. جەتىستىكتەردى تىزبەلەي تۇسسەك, 2001 جىلى رەس­پۋبليكامىزداعى العاشقى ۇشتىككە ءىلىنىپ, ەۋروپالىق سەر­تيفيكاتتىق ءنومىر العان-تىن. ءسويتىپ, بالىق ونىمدەرىن گەر­مانيا, فرانتسيا, گوللانديا, كانادا ەلدەرىنىڭ رىنوكتارىنا شىعارىپ ساتۋ قۇقىعىنا يە بولعان ەدى. بىلە-بىلسەك بۇل ۇلكەن جەتىستىك. ەڭ باستىسى, ەۋروپا ەلدەرىنە اپارىلعان الاكول بالىعىنا سۇرانىس مولىنان ءتۇسىپ «رىبپروم» زاۋىتىنىڭ اتىن شىعارىپ قانا قويماي, ۇلكەن كىرىس كوزىن دە اشقان. مۇنى ىسكەرلىك دەپ باعالاماسقا ءاددى جوق. ەندى شە, شالعايداعى ءۇشارال اۋىلىندا زامان اعىمىنا ساي وسىدان ون بەس جىل بۇرىن باستاۋ الىپ, اراعا ءبىر جىل سالىپ زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلگەن «رىبپروم» اتتى ءوندىرىس ورنىنىڭ ەكىنشى زاۋىتى الماتى وبلىسى, بالقاش اۋدانى, قۇيعان اۋىلىندا بولسا, ءۇشىنشى زاۋىتى وسكەمەن قالاسىندا جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. تاعى ءبىر باسا ايتار جەتىستىك, وسىناۋ ءوندىرىس ورنىندا بالىق قالدىقتارىنان جاسالىپ شىعارىلاتىن ازىقتىق ۇنتاققا وسكەمەن, سەمەي, پاۆلودار قالالارى مەن ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن مەگوپوليستىڭ ىرگەسىندەگى الماتى وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋداندارىندا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇس فابريكالارى ءۇزىلىسسىز سۇرانىس ءتۇسىرىپ وتىرادى. تۇتاستاي العاندا, وسىناۋ ءوندىرىس ورنىندا 1 اۆتومات­تى تازالاعىش ماشينا, 3 مەحا­نيكالىق تازالاعىش ماشينا, سۇبە دايىندايتىن ۇستەل, بالىقتاردى قوزعاۋعا ارنالعان مەحانيكالىق اربا, 7 توڭازىتقىش, 1 – گپ, 3 مۇزداتۋ كامەراسى, شيكىزاتقا ارنالعان 2 مۇزداتقىش كامەراسى جانە 1 كونتەينەر بار. جوبالىق جانە ناقتىلى قۋات كۇنىنە 5 توننا ءونىم, ناقتىلاي تۇسسەك, كوكسەركە, سازان, موڭكە بالىق, الابۇعا شيكىزات رەتىندە پايدالانىلىپ, شىعارىلادى. بۇل جۇمىستى 125 ادام اتقارادى. ءۇشارال زاۋىتىنىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتسەك, 2003 جىلى 670 توننا سۋداك بالىعىنان 343 توننا بالىقتىڭ سۇرپى ەتى وندىرىلگەن ەدى. وعان قوسا 10 توننا الابۇعا بالىعى ۇستالدى جانە سول جىلى بالىق قالدىقتارى مەن ۇساق بالىقتان 269 توننا ۇن شىعارىلدى. «بالىق قورىن كوبەيتۋ ماق­ساتىمەن بەساعاش اۋىلىندا با­لىق ۋىلدىرىعىن وندىرەتىن تسەح اشىپ ونى ىسكە قوستىق. بۇل باستامامىزدى قازاقستان بالىق شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى جاقسى قولدادى. بيوتەحنيكالىق بالىق ءوسىرۋ ورنى جاساندى توعانعا جىبەرىلگەن شاباقتاردىڭ شىعىنسىز ءوسىپ كوبەيۋىنە, جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. الدىن الا زەردەلەنىپ جاسالعان جوسپارعا سايكەس 15 ملن. سازان الۋ ءۇشىن 200-گە جۋىق ۇلكەن سازاندى ۇستاپ, مۇقيات تەكسەرىپ, ەشقانداي اۋرۋى جوق ەكەندىگىن انىقتاعان سوڭ ۋىل­دىرىق شاشۋ ءۇشىن ولاردى تو­عانعا جىبەردىك. ناقتى دەرەككە دايەكتەمە كەلتىرسەك, سول سازانداردى ۋىلدىرىق شاشقانعا دەيىن 17-18 گرادۋس جىلى سۋدا ۇستاپ, بەلگىلەنگەن مولشەرمەن جەممەن قورەكتەندىرىپ وتىردىق. ارينە, جاساندى توعانعا سۋ تولتىرار الدىندا سازان ۋىلدىرىقتارى ءۇشىن ازىق قورى قىزمەتىن اتقاراتىن ميكروورگانيزمدەر مەن دافنيلەر دامىتىلادى. ياعني 10 گا سۋ ايدىنىنا 30 توننا مولشەرىندە ازىق جەتكىزىلۋى ءتيىس. 1,5 ملن. سازان ءوسىرۋ ءۇشىن 2004 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن 30 توننا كونتسەنتراتتى ازىق قاجەت بولدى. ءار 10 كۇن سايىن سەگولەتكالاردى ۇستاپ ءوسۋ قارقىنىن تەكسەرىپ وتىردىق. «بايبالا» ۋچاسكەسىندە جاسالعان قىستىق توعانداردا سازان سەگولەتكاسىنىڭ تىعىز ورنالاسۋى توپىراقتىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگى ەسەبىنەن جاسالدى. سۋدىڭ گيدروحيميالىق جانە گيدروبيولوگيالىق تالداۋى نورماعا سايكەس كەلەدى. بيو­لوگيالىق جاعىنان ەڭ ماڭىزدى ماسەلە شاباقتاردى قىسقا دايىنداۋ دەسەك بۇل جۇمىسقا «بايبالا» ۋچاسكەسى وتە ىڭعايلى جەر بولدى», دەيدى «رىبپروم» جشس الاكول اۋداندىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءابىلحان ماشەنوۆ. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى, الاكول اۋدانى.