حالىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق زاڭناما

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز 70-تەن اسا حالىقارا­لىق كەلىسىمگە قاتى­سىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كورىنىسى. قا­زاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن, سونىڭ ىشىندە بۇۇ جانە ەقىۇ-مەن تىعىز قارىم-قاتىناسى ادام قۇقىقتارىنىڭ ءتيىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەلى­مىز حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇلت­تىق زاڭناماسىنا ەنگىزۋ ارقى­­لى ازاماتتار ءۇشىن ءادىل ءارى قاۋىپ­سىز قوعام قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل سايا­ساتتىڭ ناتيجەسىندە ەلدە قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سوت ۇدە­رىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگ­ىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا بىرقا­تار رەفورما جۇزەگە اسىرىلدى. قا­زاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق كەلىسىمدەرگە قوسىلۋى, بۇل كەلىسىمدەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماعا ينتەگراتسيالانۋى ەلدىڭ حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىنا سايكەستەنۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتاردىڭ جەكە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ, ءارتۇر­لى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىر.

قازاقستان, اسىرەسە, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى باسقارماسى, ەقىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. بۇل ىنتىماقتاستىق قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىسىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىق­تارى سالاسىنداعى 70 حالىقارالىق كەلىسىمگە قاتىسۋى – ونىڭ حالىقارا­لىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىن قابىلداۋىنىڭ جانە ولاردى ۇلتتىق زاڭناماسىنا ەنگىزۋىنىڭ ايقىن دالەلى. ماسەلەن, قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى 6 كوميتەتتىڭ ازاماتتاردىڭ جەكە وتىنىشتەرىن قابىلداپ, قاراۋ قۇزىرەتىن مويىندادى. ولار – ادام قۇقىقتارى كوميتەتى, ازاپتاۋعا قارسى كوميتەت, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ كوميتەتى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ كومي­تەتى, مۇگەدەكتەر قۇقىعى كوميتەتى جانە بالا قۇقىقتارى كوميتەتى.

قوعامدا ادىلەت پەن تەڭدىك ورناتۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىردىڭ وزىندە اۋقىمدى دەموكراتيالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىر. بۇل رەفورمالار «ادىلەتتى قازاقستان» قۇرۋ ماقساتىندا جۇزە­گە اسىرىلىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. قازاقستاننىڭ بالالار قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويىپ, مۇگەدەكتەر قۇقىقتا­رى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما­نى راتيفيكاتسيالاۋ ارقىلى حا­لىق­ارا­لىق قۇقىقتىق ستاندارتتاردى ءوز زاڭناماسىنا ەنگىزۋ بويىنشا ماڭىزدى قادامدار جاسادى. مىسالى, قازاقستان 2020 جىلى مۇگە­دەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى را­تيفيكاتسيالاپ, حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ وڭ باعاسىن الدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مە­تىندەگى كەيبىر كەمشىلىكتەر, سونداي-اق سوت شەشىمدەرىنە نارازى­لىق­تار ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ كۇشەيتىلۋىن قاجەت ەتەتىنىن كورسەتە­دى. الەۋمەتتىك قۇقىقتاردى قورعاۋ, ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, ازا­ماتتاردىڭ ەڭبەك شارتتارىنىڭ بۇ­زىلۋى, زەينەتاقى مەن جاردەماقى ماسەلەلەرى دە وزەكتى سانالادى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇر­دە رەفورمالار جۇرگىزۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتى ارت­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك ادىلەت­تى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ادام قۇ­قىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا جۇر­گىزىلىپ جاتقان جۇمىستار الەۋمەتتىك ادىلەت پەن تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

2021 جىلى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى العاشقى شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, وعان سايكەس 2022 جىلى ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قوسىمشا شارالار جوس­پارى قابىلداندى. بۇل جوسپار­لار اياسىندا ەلىمىزدەگى قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جاڭا رەفورمالار ىسكە قو­سىلدى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا مەملەكەتىمىز ءتۇرلى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە كەڭەستەر وتكى­زىپ, ءوز تاجىريبەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرىپ وتىرادى.

ەلىمىزدە ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى. ازامات­تار وزدەرىنىڭ جۇمىس ورىندارىن­دا ادىلەتسىزدىككە ۇشىراپ, ەڭبەك شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنا, جالاقى­نىڭ ۋاقىتىندا تولەنبەۋىنە نەمەسە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى شا­عىم بىلدىرەدى. بىلتىر ەڭبەك قۇ­قىقتارىنا قاتىستى 70-كە جۋىق ارىز تۇسكەن. بۇل شاعىمدار كوبىنە جۇ­مىس ورىندارىندا قورعا­نىس قۇرالدارىنىڭ بولماۋىنان, ەڭ­بەك­اقىنىڭ ۋاقىتىندا تولەن­بەۋى­نەن جانە ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ اۋىر­لىعىنا بايلانىستى تۋىنداعان.

سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قام­­­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە ءجيى كوتەرى­­لىپ ءجۇر. قازاقستاندا زەي­نەت­­اقى, جاردەماقى, الەۋمەتتىك كو­مەك الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ازا­مات­تاردىڭ ارىزدارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەر اسىرەسە جۇ­مىس ىس­تەمەيتىن ازاماتتار مەن زەي­نەت­كەر­لەر اراسىندا وزەكتى. مىسالى, وتكەن جىلى استانا قالاسى بو­يىن­شا الەۋ­مەتتىك كومەك الۋ ماسەلە­لە­رىنە بايلانىستى 100-دەن اسا ارىز تىركەلدى. مۇنداي جاعدايلار ازا­مات­­تاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ­دىڭ ما­ڭىزدىلىعىن جانە الەۋمەتتىك ادى­لەت­تىلىكتى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

بۇعان قوسا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى دا – ءجيى قارالاتىن ماڭىزدى ماسەلە. بۇل توپتىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ دەن­ساۋلىق جاعدايىنا بايلانىس­تى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق كومەك الۋ, ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىكتەرى مەن باسقا دا قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا ارىزدار جولدايدى. 2024 جىلى استانا قالاسىندا مۇگە­دەكتىگى بار ازاماتتار ءۇشىن بىر­نەشە ارنايى قابىلداۋ شارا­لا­رى وتكىزىلدى. بۇل شارالار ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماق­سا­تىن­دا ۇيىمداستىرىلدى. جالپى, كەلىپ تۇسكەن ارىزداردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇ­قىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا الەۋ­مەتتىك ادىلەتكە قاتىستى ما­سەلە­لەر ەكەنى ايقىن. بۇل كور­سەتكىشتەر قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سى­نىڭ, سوت تورەلىگى­نىڭ جانە الەۋ­مەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. قازاق­ستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ­دا­عى اۋقىمدى رەفورمالارى مەن حا­لىقارالىق باستامالارى ەلدىڭ قۇ­قىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىت­تالعان ماڭىزدى قادامداردى قامتيدى.

ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ – قازىرگى قوعامنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ماڭىزدى اسپەكت. ەلىمىزدىڭ حالىق­ارالىق كەلىسىمدەرگە قوسىلۋى, بۇۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعى, سونىمەن قاتار ىشكى زاڭنامالاردى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاڭارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇيەلى جۇمىستار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن كۇشەيتۋ­دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەر مەن سوت شە­شىمدەرىنە نارازىلىقتار, سونداي-اق سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى قوعامداعى ادىلەتكە دەگەن سەنىمگە اسەر ەتەدى. بۇل جاعدايلار قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سوت ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن جانە ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىق­تارى مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلە­لەرى دە باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. سەبەبى الەۋمەتتىك ادىلەت پەن قۇقىق­تىق تەڭدىك قوعامنىڭ دامۋىنا نەگىز بولا الادى. قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى اۋقىم­دى رەفورمالارى مەن حالىق­ارالىق باستامالارى ەلدىڭ قۇقىق­تىق جۇيە­­سىن جەتىلدىرۋگە جانە ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىت­تالعان ماڭىزدى قادامداردى قام­تي­دى. ال سوتتالعانداردىڭ جاع­دايىن جاقسارتۋ, مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتار سالاسىنداعى شارالاردى قابىلداۋ قوعامدا ادىلدىك ورناتۋعا باعىتتالعان. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, قۇقىق­تىق ساۋاتتى ارتتىرۋ جانە الەۋمەت­تىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. جوعارىدا اتالعان بارلىق باعىت ەلدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن نىعاي­تىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىق كولەمدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بايان جالماعانبەتوۆا,

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ استانا قالاسى بويىنشا وكىلى