قاعازباستىلىق قاجىتىپ تۇر
جاس مامانداردىڭ جانايقايى ەشكىمگە ەستىلمەي ەلەۋسىز قالىپ قويىپ جاتىر. سوندىقتان مۇعالىم دەگەن مارتەبەلى ماماندىقتى ءبىتىرىپ, ەڭبەككە ەندى ارالاسىپ جۇرگەن جاستاردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقاندى ءجون كوردىك.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, پەداگوگ بولعىسى كەلەتىن جاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بىلتىر 8 مىڭ جاس مامان جۇمىسقا قابىلدانعان. ولاردىڭ 2 مىڭعا جۋىعى – «التىن بەلگى» يەگەرى. بۇل سان جىل سايىن ارتپاسا, كەمىگەن ەمەس. ارينە, قۋانتادى. بىراق ەڭبەك جولىن جاڭادان باستاپ جاتقانداردىڭ جانىپ تۇرعان ءۇمىتى العاشقى وقۋ جىلىندا-اق ءسونىپ قالاتىنى وكىنىشتى. وزدەرىنىڭ سوزىنشە ايتساق, جاڭا كوزقاراسى, تىڭ ويلارى جۇيەگە جۇتىلىپ كەتەدى.
ۇستازدىق – قوعامدى العا جەتەلەيتىن ەڭ قاسيەتتى ماماندىق. ءار مۇعالىمنىڭ جۇرەگىندە شاكىرت تاربيەلەۋ ارقىلى ءبىلىم سالاسىنا وزگەرىس ەنگىزسەم دەگەن ءۇمىتى بولادى. جاس مامان بەكزات سۇلتاندا دا وسىنداي وي بولعان. بىراق قازىر وزگەرگەنىن ايتادى. «مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسقانىمدا, بويىمدا اسقاق ارمان, بيىك ماقسات, مىقتى امبيتسيا بار ەدى. ءبىلىم سالاسىنا وزگەشە سەرپىن بەرىپ, جاڭاشىلدىق اكەلەمىن دەپ سەندىم. سول كەزدەرى كوزىم وتتاي جانىپ, جالىنداپ تۇراتىنمىن. ءتىپتى پەداگوگيكانى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وقۋشىلارمەن بىرگە ءتۇرلى كونتەنت ءتۇسىرىپ, قوعام نازارىن اۋدارۋعا تىرىستىم. الايدا مەكتەپتەگى العاشقى جىل مەنى وزگەرتتى. ويىم دا, كوزقاراسىم دا, ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىسىم دا جۇيەنىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەلدى. اقىرى, ءوزىم دە بايقاماي, سول جۇيەنىڭ كىشكەنتاي بولشەگىنە اينالىپ شىعا كەلدىم», دەيدى بەكزات.
ال پەداگوگ ايدانا قادىربەكتىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە جاس مۇعالىمدەرگە ادىلەتسىز تالاپتار قويىلىپ, ولاردىڭ ەڭبەگى مەن قۇقىعى ەسكەرۋسىز قالاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. «مەكتەپتە «جاس مامان, جاس مامان» دەپ, وتە كوپ مىندەت جۇكتەلەدى. قانشا مۇعالىم دەگەن مارتەبەڭ بولسا دا, اعا بۋىننىڭ ءبىزدى جاس دەپ قۇرمەتپەن قارامايتىنى تاعى بار. بارلىعىن دەڭگەي ءۇشىن, پايىز ءۇشىن جاسايمىز, ناقتىراق ايتقاندا, بۇيرىق سولاي. مۇنداي جاعدايلاردا وقۋشى الدىندا ءپانىڭنىڭ دە, ءوزىڭنىڭ دە قادىرىڭ قالمايدى», دەيدى ول. ايدانانىڭ بۇل پىكىرى – بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىنداعى ولقىلىقتاردىڭ كورىنىسى. مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي مارتەبەسى, شىعارماشىلىق ەركىندىگى مەن ەڭبەگىنىڭ باعالانۋى – ساپالى ءبىلىمنىڭ كەپىلى. سوندىقتان جاس مۇعالىم مارتەبەسىنە دە ءمان بەرۋ قاجەت.
قازىرگى تاڭدا ۇستازدار ءبىلىم بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, اتا-انانىڭ دا, وقۋشىنىڭ دا, باسشىلىقتىڭ دا سۇرانىسىنا ساي بولۋعا ءماجبۇر. جۇلدىز اسىلبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي ولاردىڭ كاسىبي قۇلشىنىسىنا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. «جۇمىستان ەمەس, اتا-انانىڭ الدىندا اقتالىپ شارشايسىڭ. ساباق بەرىپ, ءبىلىم ۇيرەتكەنىڭدى باعالاماي, ۇساق-تۇيەككە كىنالى ەتىپ قوياتىندار بار. ءتىپتى كەيبىرى «بالامنان كەشىرىم سۇرا» دەپ تالاپ ەتەدى. وسىنداي جاعدايدان كەيىن مۇعالىم بولعىڭ دا كەلمەيدى. مۇنداي قارىم-قاتىناس بالالاردىڭ مۇعالىمگە دەگەن قۇرمەتىن تومەندەتتى», دەيدى ول.
ال ايمارا جولداستىڭ ايتۋىنشا, ارتىق مىندەتتەر مەن قاعازباستىلىق ولاردىڭ كاسىبي قۇلشىنىسىن باسىپ, ماماندىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن جوعالتقان. «قاتتى شارشادىم. مەكتەپتە جاس ماماندارعا قىسىم وتە كوپ. جۇمىسقا جاڭا ورنالاسىپ, ەندى قۇلشىنىسپەن ىسكە كىرىسكەنىمدە, سول جىگەرىمدى ءاپ-ساتتە قۇم قىلدى. بىتپەيتىن ەسەپ ءۇشىن جاسالاتىن ءىس-شارالار بار. ونىڭ بارلىعى كوبىنە جاس مۇعالىمدەرگە تاپسىرىلادى. ولاردىڭ ويىنشا, روبوت سياقتى بارلىعىنا ۇلگەرىپ, ەش قارسىلىقسىز تاپسىرمانى ورىنداپ وتىرۋىم كەرەك. ەڭ اۋىر تيەتىنى – وقىمايتىن وقۋشىلارعا جاقسى باعا قويىپ, جالعان ساپا جاساۋ. ونىڭ ۇستىنە, قاعازباستىلىقتىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى كاسىبي دامۋعا دا, وقۋشىلارعا كوڭىل بولۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن ءوز پانىڭە, جۇمىسىڭا دەگەن قۇشتارلىعىڭ جوعالا باستايدى. مۇعالىمدى ادام ەمەس, تەك جۇيە تاپسىرمالارىن ورىنداۋشى رەتىندە قاراۋ – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇلكەن قاتەلىك. ەگەر جاس ماماندارعا قولداۋ كورسەتىلىپ, شىنايى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىلسە, ءبىلىم جۇيەسى وزگەرەر ەدى», دەيدى جاس مامان.
شەتەلدىك تاجىريبەگە ۇڭىلسەك...
بۇل ءۇردىس – تەك بىزدەگى ەمەس, كوپ ەلدەگى وزەكتى ماسەلە. مىسالى, اقش-تا جاس مۇعالىمدەردىڭ جۇمىستان شىعۋ كورسەتكىشى جوعارى. ۇلتتىق ءبىلىم ستاتيستيكاسى ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, پەدوگوگتەردىڭ 44%-ى العاشقى 5 جىل ىشىندە ماماندىعىنان باس تارتقان. زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزىنشە, بۇل جاعداي «teacher burnout» نەمەسە «مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي قاجۋى» دەگەن تەرمينمەن سيپاتتالادى. بۇل ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اقش مەكتەپتەرىنە تالىمگەرلىك جۇيە ەنگىزىلگەن. باعدارلاما بويىنشا جاس مۇعالىمدەرگە تاجىريبەلى تالىمگەر بەكىتىلىپ, پەداگوگيكالىق ادىستەردى مەڭگەرۋگە, سىنىپتى باسقارۋعا, اتا-انالارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەك كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار كاسىبي دامۋ سەمينارلارى مەن شەبەرلىك ساباقتارى وتكىزىلىپ, تالىمگەرلەر ساباقتارعا قاتىسىپ, كەرى بايلانىس ورناتىپ, ەموتسيالىق قولداۋ بىلدىرەدى. ال قىزمەت ورنىنداعى بۋللينگ ۇلىبريتانيادا مۇعالىمدەردىڭ جۇمىستان كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالعان. ۇلتتىق ءبىلىم وداعىنىڭ ساۋالناماسىنا سايكەس, مۇعالىمدەردىڭ 30%-ى
بۋللينگكە ۇشىراعانىن مالىمدەگەن, ولاردىڭ باسىم بولىگى – جاس ماماندار. ارىپتەستەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك, اكىمشىلىكتىڭ قىسىمى, اتا-انالار تاراپىنان بولاتىن قىسىم جاس مۇعالىمدەردىڭ جۇيكەسىن توزدىرىپ, قاجىتىپ جىبەرگەن. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيادا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىقتارى مەن مۇعالىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن ۇيىمدار ىسكە قوسىلعان. جاپونيادا جاعداي ءتىپتى كۇردەلى. ويتكەنى بۇل ەلدە پەداگوگ مامان تاپشى. مۇعالىمدەردىڭ ارتىق جۇمىس ىستەۋى مەن كۇيزەلىسكە ءتۇسۋى «karoshi» (جۇمىستان قاجىپ, دەنساۋلىقتىڭ ناشارلاۋىنان بولاتىن ءولىم) فەنومەنىن تۋدىرعان. جاپونيانىڭ ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, مۇعالىمدەردىڭ جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ۇزاقتىعى مەن جوعارى تالاپتار ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. كوپ جاعدايدا ولار تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەپ, تۇندە قۇجاتتار تولتىرۋمەن اينالىسادى. بۇل ۇزاقمەرزىمدى كۇيزەلىسكە, شارشاۋعا, ءتىپتى دەنساۋلىقتىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا الىپ كەلگەن.
اقش تالىمگەرلىك جۇيەسى, ۇلىبريتانيا بۋللينگپەن كۇرەسۋ, جاپونيا جۇمىس جۇكتەمەسىن ازايتۋ شارالارى ارقىلى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. ەلىمىزدە دە ءتيىستى شارالار جۇرگىزىلىپ, زاڭ قابىلدانعان.
مەكتەپتەگى الىمجەتتىك – الەۋمەتتىك قۇبىلىس
پسيحولوگ ماماننىڭ ايتۋىنشا, جاس مۇعالىمدەردىڭ بۋللينگكە ۇشىراۋى – ۇجىمدىق پسيحولوگيا مەن ءبىلىم جۇيەسىندەگى قۇرىلىمدىق ماسەلەلەردەن تۋىندايتىن كۇردەلى قۇبىلىس. «مەكتەپ – يەرارحيالىق قۇرىلىم, مۇندا تاجىريبەلى مۇعالىمدەر مەن اكىمشىلىك جوعارى مارتەبەگە يە, ال جاس ماماندار باعىنىشتى رولدە. كەي جاعدايدا ۇلكەن بۋىن ءوز بەدەلىن ساقتاۋ ماقساتىندا جاس مۇعالىمدەرگە قىسىم كورسەتۋى مۇمكىن. بۇل – «توپىشىلىك دومينانتتىق مىنەز-ق ۇلىق» دەپ اتالاتىن پسيحولوگيالىق مەحانيزم. ەگەر ۇجىمدا جاس مۇعالىمدەردى سىناۋ, كوپ جۇكتەمە ارتۋ, ەموتسيونالدىق قىسىم كورسەتۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالسا, بۇل مىنەز-ق ۇلىق اۆتوماتتى تۇردە قايتالانا بەرەدى. جاس مامان نە وسى جۇيەگە بەيىمدەلەدى, نە وعان قارسى شىعادى. جاس ماماندار مەكتەپكە ۇلكەن ىنتامەن, جاڭا كوزقاراسپەن كەلەدى, الايدا قاعازباستىلىق, اكىمشىلىك قىسىم ولاردى كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى. بۇل – «رەاليستىك ديسسونانس», ياعني كۇتكەن دۇنيەسى مەن شىنايى ءومىردىڭ الشاقتىعىنان تۋىندايتىن كۇيزەلىس. بۋللينگكە ۇشىراعان مۇعالىمدەر بەيىمدەلۋ, قارسىلاسۋ, قاشۋ سەكىلدى پسيحولوگيالىق قورعانىس مەحانيزمدەرىن قولدانادى. ال قازىرگى جاستار كوبىنە بۇل جۇيەگە باعىنعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان ولار كوبىنە جۇمىستان باس تارتادى. بىراق بۇل ءبىلىم ساپاسىنا كەسىرىن تيگىزەدى. بۇل قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە مەنتورلىق باعدارلامالاردى كۇشەيتۋ, ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى دامىتۋ, ۇجىمىشىلىك كوممۋنيكاتسيانى جاقسارتۋ, بۋللينگكە قارسى ناقتى ساياسات قالىپتاستىرۋ قاجەت. جاس مۇعالىمدەردى جۇيەگە يكەمدەۋگە عانا ەمەس, ولاردىڭ قولداۋ تابۋىنا, ءبىلىم جۇيەسىنە جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ ماڭىزدى», دەيدى پسيحولوگ ايزادا سەرىك.
زاڭ بار, بىراق...
جوعارىدا جازىپ كەتكەنىمىزدەي ەلىمىزدە مۇعالىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ كاسىبي مارتەبەسىن ارتتىرۋ جانە جۇكتەمەسىن رەتتەۋ ماقساتىندا بىرنەشە زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعان. سونىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭى. بۇل زاڭنىڭ باستى ماقساتى – مۇعالىمدەردى ارتىق جۇكتەمەدەن بوساتۋ, ولاردىڭ جۇمىس جاعدايىن جاقسارتۋ, قۇقىقتارىن قورعاۋ. زاڭ بويىنشا پەداگوگتەردى قۇزىرەتىنە كىرمەيتىن مىندەتتەرگە تارتۋعا تىيىم سالىنادى. ياعني مۇعالىمدەرگە ارتىق ەسەپتەر تاپسىرۋ, قوعامدىق جۇمىستارعا ماجبۇرلەۋ, مەكتەپتەن تىس قىزمەتتەرگە جەگۋ زاڭسىز ارەكەت دەپ سانالادى. ەگەر پەداگوگ كاسىبي مىندەتتەرىنەن تىس جۇمىستارعا تارتىلسا, وعان قاتىستى شارالار قولدانۋ قاراستىرىلعان. پەداگوگتەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن. مۇعالىمدەر پسيحولوگيالىق قىسىم مەن بۋللينگكە ۇشىراماۋعا ءتيىس. ەگەر مۇنداي جاعداي بولا قالسا, ولار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا, ءبىلىم باسقارمالارىنا نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىمدانا الادى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ – مۇعالىمدەرگە قاتىستى زاڭسىز تالاپتاردى شەكتەۋگە, ولاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا جانە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات. بىراق ونىڭ تولىق ورىندالۋى قالايدا زاڭنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىنا, قوعامدا مۇعالىمدەرگە دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولماق.
