ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ ماقساتىندا ەلباسى: «ءادىل سوت تورەلىگى ينۆەستورلار مەن بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدى بولماق. جەكەمەنشىك قۇقىعى مىزعىمايتىن بولادى. ينۆەستيتسيالىق سوت جانە حالىقارالىق تورەلىك سوت ورتالىعى ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ۇلگىسى بويىنشا ەلدەگى بيزنەس احۋالدى الەمدەگى ەڭ تارتىمدىلاردىڭ ءبىرى ەتۋى ءتيىس» دەپ جاريالادى. مۇنىمەن قاتار ەلباسى «100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت» اتتى ۇلت جوسپارىنىڭ 23-قادامىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ىستەرىن جۇرگىزۋدى قۇرۋ, جوعارعى سوتتا ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى قاراۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق القانى ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. بۇل تاپسىرمادان قانداي مىندەتتەر تۋىندايدى؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى قايرات ابدىرازاق ۇلى ءماميدىڭ ماقالاسىندا وسى سۇراققا بايلانىستى جاۋاپ قايتارىلعان.
بيىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ مەرەيلى جىل رەتىندە ەستە قالارى ءسوزسىز. ەلىمىزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە بۇكىل قازاقستاندىقتارمەن بىرگە مىڭعا جۋىق شەتەلدىك بايقاۋشىلار كۋا بولدى. وسى ورايدا, سايلاۋ ناۋقانىنىڭ زاڭ شەڭبەرىندە وتۋىنە سوتتار دا ءوز قۇزىرەتى اياسىندا ىقپال ەتتى.
ەلىمىزدە ءار جىلدارى جۇرگىزىلگەن سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردى جانە ونىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلۋىن ەلباسى ارقاشان ءجىتى نازارىندا ۇستايدى. وسىنداي باستامالاردىڭ ءبىرى ەلىمىزدە ەكونوميكالىق سوت قۇرۋ بولاتىن.
بۇدان ون بەس جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتار بۇگىندە ساپالى قىزمەت كورسەتۋدە. مۇنىڭ ءوزى قانداي ءىستى بولسىن, ءار سالانىڭ ءوز مامانى جاساي بىلسە, ونىڭ ساپاسى ارتا تۇسەتىنى تابيعي زاڭدىلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. جانە ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە وڭ ىقپال ەتتى. باستاپقىدا, 2001 جىلدان باستاپ, تاجىريبە رەتىندە الماتى مەن قاراعاندى قالالارىندا اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلدى. ۋاقىتتىڭ قاتاڭ تالابىنا ساي جۇمىس جۇرگىزگەن اتالعان سوتتار از ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2002 جىلى 9 اقپاندا «مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك سوتتاردى قۇرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويۋىنا نەگىز بولدى. وسى جارلىقپەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلدى. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىن زاڭنامالىق تەتىكتەر جاسالىندى.
قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا كولەمىندە ون التى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار تىڭعىلىقتى جۇمىس جۇرگىزۋدە. بۇگىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق داۋلاردى قاراۋ ماسەلەسى ءبىر ارناعا ءتۇسىپ, بۇل سالاداعى سوت شەشىمدەرى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋدا.
وتكەن جىلى ەكونوميكالىق سوتتاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلدى. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 86,4 پايىزى ەكونوميكالىق سوتتاردا ىستەردىڭ ساپالى جانە ۋاقتىلى قارالاتىنىن, وسى سالاعا ماماندانعان سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن.
الايدا, ءار كەزەڭدە ءومىر ءوز تالابىن تۋعىزادى. قازىرگى جاھاندانۋ ۋاقىتىندا ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋى, دامۋشى ەلدەر مەن نارىقتىق قاتىناستار اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ ءوسۋى ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ ماسەلەسىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ۇلت جوسپارىنداعى وسى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى تاعى ءبىر ورەلى ءىس ومىرگە جولداما الۋعا دايىن. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا جانە سوتتارعا دەگەن سەنىمدى ودان سايىن ارتتىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قارايتىن جۇيە قۇرۋ قولعا الىنۋدا.
بۇل جۇيەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, سوت پروتسەستەرى قىسقا مەرزىمدە, بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا جۇرگىزىلمەك. ينۆەستيتسيالىق داۋلاردىڭ ساپالى قارالۋى سۋديالاردان بىرقاتار ءتيىستى سالالار مەن قۇقىقتىق ينستيتۋتتارعا ارنايى بەيىمدەلگەن بىلىمدىلىكتى, جالپى العاندا, داۋلاردى شەشۋدە نەعۇرلىم پراكتيكالىق تۇرعىدا ماشىقتانۋدى تالاپ ەتەدى.
بۇل سالىقتىق, كەدەندىك, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى, زياتكەرلىك مەنشىكتى, باسەكەلەستىكتى جانە تابيعي مونوپوليالاردى قورعاۋ, تاعى باسقا دا داۋلارعا قاتىستى بولادى.
سوت جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قاتىساتىن سوت ىستەرىنىڭ قارالۋىن جەدەلدەتۋ, سوت ءوندىرىسىن جەڭىلدەتۋ, تورەشىلدىك رەسىمدەردى ازايتۋ.
ەلباسى العا قويعان جاڭا مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بۇل سالادا جوعارعى سوت تاراپىنان بىرقاتار يگىلىكتى شارالار اتقارىلۋدا. ناقتى ايتقاندا, ەڭ وزىق ينۆەستيتسيالىق سوتتار جۇمىس ىستەيتىن شەتەل تاجىريبەسىن وقىپ-ۇيرەنۋ, ونى قولدانۋ پراكتيكاسىن زەردەلەدىك.
حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋى, الەمدىك ەكونوميكاداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەرى بىزدەردەن جاڭا كوزقاراستار مەن وڭتايلى تاسىلدەردى تالاپ ەتۋدە. سونىڭ ىشىندە, سوت ادىلدىگىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى دە بار. ويتكەنى, قازاقستاندىق سوت جۇيەسى جالپى الەمدىك ۇدەرىستەن تىس قالا المايدى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ تۇرعىسىنداعى زاڭنامانى جانە سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە باسا ماڭىز بەرىلدى.
بيىلعى اقپان ايىنىڭ باسىندا «ءادىل سوت جۇيەسى جانە ورنىقتى زاڭناما – تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ كەپىلى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلاندى. ءىس-شارا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ قازاقستاندىق زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعى, كاZۆاR كوممەرتسيالىق زاڭگەرلەر القاسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلدى. وعان ۇكىمەت, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەلەرى, سۋديالار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگاندار جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنداعى «ارسەلورميتتالتەميرتاۋ», «بي دجي گرۋپپ», «كامەكو», «ەكسون موبيل», «تەنگيزشەۆرويل», «شەۆرون», «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني», ت.ب. كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى.
باسقوسۋدا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋ, ينۆەستورلارعا ارنالعان سالىق ارتىقشىلىقتارى, ينۆەستيتسيالار جانە تورەلىك تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن داۋلاردى قاراستىرۋ جانە شەشۋ تۇرعىسىندا سىندارلى پىكىرلەر الماسىلدى.
ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق سوت قۇرۋ, وعان بىلىكتى شەتەلدىك مامانداردى تارتۋ قاجەتتىلىگى جايلى ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە: «شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق ءادىل سوتتىڭ ادالدىعىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس. وعان دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قاراۋعا شەتەلدىك سۋديالاردى تارتىپ, مۇنداي داۋلاردى شەتەلدىك جانە حالىقارالىق سوتتاردىڭ ۇزدىك ستاندارتتارى بويىنشا قاراۋ قاجەت» دەپ تاپسىرعان بولاتىن.
وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا جوعارعى سوت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ بىرلەسكەن دەلەگاتسياسى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە جانە سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن باردى. وسى ساپار بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋدىڭ جانە قارجى ورتالىقتارىن دامىتۋدىڭ وزىق شەتەلدىك تاجىريبەسى زەردەلەندى.
ءباا-ءنىڭ جوعارعى سوتى مەن دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنداعى رەسمي كەزدەسۋ بارىسىندا سوتتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى رەسمي حاتتاماعا قول قويىلدى. ءسويتىپ, وسىنداي قۇرىلىمدار قۇرىلعان كەزدە كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
سينگاپۋردا وتكەن باسقوسۋدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ, ينۆەستيتسيالىق داۋلار سالاسىن رەفورمالاۋ, سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە سوتتاردى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءمان-جايى تالقىلاندى.
دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن سينگاپۋر قولدانعان تاجىريبەدەن قارجى اۋماعىن باسقارۋدىڭ جاڭا اكىمشىلىك تاسىلدەرىن ەنگىزۋ, تورەشىلدىك رەسىمدەردى جويۋ, سالىق سالۋ, كەدەن سالاسىندا ينۆەستورلارعا جەڭىلدىكتەر بەرۋ, قارجىلىق ورتالىق اۋماعىندا شەتەل بيزنەسى ءۇشىن جۇرتشىلىق تانىعان جالپى قۇقىق (انگلو-ساكسوندىق) جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ تاسىلدەرىمەن تانىستىق.
ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت» اتتى ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن وزگە مىندەتتەردى ورىنداۋدا دا ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى رەفورمالىق قۇجاتقا سايكەس, دۋباي تاجىريبەسى بويىنشا استانا قارجىلىق ورتالىعىندا دەربەس سوت جانە حالىقارالىق اربيتراجدىق ورتالىق قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسىندا ينۆەستورلار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە بايلانىستى داۋلاردى قاراۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى كوزدەلىنگەن. سوعان ءسايكەس, ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى استانا قالالىق سوتى ءبىرىنشى ساتىداعى سوت رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى ۇسىنىلدى.
جوعارعى سوتتا مامانداندىرىلعان القا قۇرىلىپ, ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا استانا قالالىق سوتىندا قارالعان ىستەردى اپەللياتسيالىق تارتىپپەن, ال وتە ءىرى ينۆەستورلىق داۋلاردى ءبىرىنشى ساتىدا قارايتىن بولادى. وسىلايشا مامانداندىرىلعان قۇرامداعى سۋديالار ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ىستەر بويىنشا ساتىلار سانىن قىسقارتۋعا جانە ىستەردى قاراۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جاعداي جاسالادى.
جالپى العاندا, ۇسىنىلىپ وتىرعان تاسىلدەر وسى سالاداعى داۋلاردى نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ سوت پروتسەسىنە سىرتتان ارالاسۋىنا جول بەرمەيدى.
وسى رەتتە ەلباسىنىڭ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىنا وراي, استانا قالاسى قارجى ورتالىعىنىڭ سوتىن قۇرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالدى. بۇل سوتتىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار مەملەكەتتىك سوت جۇيەسىنەن بولەك, ءوز ىستەرىن دەربەس جۇزەگە اسىراتىن بولادى. ونىڭ جۇمىسى اعىلشىن ءتىلىندە ءارى شەتەلدىك سۋديالارمەن انگلو-ساكسوندىق زاڭدار نەگىزىندە ءجۇرگىزىلمەك. جوعارعى سوت ولارمەن ءارىپتەس رەتىندە قارىم-قاتىناستا بولادى.
بۇگىندە الەمدەگى كەيبىر ەلدەردىڭ جىلدام ءارى تابىستى دامۋىنا بىرقاتار مىسالدار بار. مىسالى, جاپونيا, سينگاپۋر, ءباا, اتاپ ايتقاندا, دۋبايدا تارتىمدى نارىقتىق قارجىلىق قاتىناستاردىڭ قۇرىلۋى, ولاردىڭ تابىستى دامۋىنىڭ باستى شارتىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلعى 19 مامىرداعى جارلىعىمەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا بيزنەستى تابىستى دامىتۋ, بالامالى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا, ەلىمىزدى بىردەن-ءبىر ءىرى قارجى جانە ينۆەستيتسيا ورتالىعىنا اينالدىرۋدى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىپ بەردى.
رەسپۋبليكامىزدا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (DIFC) ۇلگىسىندە قۇرۋ ينۆەستورلارعا بىرقاتار جەڭىلدىكتەردى ۇسىنىپ قانا قويماي, قارجىلارىن سوت ارقىلى ءتيىمدى قورعاۋعا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەرۋدى قاجەت ەتەدى.
پرەزيدەنت جارلىعىندا كوزدەلگەندەي, بۇل ورتالىق الەمنىڭ جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ستاندارتتارى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ءىس قاعازدارىندا, سونىڭ ىشىندە سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدە اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارى, ءتىلى قولدانىلادى. ورتالىققا قاتىسۋشىلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ, داۋلاردى قاراۋ, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قاراۋ قۇقىعى بەرىلگەن شەتەلدىك سۋديالاردى تارتا وتىرىپ, ورتالىقتىڭ قارجى سوتىن قۇرۋ كوزدەلىنگەن.
ورتالىقتىڭ اۋماعىندا الىناتىن تابىس سالىعىن, ۇلەسپايدا تۇرىندەگى كىرىستەر, تولەم كوزىنە سالىناتىن جەكە تابىس سالىعىن تولەۋدەن 10 جىلعا بوساتۋ قاراستىرىلادى. بۇعان قوسا, ونىڭ اۋماعىندا تاۋارلاردى ساتىپ العان كەزدە قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ شارتتارىن ايقىندايتىن جانە وزگە دە جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتار بەرۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە.
پرەزيدەنت جانىنان ورتالىقتى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس جانە ۇلتتىق بانكتىڭ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ كوميتەتى قۇرىلادى. 2020 جىلعا دەيىن ورتالىقتىڭ ون ەڭ ۇزدىك ازيا قارجى ورتالىقتارىنىڭ جانە Global Financial Centres Index نۇسقاسى بويىنشا الەمنىڭ وتىز جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ قاتارىنا كىرۋىنە باعىتتالعان ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمدەر جاساسۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانادى.
ەلىمىزدە جاڭا زاڭنامالىق رەفورمالار ءار جىلدارى تابىستى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ (اپك) جاڭا جوباسى.
جوبانىڭ ماقساتى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرىن سوتتا قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭنامانى جاڭعىرتۋ. جاڭا رەداكتسيادا ازاماتتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارىندا قۇقىق ۇستەمدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى.
وسى باعىتتا بيىلعى ناۋرىز ايىندا جوعارعى سوت پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, «جاڭا رەداكتسياداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسى اياسىندا ازاماتتىق قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە قورعاۋ» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. بۇل ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋعا «حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قوعام (GIZ) جانە «بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى دامۋ باعدارلاماسى» اتسالىستى.
قولدانىستاعى كودەكستى قايتا قاراۋ قازىرگى زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس, ازاماتتىق پروتسەستى كەشەندى تۇزەتۋدىڭ ايقىن قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. سوت ورگاندارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا كەڭەيتەدى.
اپك جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا سوتتا بىتىمگەرلىك رەسىمدەردى قولدانۋدى جەتىلدىرۋ, سوت ءىسىن جەڭىل ءارى جەدەل جۇرگىزۋ, سوت اكتىلەرىن جوعارى ساتىلاردا قايتا قاراۋ ماسەلەلەرى ايقىن كورىنىس تاپقان. سونداي-اق, داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى ءتارتىبى جاڭا تۇرعىدان تۇجىرىمدالعان. جاڭا رەداكتسيادا تالاپكەردىڭ پروتسەستىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا مىندەتتى وكىلدىك ەتۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. وسى رەتتە, تالاپكەرگە وكىلدىك ەتۋشىلەردىڭ جوعارى زاڭگەرلىك ءبىلىمىنىڭ بولۋى مىندەتتەلەدى.
سونىمەن بىرگە, جوعارعى سوتتا اكىمشىلىك پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى. بۇل كودەكس قۇقىقتىق داۋلاردى جاريا تۇردە شەشۋدىڭ جاڭا تەتىگى بولىپ تابىلادى. مۇنداي قادام ءوزارا ءىس-قيمىل بارىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قىسىم جاساۋشىلىقتىڭ جولىن كەسەدى.
وسى زاڭ جوباسى اياسىندا, سوت تۋىنداعان قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭنامانى مۇقيات زەردەلەيدى, تاراپتاردىڭ بارلىق مۇمكىن بولاتىن ءارى جەتكىلىكتى دالەلدەمەلەر ۇسىنۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, تاراپتاردىڭ ءوزارا بىتىمگە كەلۋ شارالارىن قابىلداۋى ءتيىس.
جاڭا كودەكستە جاريالى-قۇقىقتىق سيپاتتاعى كيكىلجىڭدەردى شەشۋدىڭ ءتارتىبى رەتتەلەدى. اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسى لاۋازىمدى تۇلعالار مەن باسقارۋ ورگاندار تاراپىنان بولاتىن كەز كەلگەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, جەدەل ءارى ءتيىمدى شەشۋدى كوزدەيدى. بۇل تەتىكتەر مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتا تۇسەدى.
اتالعان جوبا اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ بۇكىلالەمدىك تاجىريبەسىنە سايكەس ازىرلەنگەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. بۇل رەتتە گەرمانيا, لاتۆيا, ليتۆا, ازەربايجان جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى تەرەڭ زەردەلەندى.
جالپى العاندا, زاماناۋي تالاپقا سايكەس, رەسپۋبليكامىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ەلەكتروندى سوت ءوندىرىسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى قارقىن الدى. «سوت كابينەتى» جۇيەسى ارقىلى بيىلعى جىلدىڭ بەس ايىندا 115874 قۇجات ەلەكتروندىق تۇردە بەرىلدى. «سوت قۇجاتتارىمەن تانىسۋ» سەرۆيسى, سوت پروتسەستەرىن بەينە-دىبىسجازبا جۇيەسى, سمس جانە ەلەكتروندى حابارلامالار تاراتۋ سەكىلدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىنە, وسى جۇمىستىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا يگى ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى ودان ءارى ىلگەرىلەپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلى رەسپۋبليكادا سوت جۇيەسىن سەرپىندى دامىتۋ, ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ سوتقا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ بارىسىندا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەلەستىك يندەكسى جاريالاعان رەيتينگىنە سايكەس, قازاقستان «سوت تاۋەلسىزدىگى» كورسەتكىشى بويىنشا 2014 جىلى 86-ورىنعا تۇراقتادى. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ءوز كورسەتكىشىن 25 پوزيتسياعا جاقسارتتى.
ال تاۋەلسىز, كوپسالالى «World Justice Project» حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ دەرەگىنشە, 2015 جىلى زاڭ ۇستەمدىگى تۋرالى الەمدىك رەيتينگىدە (The Rule of Law Index 2015) ءبىزدىڭ ەلىمىز 65-ورىنعا تابان تىرەدى. ياعني, ۇلتتىق سوت جۇيەسى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, ءوز كورسەتكىشىن التى پوزيتسياعا جوعارىلاتتى.
بۇگىندە ەلدە سوت-قۇقىق رەفورماسىنىڭ جەمىستى جۇرگىزىلۋى ەلباسىنىڭ سوتتارعا ۇدايى قامقور بولۋىنىڭ ناقتى دالەلى. مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىقتارىنىڭ قىراعى قورعالۋىن ءاردايىم ءوزىنىڭ نازارىندا ۇستاپ كەلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «مەملەكەتتىڭ مىندەتى – ادامداردىڭ ەڭبەك ەتىپ, ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءتيىستى زاڭدىق تەتىكتەرىن جاساۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرۋ» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن اۋقىمدى مىندەتتەردى تالاپقا ساي ىسكە اسىرامىز دەگەن سەنىمدەمىز.
قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى.
