ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا قاجەت

ءارى قاراي وتە قاراپايىم تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى قالپىمىزبەن جۇرە بەرۋگە بولمايدى. سەبەبى از ۋاقىتتا گرەكيا سياقتى بيۋدجەتتىك داعدارىسقا شالدىعامىز. ارتىنان ينۆەستي­تسيالار كەتىپ, وندىرىستەر جابىلا­دى دا, جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الادى. نەگە؟ ءتۇرلى سالىق­تىق رەجىمدەر, باسقا دا جەڭىلدىكتەر اياسىندا بيۋدجەتكە سالىق جينالمايتىن بولعان. بىلتىر جينالعانى – 12,3 تريلليون تەڭگە. ونىڭ ىشىن­دە قوسىلعان قۇن سالىعى مۇلدە جۇمىس ىستەمەدى. ال ءدال وسى كەزدە بيۋدجەت شىعىندارى 26 تريلليون تەڭگەنى قۇراعان. باسىم بولىگى – الەۋمەتتىك شىعىندار. ەگەر وعان ءتيىسىپ, قىسقارتاتىن بولساق, وندا زەينەت­اقى, شاكىرتاقى, بيۋدجەت قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كەسۋ قاجەت دەگەن ءسوز. سوندىقتان شىعىنداردى كەسپەي, كىرىستەردى ارتتىرۋ مودەلى دۇرىس دەپ تانىلدى.

ۇكىمەت ساراپشىلارمەن كەڭەسە وتىرىپ, فيسكالدى رەجىمدى, ونىڭ ىشىندە قوسىلعان قۇن سالى­عى رەجىمىن قاتاڭداتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ققس 12-دەن 20 پايىزعا ارتىپ, وعان ءىلىنۋ شەگى 15 ميلليون تەڭگەگە تومەندەتىلسە دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. ارينە, بۇل ناقتى پارامەترلەر ەمەس, پارلامەنت پەن كاسىپكەرلەر پالاتاسى­مەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا وسى­نىڭ كەلىسىمدى شەشىمى قابىل­داناتىنى انىق. ءبىراز ساۋدالاسۋدان كەيىن ققس 18 پايىزعا, ءىلىنۋ شەگى 30 ميلليون تەڭگە شاماسىندا بەكى­تىلۋى دە مۇمكىن. بۇل بيۋدجەتكە قوسىم­شا 6–7 تريلليون تەڭگە اكە­لەدى. وتەماقى رەتىندە جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى مەن الەۋمەتتىك سالىقتى الىپ تاس­تاۋ يدەياسى كوتەرىلدى. دەمەك جال­اقى الىپ جۇرگەندەردىڭ ايلىعى وسەدى.

حالىق ءۇشىن نە وزگەرەدى؟ تاۋار­لاردىڭ باعاسى ققس-نىڭ وسۋى­نە پروپورتسيونالدى قىمباتتاي­­دى. ققس-نان كاسىپكەرلەر كوپ زارداپ شەكپەيدى, سەبەبى ولار ايىر­ماشىلىقتى باعاعا قوسا سالادى. جالاقى الاتىن حالىقتىڭ ايلىعى جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى مەن الەۋمەتتىك سالىقتىڭ جويىلۋى ەسەبىنەن وسەدى. بۇل ايلىق تولەپ وتىرعان كاسىپكەرلەرگە دە ءتيىمدى. سەبەبى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمە شامامەن 40 پايىزدى قۇراپ كەلدى.

قىمباتشىلىق تاۋار ساتى­لى­مىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلەدى. وسىنىڭ ىشىندەگى كوپ تاۋار يمپورت بولىپ شىقسا, وندا ەكونو­ميكاعا جامان ەمەس. نارىقتاعى اينالىمنىڭ قىسقارۋى ەڭ الدىمەن ينفلياتسيانىڭ باسەڭدەۋىنە سەبەپ بولادى جانە ءبىزدىڭ يمپورت/ەكسپورت تەڭگەرىمىندە ءپروفيتسيتتى ۇستاپ وتىرادى. ەگەر بيۋدجەتتىڭ كىرىس­ى شىعىسىنا دەڭ­گەي­لەس بولا السا, وندا ۇلتتىق قور قارجىسىن كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەمىمىزگە پايدالانۋدان قۇتىلىپ, ونى ەكونوميكامىزدى وركەندەتەتىن الەۋەتى بار ۇلكەن جوبالارعا باعىتتاي الامىز. ءبىز قازىر تاپقانىمىزدى قازىر جەپ وتىرمىز جانە دامۋعا مۇلدە اقشا قالماي وتىر. ال دامۋعا ينۆەستيتسيا قۇيمايتىن ەلدىڭ ەرتەڭگى جاعدايى قيىن.

بۇعان مەملەكەت باسشىسى  ۇلكەن باسىمدىق بەردى. شىنى كەرەك, قاتاڭ سالىق رەجىمىندە حالىق بولىپ 1–2 جىل قينالامىز. ءبىز قينالىپ جاتقاندا مەملەكەتتىك قارجى, بيۋدجەت جۇيەسى وڭالىپ, ءوزىن رەتتەپ الادى. ودان كەيىن, ەگەر وسى رەفورمالاردى ويداعىداي ىسكە اسىرا الساق, ءومىر ءسۇرۋ جەڭىل بولماق. باسقا جول جوق.

ققس ىشكى نارىقتا ساتىلاتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە سالىنادى. ققس ەسەبىندە تۇرعان كاسىپكەرلەر ونى ىشكى نارىقتا ءوزى ساتاتىن باعاعا بۇرىننان بەرى قوسادى جانە ونىڭ قازىرگى مولشەرلەمەسى – 12%. تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى مەن كاسىپكەر مارجاسىنا قوسىلادى. كاسىپكەر ساتاتىن تاۋارىن كوتەرمە 5 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدى دەيىك. ۇستىنە 2 مىڭ پايداسىن قوستى. 7 مىڭ تەڭگە. ققس 12% قوستى. 7 840 تەڭگە اقىرعى باعامەن ساتتى. ەندى ققس 20% بولدى دەيىك. وندا باعا 8 400 تەڭگە بولادى. كاسىپكەر ۇتىلمايدى. تاۋار باعاسى وسى تاۋاردى الاتىن ادام ءۇشىن قىمباتتايدى.

جالپى, قوسىلعان قۇن سالىعىن الەمنىڭ 137 ەلى قولدانادى. كوپتە­گەن ەلدە بۇل – بيۋدجەتتى تولتىرۋ­دىڭ نەگىزگى ءادىسى. قازاقستان قازىر ققس رەيتينگىندە 70-ورىندا. ءبىز ققس تومەن ەلدەر ساناتىندامىز, بىراق الەۋمەتتىك جۇكتەمەمىز وتە كوپ. مۇنداي الەۋمەتتىك جۇك­تەمە­مەن ققس كوپ بولۋى كەرەك نەمەسە ققس 12 پايىزدا قالسا, وندا الەۋمەتتىك شىعىنداردى كەمى 6 تريل­ليون تەڭگەگە قىسقارتۋ كەرەك. زەينەت­كەرلەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ تابىسىن كەسۋگە مەملەكەتتىڭ قولى بارا المادى.

ايبار ولجاەۆ,

ساراپشى