سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قازاق ءباسپاسوزى – وتپەلى كەزەڭ ءداۋىرىن باسىنان كەشىپ جاتىر. گازەت شىعارۋ, وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن وقىلىمدى ماتەريالدار دايىنداۋ, ونى تاراتۋ سەكىلدى كەدەرگىسى كوپ سانسىز پروبلەما بۇگىن عانا پايدا بولىپ وتىرعان جوق.
ءبىزدىڭ قوعامدا اقپارات قۇرالدارىنا بيزنەس, ياعني تابىس كوزى رەتىندە قارايتىن كوزقاراس بار. قازاق باسىلىمدارىنىڭ عۇمىرىن ۇزاق ەتەمىز دەسەك, بىرىنشىدەن, وسى كوزقاراستى وزگەرتىپ, گازەتتەردى اقپاراتتىڭ ەمەس, يدەولوگيانىڭ قۇرالى رەتىندە تانيتىن سانا قالىپتاسۋى كەرەك.
جالپى, گازەت شىعارۋ ءىسى ماتەريالدىق تۇرعىدان ەشقانداي تابىس اكەلمەيدى. نەگە؟ سەبەبى قاعازدى شەتەلدەن ساتىپ الاتىندىقتان, باسپالىق شىعىن تىم قىمبات. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, گازەت ساتىپ, بايۋ ءۇشىن ءبىر گازەتتىڭ قۇنىن كەمى 300–400 تەڭگەگە ساتىلىمعا شىعارۋىڭىز كەرەك. زەرتتەۋشىلەر قاراپايىم حالىق 300–400 تەڭگەلىك گازەتتى ايلىق تابىسى 3–4 مىڭ دوللار بولعاندا عانا ساتىپ الاتىنىن ايتادى. دەمەك حالىقتىڭ گازەت ساتىپ الۋعا قارجىلىق مۇمكىندىگى جوق دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا مەديا سالاسىنىڭ مەنەدجەرلەرى وقىرماننىڭ قالتاسىمەن دە ساناساتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ ءباسپاسوزدى قارجىلاي قولداۋى جۋرناليستەردىڭ ايلىق ماسەلەسىن شەشىپ بەرسە دە, از ولجا ەمەس.
قازىر نارىق زامانى بولعان سوڭ, جۇرتشىلىق كەز كەلگەن سالاعا بيزنەستىڭ كوزىمەن قارايدى. «مۇنداي بولسا, مەرزىمدى ءباسپاسوز نەگە كەرەك؟» دەگەن سۇراق تا تۋى مۇمكىن. ونداي سۇراق قوياتىندار عاسىردان اسا ۋاقىت تاريحى بار بۇگىنگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ وتكەنىنە كوز جىبەرگەنى دۇرىس.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى شىعارعان «قازاق» گازەتىن مامان تۇرىسبەك سەكىلدى الاشتىڭ مەتسەناتتارى قولداپ, قارجىلاي كومەك بەرىپ تۇردى. سونىڭ ارقاسىندا «قازاق» گازەتى ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلارعا باعىت سىلتەر يدەولوگياسىن قالىپتاستىرىپ بەردى. الاشتىقتاردان كەيىن كەڭەس وداعى دا باسىلىمداردى يدەولوگيانىڭ قۇرالى دەپ تانىدى. سوتسياليستىك جۇيەدە قازاق ءباسپاسوزى يدەولوگيا قالىپتاستىرۋ جۇمىسىندا العى شەپتە بولدى.
ال قازىر شە؟ مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعان مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. جۋرناليستيكا سالاسى ماماندارىنىڭ جالاقىسى وتە تومەن. 200 مىڭ تەڭگەلىك جالاقىعا قاتارداعى ستۋدەنتتەر تىلشىلىك قىزمەتكە كەلگىسى كەلمەيدى. ولار قاراپايىم ءدامحانادا داياشى بولىپ ءجۇرىپ, ودان كوپ اقشا تابا الادى. دەمەك ستۋدەنتتەردىڭ ءوزى مۇرنىن شۇيىرەتىن جالاقىعا بىلىكتى جۋرناليستەردى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني مەرزىمدى باسىلىمدارعا بيزنەس رەتىندە قاراۋدىڭ سالدارى كادر تاپشىلىعىن تۋعىزىپ جاتىر.
قىسقارتا ايتقاندا, كەيىنگى 30 جىلدىقتا گازەت-جۋرنالدارعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەۋى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندىلىكتى كۇشەيتىپ جىبەردى. جۋرناليستيكانىڭ مىقتى ماماندارى بلوگەرگە, الەۋمەتتىك بەلسەندىلەرگە اينالدى. ال الەمدە سول الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدىڭ تاجىريبەسى جوق. سەبەبى ۇجىمدىق سانا, ۇجىمدىق ويلاۋ, ۇجىمدىق شەشىم بولماسا, «اققۋ, شورتان ءھام شاياننىڭ» كەبىن كيەتىنىمىز, «ارى تارت, بەرى تارتپەن» جۇرەرىمىز انىق. ورتاق وي بولماعان جەردە بۇقارانى ءبىر يدەياعا ۇيىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, مەرزىمدى ءباسپاسوز مەملەكەتتىك ساياساتتان حابار بەرەتىن ماڭىزدى اقپارات كوزى بولۋعا ءتيىس.
سوندىقتان دا ەڭ اۋەلى ءداستۇرلى باسىلىمدارعا دەگەن تانىم تۇزەلۋى قاجەت. مەملەكەتكە ەكونوميكادان بۇرىن ەلدىك مۇرات, يدەولوگيا قاجەت ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, مەرزىمدى باسىلىمداردى قولداۋدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتكەنى ءجون.
اباي بالاجان,
«وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى
