بالالىق شاقتىڭ قۇپياسى
سوناۋ ءبىر كەزەڭدەردە مەدعات قۇلجانوۆتىڭ اكەسى ەسىكتى تارس جاۋىپ الىپ, تىيىم سالىنعان شاكارىمنىڭ شىعارمالارىن تىڭدايتىن, ول كەزدە مەدعات بار بولعانى ون-ون ەكىلەردەگى بالا بولاتىن. حالىق جاۋى قۇدايبەرديەۆتى كەشتەۋ 1958 جىلى اقتاعان بولاتىن, ال شىن مانىندە ونىڭ شىعارمالارى حالىققا تەك 1986 جىلدارى عانا تولىق جەتتى. سوندىقتان, ول ءبىر كەزەڭدە اقىننىڭ شىعارمالارىن جانە مۋزىكاسىن تىڭداۋ وتە قاۋىپتى ەدى. «اكەم ءوزىنىڭ دوسىمەن بىرگە ەلدىڭ بارىنەن جاسىرىن دومبىراعا قوسىلىپ, الدەبىر ءاندى شىرقايتىن. مەن, نەگە ولار بۇل اندەردى جاسىرىن تۇردە ورىندايتىنىنا تاڭعالاتىنمىن, – دەپ ەسكە الادى مەدعات كارىم ۇلى. – مىنە, ناق سول كەزەڭدە مەنىڭ شاكارىم اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, ءومىر بويى جالعاسىپ كەلەدى». سودان بەرى وتكەن جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە مەدعات قۇلجانوۆ بيزنەس سالاسىندا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ, تانىمال مەتسەناتقا اينالدى. ءسويتىپ, ونىڭ مەتسەناتتىق سالاداعى ەڭ ءبىر اۋقىمدى جوباسى شاكارىم مەن ابايدىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە بريتاندىق كومپوزيتور كارل دجەنكينسكە تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى جاساتقان سيۋيتاسى بولىپ تابىلادى.
– مەدعات كارىم ۇلى, ءسىز وسىنداي اۋقىمدى مۋزىكالىق شىعارمانى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن قاشان جانە قالاي شەشىم قابىلدادىڭىز؟
– مەن بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرماستان بۇرىن – 2005 جىلى استانا قالاسىندا اباي قۇنانباەۆتىڭ 160 جىلدىق مەرەيتويىن, ال 2008 جىلى شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە مۇرىندىق بولدىم. استانادا مەن شاكارىمنىڭ ەكى تومدىق شىعارماسىن جارىققا شىعارىپ, ونىڭ مۋزىكالارى ورىندالعان كەش وتكىزدىم. ويتكەنى, ونىڭ اندەرى تىڭدارمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىس ەمەس ەدى. ال شاكارىمنىڭ اندەرىن ءانشى كەلدەنباي ولمەسەكوۆتەن ارتىق بىلەتىن ەشكىم جوق بولاتىن. مەن ونى سەمەيگە ارنايى ىزدەپ بارىپ, الماتى قالاسىنداعى ۇلكەن ستۋديادا شاكارىمنىڭ 20 ءانىن جازدىرىپ الدىم. سونىمەن بىرگە, اكەمنىڭ دوسىنان نيازبەك الداجاروۆتىڭ ورىنداۋىنداعى شاكارىمنىڭ ولەڭدەرى جازىلعان ەسكى كۇيتاباقتاردى تاپتىم. كونە بەلدەك كۇيتاباقتارعا جازىلعان ءاننىڭ ساپاسى وتە ناشار ەكەن. سوعان قاراماستان, ءبىز بۇل اندەردىڭ بارلىعىن قالپىنا كەلتىرىپ, تىڭداۋشىلارىنا جولداما بەردىك. ولاردىڭ نوتالىق جازبالارى مەندە ساقتالعان ەدى. كەيىن ولاردىڭ بارلىعىن مەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن كارل دجەنكينسكە بەردىم. بۇل بريتاندىق سازگەردىڭ قازاق مۋزىكاسىمەن جۇرگىزگەن العاشقى جۇمىس تاجىريبەسى ەمەس ەدى. بۇدان بۇرىن, ياعني, 2006 جىلى ول ەكىنشى ءبىر قازاقستاندىق مەتسەنات ساپار ىسقاقوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى بويىنشا «تىلەپ» اتتى مۋزىكالىق ديسك جازعان ەدى. مىنە, ناق وسى ديسك مەدعات قۇلجانوۆتىڭ قولىنا تاپ بولىپ, ءوزىنىڭ ورىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلىعىمەن تاڭعالدىرعان ەدى. – سول ديسكىدەگى ولەڭدەردىڭ ىشىندە ماعان ابايدىڭ ءبىر ولەڭى وتە قاتتى ۇناعان ەدى, – دەپ ەسكە الادى مەدعات كارىم ۇلى. – مەنىڭ ۇلىم شىڭعىس سول ۋاقىتتا لوندوندا تۇراتىن ەدى. مەن وعان دەرەۋ حابارلاسىپ, دجەنكينسپەن بايلانىسقا شىعىپ, وعان شاكارىمنىڭ مۋزىكاسى بويىنشا سيمفونيا جازىپ شىعۋعا ءوتىنىش جاساۋدى سۇرادىم. جازبا «تىلەپ» ديسكىسىن جازۋعا قازاقستاندىق بەلگىلى سكريپكاشى مارات بيسەنعاليەۆ بەلسەندى قاتىسقان ەكەن. وسىعان بايلانىستى شىڭعىس قۇلجانوۆ بيسەنعاليەۆپەن بايلانىسقا شىعىپ, كارل دجەنكينسپەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدى وتىنەدى. بارلىق ماتەريالدار – شاكارىم شىعارمالارى بويىنشا جاسالعان ديسكىلەر جانە نوتالار لوندونعا جونەلتىلىپ, بريتاندىق كومپوزيتورعا بەرىلەدى. بۇل ماتەريالدارمەن تولىق تانىسىپ شىققاننان كەيىن بريتاندىق سازگەر كەلىسىمىن بەرەدى.
– سىزگە جاسالعان جۇمىستىڭ ءناتيجەسى بىردەن ۇنادى ما؟
– ءيا, بىراق بارلىعى ەمەس. جۇمىستىڭ ءبىرىنشى ۆاريانتىندا شاكارىمنىڭ بارلىق اندەرى پايدالانىلماعان ەكەن. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ونىڭ ەسەسىنە كوپشىلىككە كەڭىنەن ءمالىم «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانى ەنگىزىلىپتى. الايدا, بۇل ءاننىڭ شاكارىمگە ەشقانداي قاتىسى جوق قوي! باتىس تىڭداۋشىلارى اراسىندا ونى ەشكىمنىڭ بايقاماۋى مۇمكىن, ال قازاق تىڭداۋشىلارى ءۇشىن بۇل وتە قيانات بولار ەدى. مەن دجەنكينستەن بۇل ءاندى «انادان العاش تۋعاندا» انىمەن اۋىستىرۋدى سۇرادىم, ءتىپتى, ونىڭ الدىندا وسى ءاندى ءوزىم ورىنداپ بەردىم (كۇلەدى). ونى بىلگەننەن كەيىن بيسەنعاليەۆ جاتىپ اشۋلاندى. ماركەتينگ ءۇشىن ەشتەڭەنى وزگەرتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگىن العا تارتتى. بىراق بۇلاي ىستەۋگە بولمايدى عوي؟ سوندىقتان مەن تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە ءوز دەگەنىمدى جاساتتىم. قۇلجانوۆ مىرزا بۇكىل جوبانى تولىق قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىردى. كارل دجەنكينستىڭ جانە مارات بيسەنعاليەۆتىڭ اتقارعان جۇمىستارى ءۇشىن, مۋزىكانتتاردىڭ جاتىن ورىندارى مەن جولاقىلارى ءۇشىن, جازبالار ءۇشىن تولەمدەردى تولىق تولەدى. اتاقتى Abbey Road ستۋدياسىندا كورولەۆانىڭ سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ديسك جازۋ ءۇشىن ۇلتتىق اسپاپتاردا وينايتىن مۋزىكانتتار لوندونعا جەتكىزىلدى. 2010 جىلى 31 قازاندا ۇلىبريتانيانىڭ ۇزدىك كونتسەرت زالدارىنىڭ ءبىرى – Royal Festival Hall–دا كارل دجەنكينستىڭ جەتەكشىلىگىمەن كورولەۆانىڭ سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ ۇلكەن كونتسەرتى بولىپ ءوتتى. كونتسەرتتىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە ونىڭ كوپشىلىككە بەلگىلى The Armed Man شىعارماسى ورىندالىپ, ال ەكىنشى بولىمىندە قازاقستاننان كەلگەن فولكلورلىق سازگەرلەر مەن ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق جاستار قورىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن «شاكارىم» سيۋيتاسىنىڭ الەمدىك تۇساۋكەسەرى بولدى. زال تولى, 3 مىڭ ادام بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ ۇزدىك كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىرى ارانجيروۆكا جاساعان, ەۋروپاداعى ەڭ تاڭداۋلى وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن اتاقتى بريتان حورىنىڭ ورىنداۋىنداعى قازاق اۋەنىن سەلت ەتپەي تىڭدادى. سيۋيتا اياقتالىسىمەن زال تولى كورەرمەندەردىڭ دۋ قول شاپالاقتاۋىنان قۇلاق تۇندى. بۇل – مەدعات كارىم ۇلى ءۇشىن زور جەتىستىك ەدى. – 2012 جىلى بيسەنعاليەۆ الماتىدا ءبىرىنشى قازاقستاندىق كونتسەرت ۇيىمداستىردى, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن مەدعات قۇلجانوۆ, – مەن وعان قاتىسا المادىم, بىراق تۋىسقاندارىم قاتىستى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, زال تولى جۇرت مۋزىكانى وتە جاقسى قابىلداپتى. سودان كەيىن مەن جوبانى جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادىم. ءسويتىپ, دجەنكينسكە ەكىنشى سيۋيتا – ەندى اباي شىعارمالارى بويىنشا سيۋيتا جازۋدى ۇسىندىم. بەلگىسىزدىك ەكىنشى جۇمىس تاجىريبەسى دە بىرىنشىگە ۇقساس بولدى. شىعارمالاردى جەتكىزۋ, شىعىنداردى وتەۋ جانە گونورارلاردى تولەۋ بۇرىنعىداي بولدى. تەك تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ويى بويىنشا, شىعارمادا وزگەرتۋگە ءتيىس فراگمەنتتەر بولعان ەدى. مارات بيسەنعاليەۆ كونتسەرتتى نيۋ-يوركتىڭ كارنەگي حوللىندا وتكىزۋ ءۇشىن قارجى تولەۋدى سۇرادى, الايدا, مەدعات قۇلجانوۆ ەكىنشى سيۋيتانى ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى قارجىلاندىرۋدان باس تارتتى. سودان كەيىن بارىپ, مۋزىكانتتار قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا كوزىن تاۋىپ, اقىرى گاسترولگە بارىپ قايتتى.
– قازاقستاندىق باق-تاردىڭ بارلىعى «قازاقستاندىق شەبەر سكريپكاشى مارات بيسەنعاليەۆتىڭ شىعارماشىلىق اليانسىنىڭ ارقاسىندا عانا قازاق سيۋيتالارىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى» دەپ جازدى, ءسىزدىڭ اتىڭىز, ءتىپتى, ەسكە دە الىنعان جوق. ءسىز بۇنى بىلەسىز بە؟
– وكىنىشكە قاراي, بىلەمىن. مەن كونتسەرتتە بولعان جوقپىن, الايدا, كونتسەرتتە دە, ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە كىمنىڭ ارقاسىندا بۇل جوبانىڭ دۇنيەگە كەلگەندىگى تۋرالى ءبىر ءسوز ايتىلماعاندىعىن ماعان جەتكىزدى. باستاماشىعا تيەسىلى بارلىق مەرەي مارات بيسەنعاليەۆتىڭ ۇلەسىندە كەتتى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بيسەنعاليەۆ ماعان الماتىدان تەلەفون شالىپ, استانادا كونتسەرت وتكىزگىسى كەلەتىنىن ايتتى. بۇل كونتسەرتتى ءىشىنارا قارجىلاندىراتىن ينۆەستور دا بار ەكەن, تەك قويىلاتىن ءبىر شارت – ونىڭ اتاۋىندا اباي مەن شاكارىمنىڭ اتتارى اتالماۋى كەرەك... مەنىڭ تاڭدانعاننان, ءتىپتى, ءتىلىم بايلانىپ قالدى. وندا ۇلى ادامداردىڭ شىعارماسىنا جۇگىنۋدىڭ قاجەتى قانشا؟
– كونتسەرتتىڭ اتاۋىنا قاراعاندا – «May Night», ءبارى ءدال سولاي بولعان سياقتى عوي.
– ءيا, ولار ءدال سولاي جاسادى. دجەنكينس – تاماشا كومپوزيتور, ول اباي مەن شاكارىمنىڭ شىعارمالارىنا تاماشا ارانجيروۆكا جاسادى. باسقا دا مادەني جوبالارعا قولداۋ كورسەتەسىز بە دەگەن سۇراققا مەدعات كارىم ۇلى بۇرىن جوسپار كوپ ەدى, قازىر جاس كەلگەن سوڭ دەنساۋلىق قولبايلاۋ بولىپ تۇر, دەپ جاۋاپ بەردى. دەگەنمەن, مەتسەناتتىڭ داۋسىنان نەگىزگى سەبەپ بۇل ەمەس ەكەندىگى, وعان قازىرگى مادەنيەت سالاسىنىڭ كوپتەگەن وكىلدەرىنىڭ پايداكۇنەمشىلدىگى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعاندىعى تۇسىنىكتى بولدى. ونداي جىلپوستاردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, جاڭا زاماننىڭ ترەتياكوۆى بولۋ وتە قيىن. «قازاقستان الەمگە تەك مۇنايى جانە گازىمەن عانا تانىلماۋى كەرەك, – دەيدى قۇلجانوۆ مىرزا. – مەنىڭ ويىمشا, مادەنيەت ارقىلى, ونىڭ ىشىندە اباي مەن شاكارىمنىڭ مۋزىكاسى ارقىلى دا ءبىز الەمگە تانىلا الامىز. جاستار ءۇشىن دە بىردەڭە جاساۋ كەرەك – ولار قازىر ەۋروپالانعان مۋزىكامەن سۋسىندايدى. ولارعا بابالارىنىڭ مۋزىكاسى قانداي ەكەنىن تانىتىپ, ونى ۇمىتپاۋعا جانە العا جىلجىتۋعا شاقىرۋ كەرەك. مەن قولىمنان كەلگەندى جاسادىم, ەندى باستالعان ءىستى ودان ءارى جاستار جالعاستىرسىن», – دەدى مەدعات كارىم ۇلى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
