الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا اسەرى

– الەۋمەتتىك جەلىلەردە ادام جالعىزدىق, دەپرەسسيا تاعى وسىعان ۇقساس فرازا, فوتودايەكتەرمەن بولىسسە ونىڭ بۇل قادامى سۋيتسيدكە بەيىلدى ەكەنىن بىلدىرە مە؟ ونى انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن قانداي پسيحولوگيالىق ينديكاتورلار بار ؟

– الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسىنداي جازبالاردى ءبولىسۋ ادامنىڭ سۋيتسيدكە بەيىمدى ەكەنىن ناقتى بىلدىرەدى دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. الايدا, مۇنداي ارەكەتتەر ادامنىڭ ەموتسيونالدى كۇيىن كورسەتەدى. نەگىزگى كوزگە كورىنەتىن جانە نازار اۋدارۋ كەرەك بەلگىلەر بولادى, اتاپ ايتساق سۋيتسيد تۋرالى جاناما سوزدەر: ءبارى بەكەر, ەشكىمگە كەرەك ەمەسپىن, ءومىردىڭ ءمانى جوق دەگەن ماعىناداعى سوزدەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بۇرىن قىزىعاتىن نارسەلەرگە كوڭىل اۋدارماۋ, دوستارىمەن, جاقىندارىمەن بايلانىستى كۇرت ازايتۋ, ءوزىن-ءوزى كىنالاۋ (مەن ءبارىن ءبۇلدىردىم, مەنىڭ كەسىرىمنەن, مەن ەشتەڭە لايىق ەمەسپىن جانە ت.ب.), ءوز زاتتارىن تاراتۋ, قوشتاسۋ حاتتار قالدىرۋ سياقتى بەلگىلەردى بايقاۋ قاجەت. ال, فيزيولوگيالىق وزگەرىستەرگە ۇيقىنىڭ كۇرت ازايۋى نەمەسە كەرىسىنشە كوپ ۇيىقتاۋى, تاماققا تابەت بولماۋى نەمەسە شەكتەن تىس كوپ تاماق جەۋىن بايقاعان جاعدايدا كاسىبي مامانعا جۇگىنىپ, كۇماندى سەيىلتكەن ءجون.

– الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ مەن دەپرەسسيا اراسىنداعى شەكارانى قالاي اجىراتۋعا بولادى؟ قاي ساتىدا تۇلعا تەرىس قادامعا اياق باسۋى مۇمكىن؟

– جالپى, الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ دەپ ادامنىڭ سانالى تۇردە نەمەسە سىرتقى جاعدايلارعا بايلانىستى قوعامنان الشاقتاۋىن ايتامىز. بۇل ۋاقىتشا جانە قالىپتى جاعداي بولۋى مۇمكىن. ال دەپرەسسيا – ەموتسيونالدىق كۇيزەلىس, ۇمىتسىزدىك, ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوعالۋى, ياعني پسيحيكالىق بۇزىلىس. الەۋمەتتىك وقشاۋلانعان ادام ءوزىن جالعىز سەزىنۋى مۇمكىن, بىراق كۇيزەلىسكە تۇسپەيدى, ياعني ءوزىنىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىن جابا الادى, اتاپ ايتقاندا دۇكەنگە بارۋ, جۋىنۋ, تاماقتانۋ, ءۇيىن, كيىمىن تازا ۇستاۋ, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىن ورىنداۋ. دەپرەسسيا كەزىندە ادام الەۋمەتتىك ورتانى اڭسامايدى, كەرىسىنشە, قۇنسىز سەزىنەدى, ءومىر سۇرۋگە ىنتاسى جوعالادى. ەگەر ادام ۇزاق ۋاقىت بويى (2 اپتادان استام) تەرەڭ كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, ءوزىن كەرەكسىز سەزىنىپ, سۋيتسيدتىك ويلار پايدا بولا باستاسا, بۇل – پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنەتىن ماڭىزدى كەزەڭ.

– قازىرگى جاستاردىڭ تسيفرلىق الەمدە ءوسۋى ولاردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا قالاي ىقپال ەتەدى؟ «تسيفرلىق ۇرپاق» پەن الدىڭعى بۋىن اراسىنداعى پسيحولوگيالىق ايىرماشىلىق قانداي؟

– تسيفرلىق الەمدە وسكەن جاستار اقپاراتتىڭ شەكسىز اعىنىندا ءومىر سۇرەدى. بۇل ولاردىڭ ويلاۋ جىلدامدىعىن ارتتىرسا دا, زەيىنىن شاشىراتىپ, ەموتسيالىق ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, الدىڭعى بۋىن تىكەلەي قارىم-قاتىناسقا ءمان بەرەدى, شىدامدىلىق پەن ەموتسيالىق تۇراقتىلىق جوعارى, ال تسيفرلىق ۇرپاق اقپاراتتى تەز قابىلدايدى, بىراق ۇزاق مەرزىمدى نازار اۋدارۋ كەزىندە قيىندىققا تاپ بولىپ, ۆيرتۋالدى الەمدى شىنايى ومىردەن اجىراتۋ قيىنعا سوعادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قىسىم, يدەالداندىرىلعان ومىرلەرمەن سالىستىرۋ, بۋللينگ (كيبەربۋللينگ) جاستاردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنا تەرىس اسەر ەتىپ, دەپرەسسيا مەن مازاسىزدىقتى كۇشەيتەدى. بۇل جاستاردا نەمەسە ەرەسەكتەر اراسىندا سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

– سۋيتسيدكە بەيىلدى ادامعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ونىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيىن قالاي دۇرىس باعالاۋعا بولادى؟ (مىسالى, پسيحولوگيالىق شكالالار نەمەسە سۇحبات ادىستەرى بار ما؟

پسيحولوگتار سۋيتسيد قاۋپىنىڭ دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن بىرنەشە ءادىستى قولدانادى. پسيحولوگيالىق شكالالار: بەك شكالاسى (Beck Depression Inventory) – ادامنىڭ سۋيتسيدتىك ويلارىنىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. جۇمىستا ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ پسيحولوگتارى وسى ادىسكە كوپ جۇگىنەدى. Columbia-Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS) – سۋيتسيد قاۋپىنىڭ دەڭگەيىن باعالاۋ. دياگنوستيكالىق ادىستەرمەن بىرگە جەكە كونسۋلتاتسيا كەزىندەگى سۇحباتقا جۇگىنۋ قاجەت, ياعني اشىق سۇراقتار قويۋ: « ءوزىڭىزدى قالاي سەزىنىپ ءجۇرسىز؟», «سوڭعى كەزدە ءوز ءومىرىڭىز تۋرالى قانداي ويلار مازالايدى؟» سونداي-اق, مىنەز-قۇلقىن باقىلاۋ, قارىم-قاتىناستان قاشقاقتاۋ, ءولىم تۋرالى ءجيى ايتۋ, ءوز زاتتارىن تاراتۋ جانە قوشتاسۋ تۋرالى ويلارىن جاسىرماي ايتسا بۇل كومەككە شاقىرۋ بەلگىسى. مۇنداي جاعدايدا ونى جالعىز قالدىرماس ءۇشىن ماماندار جۇمىس تراەكتورياسىن ايقىندايدى. پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن جالپى ەرەجەدە جازىلعان سۋيتسيدكە بەيىم (سۋيتسيدتىك ويلارى بار) ءبىلىم الۋشىلارمەن جۇمىس جاساۋ الگوريتمىمەن جۇرگىزىلەدى.

باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر سۋيتسيد تۋرالى اقپارات تاراتقاندا قانداي ەتيكالىق پرينتسيپتەردى ساقتاۋى كەرەك؟ قانداي قاتەلىكتەر كەرىسىنشە, سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقتى قوزدىرۋى مۇمكىن؟

باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر قوعامداعى ماڭىزدى سۇراقتاردى اشۋ جولىندا, اقپاراتتاندىرۋ جولىندا ەڭ ماڭىزدى قۇرال. ادامدار كوبىنە كوزبە-كوز ايتىلعان اڭگىمەدەن گورى تەلەديداردا بەلگىلى ءبىر ساراپشىلاردىڭ ايتقان اڭگىمەسىنە قۇلاق اسادى. سوندىقتان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانىپ, قوعامدى ماڭىزدى پسيحولوگيالىق ماسەلەلەر جايىندا اقپاراتتاندىرۋعا بولادى. بىراق بۇل جولدا اباي بولۋ كەرەك. ەتيكالىق پرينتسيپتەردى ساقتاۋ قاجەت, اتاپ ايتساق, وقيعانى رومانتيزاتسيالاماۋ (مىسالى, «باقىتسىز ماحابباتتان كەيىن ومىرىمەن قوشتاستى»  دەگەن تىركەستەردەن اۋلاق بولۋ), سۋيتسيد جاساعان ادامنىڭ ءادىسىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاماۋ جانە ء«ولىم ول - شەشىم»  دەگەن وي قالىپتاستىرماۋ كەرەك. ءسۋيتسيدتى باتىرلىق نەمەسە قايعىلى تاعدىر رەتىندە كورسەتۋ - قاتە. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەردە ولىمگە يتەرمەلەيتىن قاۋىپتى توپتار مەن ترەندتەردى باقىلاپ وتىرۋ اسا ماڭىزدى. كەرىسىنشە ءپوزيتيۆتى وقيعالاردى ءبولىسۋ سۋيدتىك ويدان ارىلۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. ومىردە قيىندىقتاردى جەڭىپ شىققان ادامداردىڭ تاجىريبەسى, پسيحولوگيالىق كومەك الۋ جولدارى تۋرالى جازۋ ءسۋيتسيدتىڭ قوعام بولىپ الدىن الۋعا زور اسەر ەتەدى.

– الەۋمەتتىك جەلىنى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىن قۇرال رەتىندە قالاي پايداعا اسىرۋعا بولادى؟

ول ءۇشىن ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ تۋرالى كونتەنت جاساۋ, قيىندىقتاردى جەڭۋ جولدارى, پسيحولوگتارمەن سۇحباتتار مەن تاجىريبەلىك كەڭەستەردى ناسيحاتتاۋ كەرەك. الگوريتمدەردى پايدالانۋ – مىسالى, كەيبىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ولگىم كەلەدى» دەپ جازساڭىز, پسيحولوگتىڭ بايلانىس ءنومىرى نەمەسە سەنىم تەلەفونى كورسەتىلەدى. سونداي-اق, قاۋىمداستىقتار قۇرۋ – جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان سەنىمدى توپتار, قولداۋ كورسەتۋ پلاتفورمالارىن كوبەيتۋ قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الادى. سونىمەن قاتار ينتەرنەتتەگى قاۋىپتى كونتەنتتى باقىلاۋ زاڭناماسى بار. سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن توپتار مەن اككاۋنتتار بۇعاتتالادى. ال, پسيحولوگيالىق ورتالىقتاردا «سەنىم تەلەفوندارى»  جۇمىس ىستەيدى.

– ءوز تاجىريبەڭىزدە اتا-انالاردىڭ بالالارىن سۋيتسيدتەن اراشالاپ قالىپ ارى قاراي پسيحولوگيالىق يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارۋ وقيعالارى بولدى ما, كەڭىرەك توقتالساڭىز؟ 

– ءيا, مۇنداي جاعدايلار بولعان. جاسوسپىرىمدەردىڭ, جاستاردىڭ كوپشىلىگى اكە-شەشەسىمەن اشىق سويلەسە المايدى, ال اتا-انا بالالاردىڭ كوڭىل-كۇيىندەگى وزگەرىستەرگە كەيدە نازار اۋدارماي قالادى. ءبىر جاعداي ەسىمدە, 17 جاستاعى ءجاسوسپىرىم الەۋمەتتىك جەلىدەن «سەن ەشكىمگە كەرەك ەمەسسىڭ» دەگەن بۋللينگكە تاپ بولىپ, وزىنە قول جۇمساۋ تۋرالى ويلاعان. اناسى باستاپقىدا مۇنى ءجاسوسپىرىمنىڭ «ەركە قىلىعى»  دەپ قابىلداعان. بىراق ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزدان كەيىن اناسىمەن جەكە سويلەسىپ, قولداۋ كورسەتۋ داعدىلارىن ۇيرەتتىك. بالامەن تەراپيا جۇرگىزدىك, ءوزىن-ءوزى باعالاۋىن كوتەرۋگە كومەكتەستىك. وتباسىلىق سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ بويىنشا كەڭەستەر بەرىلدى. ناتيجەسىندە, بالا اتا-اناسىنا سەنىم ارتىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كۇشەيدى. قازىر ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى قايتا ورالدى. جاستاردىڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اتا-انالارمەن تۇراقتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى.

– اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

قىرمىزى جۇماعاليقىزى,

«Egemen Qazaqstan»