كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ماقاتاەۆ جىرلارى «حالقىنىڭ ءوز ايتقانىن قايتالايتىن» قاسيەتكە يە. قازاقى تانىمدى قانىمىزعا ءسىڭىردى. ء«بىز دە ولەڭدى جازبايمىز ەرمەك ءۇشىن» دەپ, اباي اتاسىنىڭ «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن» دەگەن اماناتىن جاڭاشا جاڭعىرتتى. كوركەمدىك پەن كەمەل فيلوسوفيانى دامىتتى. ونىڭ پوەزياسى – كونەرمەيتىن عيبرات.
بۇل ورايدا «مۇقاعاليتانۋ مادەني ورتالىعىن» نەگە استاناعا, الماتىعا سالمايدى؟ نەگە قوناەۆ قالاسىنا جاساۋ كەرەك؟» دەيتىن سۇراق قويىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ءمانىسى مىنادا – مۇقاعالي ماقاتاەۆ الاشقا ورتاق تۇلعا بولعانىمەن, الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى. تۋعان جەردىڭ ۇلگىسى بولەك بولۋعا ءتيىس.
اللا تاعالا قازاققا رۋحاني بايلىقتى مۇقاعالي مۇراسى ارقىلى دا جىبەردى. ەندەشە قازىنانىڭ قادىرىنە جەتۋ, ىزدەۋشىسى مەن سۇراۋشىسى بولۋ – مىندەتىمىز. مۇقاعالي ولەڭدەرىندە ۇلتتىق كود بار. ۇرپاقتار لەگى جىر قۇپياسىن اشۋعا مۇددەلى. سول ءۇشىن وركەنيەتكە ساي عىلىمي زەرتحانا – «مۇقاعاليتانۋ ورتالىعى» قاجەت.
كوزى تىرىسىندە مەملەكەت باسپاسىنان اقىننىڭ سەگىز جيناعى جارىققا شىقتى. مۇنىڭ سىرتىندا دانتەنىڭ «قۇدىرەتتى كومەديا» داستانىنداعى «تامۇق» اتتى تاراۋدى, شەكسپيردىڭ سونەتتەرىن, ۋيتمەننىڭ ولەڭدەرىن قازاقشالادى. شىعارمالارى اسا جوعارى دەڭگەيدەگى ساپامەن جازىلسا دا, كىتاپتىڭ كولەمدەرى ەرەن ەڭبەككە سايكەستەنە بەرمەدى. جۇرت ونى سەزەتىن. ماسەلەن, «ارمىسىڭدار, دوستار!» – ءۇش, «قارلىعاشىم, كەلدىڭ بە؟» – ءۇش جارىم, «ماۆر» – ءۇش, «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» ءتورت باسپا تاباقتى قۇرايدى. وزگەلەرى دە وسىعان شامالاس. ال تارالىمعا كەلسەك, كەڭەستىك كەزەڭدە ولەڭ كىتاپتارىنا بەرىلەتىن ورتاشا دانا ون مىڭمەن مولشەرلەندى. سول ون مىڭ ماقاتاەۆتىڭ ەنشىسىنە ۇدايى بۇيىرا بەرمەپتى. سەگىز جيناقتىڭ التاۋى 6000–7000 تارالىمنان اسپاعان. بۇل ساندى بايتاق قازاق جەرىنىڭ اۋماعىنا شاققاندا, قالىڭ وقىرماندى تولىق قامتىمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بىراق «شومىشتەن قاعۋلار» اقىنعا كەدەرگى كەلتىرمەدى. جازۋشى مارات قابانبايشا ايتقاندا, «ميىنا ۇلتتىڭ كودى جازىلعان» مۇقاعالي ومىرگە ءجۇز جىلدا ءبىر كەلەتىن, قايتالانبايتىن قۇبىلىس! ەسەسىنە حالقى مۇقاعاليىن قاپىسىز ۇقتى. «ول لاۋرەات پا, وردەن-مەدالدارى بار ما, لاۋازىمى قانداي؟» دەگەن سۇراقتار جانكۇيەرلەردى قىزىقتىرمادى. جۇرت اقىن ولەڭىنە باس قويدى. عاجايىپ جىرلاردى تۇشىنىپ وقۋمەن بىرگە, ونى ۇلتتىق تاربيەگە پايدالاندى. مۇقاعاليمەن سىرلاسا العاندار دۇنيەگە قازاقتىڭ كوزىمەن قاراۋدى ۇيرەندى. بولمىستىڭ پارقى مەن نارقىن اجىراتتى. اقىندىق قۋاتتىڭ پاراساتى دەگەن وسى شىعار؟
مۇقاعالي «بوتا تىرسەك, بوس بەلبەۋ, قاتپا بالا, ويىڭا كەلگەنىڭدى شاتپا, بالا» دەپ, پوەزيا سارايىنىڭ كۇزەتشىسىندەي ادەبي ءىس-ارەكەتكە ساق قارادى. ەگەر ناعىز اقىن توبە كورسەتسە – ونىڭ جاسى مەن باسىنا, الىس پەن جاقىنىنا قاراماستان ءبىرىنشى بولىپ جول بەرۋگە, قۇرمەتتەپ قول بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جاريالادى. پاراسات پەن كەڭدىك – ۇلت ادەبيەتىن اسقاقتاتاتىن جالعىز كەپىل. سونى بۇكپەسىز ايتتى. ماقاتاەۆتىڭ ىزدەنىستەرى بەكەر كەتكەن جوق. ءوزى ارمانداعان كيەلى مەجە اينالىپ كەلىپ, بيىك شىڭنىڭ توبەسىنە مۇقاعاليدىڭ ءوزىن شىعارىپ جىبەرگەن. ولەڭنىڭ ەۆوليۋتسيالىق زاڭدىلىقتارىمەن شىڭداعان. كەزىندە اقىن ونى بايقاماعان دا بولار. بىراق ايگىلى سىنشى ساعات اشىمباەۆتىڭ ول جايىنداعى كوزقاراسى باسقاشا. ساعات اعامىز كۇندەلىك داپتەرىنە «... سول ناعىز اقىن, بالكىم, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءوزى شىعار» دەپ اعىنان اقتارىلا جازعان ەكەن.
ەندەشە, شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ – عالىمدارعا عانا ەمەس, كۇللى قوعامعا قاجەت. ول – ءومىر قۇندىلىقتارىن انىقتايتىن تانىمدىق قۇرالدىڭ قۇرامداس بولىگى. ماقاتاەۆ ولەڭدەرىندەگى ويشىلدىق پوەزيانىڭ دا عىلىم ەكەنىن ايقىندادى. اقىن بەرىسى قازاققا, ارىسى ادامزاتقا كەرەكتى فيلوسوفيانى كوشپەلىلەر ساناسىمەن ساراپتادى. قالامگەردىڭ «جاندى دا, جانسىز زاتتىڭ بارىنەن سىر باعۋىنىڭ» جايى زەرتتەۋشىلەردى بەيجاي قالدىرمايتىنى سوندىقتان. ءسىزدىڭ الدىڭىزدا ماقاتاەۆ جاساپ كەتكەن التىن ساندىق تۇر. كىلتىن تاۋىپ, التىن ساندىقتى اشا العاندار رۋحاني يگىلىككە كەنەلەدى.
بىلە بىلسەك, اسىلدى اجىراتا الماۋ دا كۇنا. قازاق التىن مەن كۇمىستەن قۇلاققا, قولعا تاعاتىن اشەكەي بۇيىمداردى سوققاندا, ونىڭ دەنساۋلىقتى جاقسارتاتىن قاسيەتتەرىنە دەن قويعان. ودان شيپالى ەنەرگيا بولىنەتىنى عىلىمعا دا ايان. كوشپەلىلەردىڭ التىن تاباققا اس سالىپ, كۇمىس قاسىقپەن تاماق جەۋىندە تەرەڭ سىر جاتىر. مۇقاعاليدىڭ جىرلارى دا وسى تەكتەس. ونى شىنايى تانىعانداردىڭ ءباسى بيىك. اقىن جىرى وقىرماندارىن تازالىقپەن قاۋىشتىرادى. ءبىر ولەڭىنىڭ اسەرى مىڭ كۇندىك قۋاتىمەن سەرگىتەدى. مۇقاعاليتانۋ كەرەك دەيتىن ۇسىنىستىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.
اللانىڭ بۇيىرتقانى شىعار, الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنان الەمدىك ستاندارتقا لايىق ادەبيەتتىڭ ەكى الىبى شىقتى. ولار – بەردىبەك سوقپاقباەۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ! ومىرلەرى ەلىمەن, جەرىمەن, تۋعان تابيعاتىمەن وزەكتەس. دالا مەن تاۋ, گۇلجازيرا, ساۋمال بۇلاقتار تالانتتاردىڭ جانىنا ورشىلدىك پەن سىرشىلدىق دارىتتى. بۇل ولكەنى قالامگەرلەردىڭ تابيعي مۇراجايىنا بالاساق, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كورىنىستەر اقىن مەن جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا كەرەمەت كەستەلەنگەن. مۇقاعاليتانۋ ورتالىعى اقىنعا قاتىستى ىزدەنىستەردى شىنايىلىققا باعىتتاپ, زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسىنا اسەر بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
وسى ورايدا «قاراسازدا مۇقاعاليدىڭ مۋزەيى تۇر, ارتىق اۋرەنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەيتىن ءسوز ايتىلۋى مۇمكىن. ونىڭ دا جاۋابى دايىن. مۋزەي 1991 جىلى بوي كوتەردى. 2011 جىلى عيمارات قۇرىلىسى قايتادان جاڭعىردى. كولەمى ۇلعايدى, ىشكى-سىرتقى ساۋلەتى دۇرىستالدى. دەسەك تە, ماقاتاەۆ شىعارماشىلىعىن جاڭاشا تالدايتىن تەرەڭ كوزقاراس مۇندا ءبارىبىر ورىستەي المادى. سەبەبى مۋزەيدە جوعارعى ساناتتاعى ماماندانعان عىلىمي ورتا جوق. اۋىل مۇعالىمى دەڭگەيىندەگى جەتەكشىلىكتەر ءبىز كوزدەگەن بيىك تالاپتاردى قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى كەلمەيدى.
قازىر قاراسازدا حالىق سانى ازايىپ بارادى. قالاعا قونىس اۋدارۋ ءۇردىسى ارتقان. ماسەلەن, ورتا مەكتەپتەگى بالالاردىڭ سانى 150–200-ءدى عانا قۇرايدى دەگەن اقپار نەشە ءتۇرلى ويعا جەتەلەيدى. مۇنىمەن مۇقاعاليتانۋ ىزدەنىستەرىن قالاي دامىتامىز؟ ءبىز قاراسازداعى مۋزەيدى جاۋىپ تاستاۋ ۇسىنىسىنان اۋلاقپىز. مۋزەي بۇگىنگە دە, ەرتەڭگە دە كەرەك. اي سايىن بولماسا دا ەلشەنبۇيرەكتىڭ ەتەگىنە ساپارلايتىندار تابىلادى. مەرەيتويلار كەزىندە ەرەكشە دۇركىرەيتىنى ءتىپتى انىق.
ال قوناەۆ قالاسىنىڭ بولاشاعى زور. كۇنى ەرتەڭ ءىرى مەگوپوليسكە اينالادى دەگەن ۇمىتتەمىز. مۇندا ينستيتۋتتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بوي كوتەرىپ, ستۋدەنتتەر مەن عالىمداردىڭ قالاشىقتارى سالىنادى. دامۋ جوسپارلارىن ەستىپ قۋاندىق. بۇيىرسا, ول كۇندەر دە الىس ەمەس. دەمەك عىلىمي ورتا, ادەبي ورتا بەرىك قالىپتاسادى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. قوناەۆ قالاسىنا ىرگەلەس جەتىگەن اۋماعىندا تاعى ءبىر ۇلكەن شاھار – الاتاۋ قالاسى بوي كوتەرگەلى جاتىر. ونىڭ وبلىس ورتالىعىمەن بىرگە وركەندەيتىنى انىق. مىنە, الداعى ونجىلدىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى وسىنداي سۋرەتتەرىمەن كوز الدىمىزعا كەلەدى. ەگەر ۇسىنىستارىمىز ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, مۇقاعاليتانۋ مادەني ورتالىعى سالىنسا, ول – قالاعا عانا ءسان بەرىپ قانا قويمايدى, زيالى ادامداردىڭ كوبەيۋىنە دە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.
مۇقاعاليتانۋ ورتالىعىنىڭ مۋزەيدەن ايىرماشىلىعى – اتالعان ورتالىقتا عىلىمي زەرتتەۋ ىزدەنىستەرى تەرەڭ مازمۇنمەن جۇزەگە اسادى. مۇقاعاليتانۋعا دەن قويعانداردىڭ قاتارى كوبەيەدى. زاماناۋي كوزقاراس قالىپتاسادى. ىقپالداستىقتار ورىستەپ, شىعارماشىلىق باسەكەلەر جاندانادى. ناتيجەسىندە, ناعىز مۇقاعاليتانۋشىلار ىرىكتەلىپ, ءومىر ساحناسىنا كوتەرىلەدى.
ماقاتاەۆ جىرىنا ۇڭىلگەن ۇرپاق «نە تىندىردىڭ وتاندى سۇيەممەنەن؟» دەيتىن اقىن ساۋالىنا جاۋاپ تابادى. ۇلت ءۇشىن جيعان ۇلاعات تەكتىلىككە ۇلاسادى. مۇقاعالي مۇراسى – تانىم فيلوسوفياسى. ول – ءسوز ونەرىندەگى شەبەرلىكتىڭ ۇلگىسى. ول – بۇگىندى ەرتەڭگە جالعايتىن رۋحاني كوشتىڭ التىن ارقاۋى. وسى سەكىلدى تەڭەۋلەردىڭ قايسىسى دا وعان لايىق.
سوندىقتان بولاشاقتاعى مادەني ورتالىقتىڭ مازمۇنى بۇقاراعا تۇسىنىكتى, الەمدىك بيىكتەرگە جەتەلەيتىن ىقپالعا يە بولادى دەگەن سەنىمدەمىز. ونداعى نەگىزگى بولىمدەر – «مۇقاعالي جانە موتسارت», «مۇقاعالي جانە دانتە» سياقتى مازمۇنمەن تولىعىپ, ءىرى تاقىرىپتاردى قامتىسا قانداي جاقسى؟ سوندا ىزدەنۋشى تۇلعالار «قازاق اقىنى ەۋروپالىق مۋزىكانى, ەۋروپالىق پوەزيانى قالاي مەڭگەردى, الەمدىك كلاسسيكامەن قالاي شەندەستى؟» دەگەن سىردىڭ قۇپياسىنا قۇلشىنار ەدى. «اباي مەن مۇقاعاليدى» بايلانىستىرعان تەرەڭدىكتەر قانشاما؟ ول تاقىرىپ بەتكى قاباتىن عانا ارشىتىپ, ىشىنە بويلاتپاي, تۇرەن تۇسپەگەن قالىپتا سىرەسىپ تۇر. مۇقاعالي ءوزىن اباي تولعانىستارىمەن ۇشتاستىرعان اقىن. ء«بىز دە ولەڭدى جازبايمىز ەرمەك ءۇشىن» دەپ, اباي مۇراتىنا جاسقانباي ءۇن قوسقانى سوندىقتان. قالامگەرلىك ميسسيانىڭ نە ەكەنىن ابايشا تۇسىندىرە الدى. دەمەك قاۋزايتىن ماسەلەلەر ۇشان-تەڭىز. «تىلەنديەۆ جانە مۇقاعالي», «تاجىباەۆ جانە مۇقاعالي» سىندى مازمۇندار ساۋاتتى ساراپتاما جاسايتىن وقىمىستىلارعا ءزارۋ.
مادەني ورتالىق ماقاتاەۆتى ماقتاۋ ءۇشىن ەمەس, ماقاتاەۆ مۇراسىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن كەرەك. ورتالىقتا عىلىمي زەرتحانا, شاعىن مۋزەي, ءماجىلىس زالى, «مۇقاعالي قوعامدىق قورى», اقىن اتىنداعى باسىلىمعا ارنالعان بولمەلەر جاساقتالسا, مۇمكىندىكتەر اياسى كەڭەيە بەرەدى. ءتىپتى بۇل جەردەن جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىستاعى فيليالى ورىن السا نەسى ەرسى؟
الاتاۋدىڭ تالبەسىگىنە تەربەلگەن داڭقتى جاندار بەردىبەك, مۇقاعاليمەن شەكتەلمەيدى. ء«ازيز نەسيننىڭ الماتىداعى ءىنىسى» اتانعان ساتيرانىڭ ساڭلاعى وسپانحان اۋباكىروۆ شىڭ باسىنا شىققان كۇيى دارا تۇر. بىراق ۇلكەن تۇلعاعا دۇرىستاپ نازار اۋدارۋ كەمشىن. سونىڭ سالدارىنان ساتيرا كلاسسيگىنىڭ اسىل مۇراسى ىزدەۋسىز, زەرتتەۋسىز ۇمىتىلىپ بارادى. نازىك ليريكاسىمەن حح عاسىردى ەلەڭ ەتكىزگەن تۇمانباي مولداعاليەۆ شە؟ ول كىسىگە قاتىستى ناسيحات تا كوڭىل كونشىتپەيدى. اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆتىڭ ءبىر ءوزى – ءبىر الەم! ەسەنقۇلدىڭ جىر كوشى بولاشاقتى بەتكە الىپ, جىلجىپ بارادى. قۇدايعا شۇكىر, بەرىسى الاشقا, ءارىسى الەمگە كورسەتە الاتىن الىپتارىمىز جوق ەمەس, بار! ولاردى ەڭبەكتەرىنە ساي كوتەرىپ, ۇلىقتاي الدىق پا؟ ناۋقاندىق ءىس-شارالاردى بۇعان قوسپايىق. وسى جۇمىستارعا دا «مۇقاعاليتانۋ ورتالىعى» تۇراقتى قىزمەت كورسەتەدى دەپ سەنەمىز. بولاشاق ءبارىنىڭ ەسەبىن سۇرايدى.
جۇرتتىڭ جادىندا شىعار, 2021 جىلى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالۋى مۇمكىن ەكەنىن رەسمي تۇردە حابارلاندى. ودان بەرى زۋىلداپ بەس جىل ءوتتى. ەل كۇتكەن – 2031-گە دە كوپ قالعان جوق.
كۇنى كەشە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى فرانتسيانىڭ استاناسى پاريجدە قورىتىندىلاندى. ال ماقاتاەۆتىڭ 100 جىلدىعىندا بۇدان بولەك قانداي جاڭالىقتار بولۋى مۇمكىن؟ ونى ۋاقىت كورسەتەدى دەسەك تە, ۇلكەن ءبىر ءىس-شارالاردىڭ نوبايى ويىمىزعا ەرىكسىز ورالادى. مەرەيتويعا نۇكتە پاريجدە ەمەس, وسىندا, ەلىمىزدە قويىلادى دەگەن شەشىم قابىلدانسا تاڭعالمايمىز. ويتكەنى ءومىر ءسات سايىن, ساعات سايىن وڭ وزگەرىستەرگە بەت بۇرۋدا. بالكىم, تۇرىكتەر مەن اعىلشىندار, قىتايلار مەن فرانتسۋزدار, ورىستار مەن ورتالىق ازيا جۇرتى, اقىنىمىزدى ارداق تۇتاتىن كۇللى دۇنيە «جاقسىنى كورمەك ءۇشىن» دەپ جان-جاقتان ات سابىلتىپ, ەلىمىزگە جينالسا قايتپەك كەرەك؟ قوناقتارعا توقتاۋ سالۋ سالتىمىزدا جوق. قايتا وعان جۇرەگىمىز جارىلا قۋانامىز. سول كەزدە بارىمىزدى بازار ەتىپ, اياقتان تىك تۇراتىنىمىز بەلگىلى. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيدى قازاق. حالىقارالىق مادەني ءىس-شارانىڭ باستى جۇگىن, ءسوز جوق, الماتى وبلىسى ارقالايدى. ءبىزدىڭ بۇل ماقالانى جازعان سەبەبىمىز, سونىڭ ءمانىسىن جاناشىر اعايىندارعا, بيلىكتەگى باۋىرلارعا كۇنى بۇرىن ەسكەرتۋدىڭ قامى.
باتىق ءماجيت ۇلى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
