سۋرەت: tilmedia.kz
«ڭ»-دى ويلاسام, مىنا ءبىر وقيعا ەسىمە ورالا بەرەدى. قىتايدان ەلىمىزگە كەلە جاتقان اۋىلداس اعامىزدى «قورعاس» كەدەنىندەگى ءبىر قىزمەتكەر توقتاتىپ, «سومكەڭدى اش» دەپتى. اشىپتى. تۋىستارىنا سىيلىققا الا كەلە جاتقان جەيدەلەردى كورىپ: «مىناۋ جانا ما؟», دەگەن سۇراق قويىپتى. «جانبايدى», دەپ جاۋاپ ايتىپتى اعامىز. كەدەن قىزمەتكەرى ەكىنشى رەت «مىناۋ جانا ما؟» دەپ سۇراپتى. تۇك تۇسىنبەي تۇرعان ول ء«اي, جەيدە جانعانىن كىمنەن كوردىڭ؟ جانبايدى ول», دەپ توڭق ەتىپتى. سوندا انادايدا تۇرعان تاعى ءبىر كەدەن قىزمەتكەرى كەلىپ: ء«سىز تۇسىنبەي قالدىڭىز, ول جەيدە جاڭا ما دەپ سۇرادى» دەگەندى ايتادى. مىنە, وسىنداي كىشكەنە عانا وقيعاعا «ڭ» دىبىسى سەبەپ بولىپ وتىر. «قىزىل تىلدە بۋىن جوق» دەپ تۇسىنەتىن حالقىمىز قاشاننان بەرى تازا سويلەپ, تارتىستاردا, جيىن-تويلاردا ءسوز سايىسىنا شىعىپ, «انا ءتىلىن – ارىم» دەپ بىلگەنى ءمالىم.
«ڭ» دىبىسىن ايتا الماۋدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار: فيزيولوگيالىق جاعىنان دۇرىس قالىپتاسپاعان ادامنىڭ ڭ دىبىسىن دۇرىس ايتا الماۋى, ياعني بالانىڭ اۋىز قۋىسىنداعى, ارتيكۋلياتسياسىنداعى كەمىستىكتەردىڭ بولۋى ء(تىستىڭ قيسىق شىعۋى, تاڭدايدىڭ, ءتىلدىڭ جىرىق بولىپ تۋىلۋى, ءتىل ەرشىگىنىڭ قىسقا بولۋى ت.ب.). جاڭادان ءتىلى شىعىپ كەلە جاتقان بالانىڭ دىبىستاردى ايتقاندا, اتا-انانىڭ ەرەكشە ءمان بەرمەۋى. وسى ورايدا اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ پىكىرىنشە, ەڭ الدىمەن, بالانىڭ ءتىلى ءۇي ىشىندە, وتباسىندا شىعادى. دەمەك, بالانى انا تىلىندە باۋلۋدا, ونىڭ ىشىندە سوزدەردى دۇرىس دىبىستاي بىلۋگە ۇيرەتەتىن تۇڭعىش ۇستازى – اتا-اناسى جانە ءۇي ىشىندەگى وزگە دە ۇلكەندەر ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان ءتىلى شىققان بالاعا قازاق دىبىستارىن دۇرىس ايتقىزىپ ۇيرەتۋگە اتا-انا جاۋاپتى. بالانىڭ انا ءتىلى دۇرىس قالىپتاسپاي تۇرىپ, ەكىنشى ءتىلدى قاتار قولدانۋى. سەبەبى ءتىلى تولىق شىققانىمەن, ءوز انا ءتىلىنىڭ دىبىستارىن دۇرىس ايتا المايتىن بالاعا ورىس ءتىلىنىڭ ءارى اعىلشىن ءتىلىنىڭ اسەرى بار. گادجەتتەن مۋلتفيلمدەردى, بەينەروليكتەردى ورىسشا نە اعىلشىنشا كورىپ وسكەن بالا مىندەتتى تۇردە «ن» مەن «ڭ» دىبىستارىن شاتاستىرىپ, ولاردىڭ ءوزارا ەرەكشەلىگىن اجىراتا المايدى. ولار ءۇشىن ەكەۋى ءبىر دىبىس بولىپ قابىلدانادى», دەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى فونەتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانار جۇماباي.
وسى ماسەلە تۋرالى اباي اتىنداعى № 87 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ايگەرىم بىرجانقىزىن سوزگە تارتتىق: «ڭ» دىبىسىن ايتا المايتىندار كوبەيىپ كەتتى, نەلىكتەن؟ اتا-انالار ءتىلى شىققان بالاعا ساناماق, قۋىرماش سەكىلدى ويىنداردى ويناتپايدى. وتباسىندا بالاعا جاڭىلتپاش جاتتاتقىزعاننىڭ ورنىنا قولىنا سمارتفون ۇستاتىپ قويادى. سابيلەردىڭ كورەتىن كونتەنتتەرىنىڭ ءبارى ورىسشا, اتا-اناسى دا ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەپ جاتادى. بالا ءتول دىبىستاردى ايتپاق تۇرماق, كۇندەلىكتى تۇرمىستا ەستىمەگەندىكتەن ايتا دا المايدى دەپ ويلايمىن. قالالى جەردە قازاق ءتىلىن كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە از قولدانعاندىقتان, كەيبىر وقۋشىلار قازاق تىلىندەگى ءتول دىبىستاردى دۇرىس ايتا المايدى. اسىرەسە ورىس ءتىلدى ورتادا وسكەن بالالار مەن جاستاردا «ڭ» دىبىسىن ايتۋعا قاجەتتى بۇلشىقەتتەر مەن سويلەۋ ادەتتەرى دامىماۋى مۇمكىن. بالاباقشا مەن باساۋىش سىنىپتا دىبىستاردى وتكەندە ءار دىبىستىڭ دىبىستالۋ تەحنيكاسىنا كوپ كوڭىل بولمەۋى دە مۇمكىن. قازاق ءتىلىنىڭ ارتيكۋلياتسيالىق بازاسىندا «ڭ» دىبىسى ەرەكشە ورىن الادى. ول ءتىلدىڭ ارتقى جاعىنىڭ جۇمساق تاڭدايعا كوتەرىلۋى ارقىلى جاسالادى. بۇلشىقەتتەر دۇرىس جاتتىقتىرىلماسا, بۇل دىبىستى ايتۋ قيىنعا سوعادى. بالا كەزدەن «ڭ»دىبىسىن دۇرىس ايتۋدى ۇيرەنبەسە, ەسەيگەن كەزدە ونى تۇزەتۋ قيىن بولۋى مۇمكىن. ارنايى ارتيكۋلياتسيالىق جاتتىعۋلار ارقىلى «ڭ» دىبىسىن دۇرىس ايتۋعا ۇيرەتۋگە بولادى. جاڭىلتپاش جاتتاتقىزۋدىڭ كومەگى زور. اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداعان بالا «ڭ» دىبىسىن ايتۋدان قينالمايدى دەپ ويلايمىن. ساباقتا, ۇزىلىستە «ڭ» دىبىسى كەزدەسەتىن جاڭىلتپاش ايتقىزۋ ارقىلى كۇرەسۋگە بولادى. مىسالى, مىڭعىرعان مال مىڭ-مىڭ, ماڭ ىڭ-دىڭ. نەمەسە: «جەر استى ۇڭگىرلەرى...» دەپ دوسىم مىڭگىرلەدى, ول مىڭگىرلەگەندە ۇڭگىرلەر دە كۇڭگىرلەدى. قازاق ءتىلى پانىنەن 5-سىنىپتا فونەتيكا تاراۋىن وتكەمىز. بۋىندارمەن جۇمىس جاساۋ بارىسىندا «اڭ-اڭ-اڭ», «ەڭ-ەڭ-ەڭ», «وڭ-وڭ-وڭ», «ۇڭ-ۇڭ-ۇڭ» سياقتى بۋىنداردى قايتالاپ ايتقىزامىز. ءار دىبىستى سوزىپ ايتقىزسا, ءتىل مەن تاڭداي بۇلشىقەتتەرىن جاتتىقتىرادى. جازىلىم بارىسىندا دا وقۋشىلار «ن» مەن «ڭ» دىبىستارىن اجىراتا الماي جاتادى. بۇنداي جاعدايدا ءتىلدى تازا ءارى دۇرىس مەڭگەرۋ ءۇشىن «ڭ» دىبىسى كەزدەسەتىن جالعاۋلار مەن قوسىمشالاردى دۇرىس قولدانۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. «ڭ» دىبىسى كەزدەسەتىن تاۋەلدىك, سەپتىك (ىلىك سەپتىگى), جىكتىك جالعاۋلاردى ساپالى مەڭگەرتۋ ارقىلى ناتيجەگە جەتۋگە بولادى». ءبىز مەكتەپتە دە وسىنداي ماسەلە ساقتالىپ جاتقانىن وقىتۋشىلاردان كۇندەلىكتى ەستىپ ءجۇرمىز.
«ڭ» دىبىسى تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس, تۇركى تىلدەرىندە دە كەڭىنەن كەزدەسەدى ءارى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, ءتىلدىڭ بايىرعى بولمىسىن كورسەتەدى. لاتىن گرافيكاسىندا بۇل دىبىس «N» نەمەسە ارنايى دياكريتيكالىق بەلگى ارقىلى بەرىلەدى. جاڭا ءالىپبي رەفورمالارى كەزىندە ڭ ءارپىن دۇرىس تاڭبالاۋ ماسەلەسى ءجيى تالقىلاندى, سەبەبى بۇل دىبىس قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز انىق بىلەتىن ەدى. «ڭ» دىبىسى قازاق تىلىمەن قاتار, ياكۋت, وزبەك, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت سياقتى تۇركى تىلدەرىندە دە قولدانىلادى. ال اعىلشىن تىلىندە دە «ڭ» دىبىسى بار. مىسالى, اعىلشىن تىلىندە «sing» سوزىندەگى سوڭعى دىبىس قازاقتىڭ «ڭ»-ىنا وتە جاقىن, شامالاس كەلەدى.
«ڭ» دىبىسى – قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن ءتول دىبىس. ونىڭ دۇرىس ايتىلۋى مەن جازىلۋىن ساقتاۋ – ۇلتتىق ءتىلدى قورعاۋدىڭ جانە دامىتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ال لوگوپەد مامان اقەركە وردابايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بالا قاي دىبىستى ايتا الماسا, الدىمەن ءتىلدى جوعارعى تىسكە تيگىزىپ جانە ۇستاۋدى ۇيرەگەن دۇرىس ەكەن. «ياعني دىبىسى ايتىلعاندا ءتىل جوعارى تاڭدايعا ءتيىپ, ءدىرىل ارقىلى شىعادى. سول سياقتى قاي دىبىس بولماسىن, سول دابىستىڭ ايتىلۋىنا قاراي ءتىلدى يكەمدەگەن ءجون», دەيدى ول سالا مامانى رەتىندە. ال قازىرگە ءبىز «ڭ»-دى بىلمەس دىمدى بىلمەس دەۋدەن ءارى اسا الماي تۇرمىز. نەگىزى بۇل ۇلكەن ماسەلە, وعان تەك سالا ماماندارى عانا ەمەس, ءار ادام كوڭىل بولۋگە ءتيىس.
