ءۇنسىز وسەتىن اعاش سىندى تۇيىقتاۋ ءارى تۇڭعيىقتاۋ اقىننىڭ كىتابىن ادەبيەتتى شەكسىز جاقسى كورەتىن جانە تەرەڭ تۇسىنەتىن جاڭاباي سۇيىندىك ۇلى دەگەن سىنىپتاسى شىعارىپ بەرىپتى. العى ءسوزىن دە ءوزى جازعان. ونى ء«بىز – ءالى دە كىتاپ وقيتىندارمىز» دەپ اتاپتى. استانادا تۇراتىن شىرايلى شايىردان كومەك سۇراماي, قايتا قول ۇشىن ۇسىنىپ, جيناعىن شىعارىپ بەرگەن قايىرىمدى سىنىپتاستان اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟
ەكى پوەما, كولەمدى جىرلار, باللادالار جانە ليريكالىق ولەڭدەر ەنگەن بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى ورتاق تاقىرىبى – ەل مەن جەر, ادام مەن زامان, بايىپ پەن بايلام دەسە دە بولار. اقىن ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ولكەسى مۇنارالى ماڭعىستاۋدى دا, بايراقتى بابالاردىڭ ءىزى قالعان باسقا ءوڭىردى دە جان-دۇنيەسىمەن جىرلاۋداي-اق جىرلاپ كەلەدى. اسىرەسە ءوزى تالاي جىل ءدامىن تاتىپ, وتىن كوسەپ, سۋىن ىشكەن, اقىرى ابدەن باۋىر باسىپ, تۇراقتاپ قالعان ارقاعا دەگەن ىقىلاسى ءتىپتى بولەك.
«سارىارقا بۇل – اق بيدايدىڭ دەستەسى,
بەلگىلى ەندى تاريحىمنىڭ وشپەسى.
ۇلىلاردىڭ ءبارى تۋعان بۇل ولكە,
وي-قيالدىڭ «مەندەلەەۆ كەستەسى»,
دەپ جىر پەرىشتەسى تولەگەننىڭ سۇرلەۋىنە سالىپ جىرلاسا, بۇل تۇجىرىمدى اقىننىڭ قازاق جەرىنىڭ قاي ءمۇيىسىن دە جات ساناماعانى دەپ ۇعىنعان ءجون شىعار. سونداي-اق ول شەرقالانىڭ شەر-نالاسىن سيپاتتاسا دا, ونى بۇكىل ۇلتتىڭ زار-مۇڭى دەپ ۇعىندىرادى. سول شەرقالا مەن ايراقتىنى الاشتىڭ ءتاجى دەپ تاپسىرلەيدى. ونىسى جۇرەكتەن شىعادى, كوڭىلدەن كورىنەدى, سەنى قاپىسىز سەندىرەدى, سەندىرمەك تۇگىلى سۇيسىندىرەدى. ماڭعىستاۋدا تۋماعان ماڭعىستاۋتانۋشى جانات اسكەربەكقىزى ەكەۋمىز مۇنى جاقسى تۇسىنەمىز.
ءبارىبىر تۋعان جەردىڭ اتى – تۋعان جەر! سوندىقتان اقىن اپكەمىزدىڭ: «كوك اسپان سىندى بايانى دارا, تولقيدى عاجاپ كوز ىلمەي. جاعاسىنداعى ايالى قالا, قازاقتىڭ كوركەم كوزىندەي», دەپ قارت كاسپي مەن ارۋ اقتاۋدى جانىمەن جىرلاعانىن كورىپ, تىلەۋلەستىك تانىتاسىڭ, شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىڭ, مىقتىلىعىن مويىندايسىڭ.
بۇل كىتاپتاعى ولەڭدەردىڭ نەگىزگى يدەياسى – ىزگىلىك پەن ىرىلىك. ادامدى ايالاۋ, سەزىمدى سايالاۋ. قاتىگەزدىڭ قاتال جۇرەگىنەن جاقسىلىق ىزدەۋ. وڭايگۇل اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ شەكتەن تىس ەكەنىن كورگەن سوڭ جانتالاسقان جاۋدىڭ وزىنە دە, كوزىنە دە جاۋدىرەي قاراعىڭ كەلىپ كەتەدى.
ماسەلەن, «جىلاندار جىرى» دەگەن ولەڭىن الايىق. «الا تاڭمەن تالاسا, جەتىم قالعان بالاشا, بەيۋاقىتتا جىلان كەپ, تۇندىگىڭنەن قاراسا... بەيۋاقىتتا جىلان كەپ, كەرەگەڭە كەرىلسە, دودەگەڭە ورىلسە, ادامداي ويلى كوزىمەن, وزىڭە قاراي ەمىنسە», دەپ جىراۋلارشا جوسىلىپ, جىرشىلارشا كوسىلىپ, اعىلا اقتارىلعان كەزدە, انشەيىندە دەنەڭە ءدىرىل جۇگىرتىپ, ءتىلى سۋماڭداپ, ۋىن شاشىپ تۇراتىن جىلان ەكەش جىلاننىڭ ءوزى سەنىڭ كوز الدىڭدا سۇيكىمدى بولىپ سالا بەرەدى. ءسويتىپ, جانىڭا جاققان جىلان ونىسىمەن قويماي, «جەزبەن تۇستەس قۇيرىعىم, ورايىن دەپ كەلگەن جوق, تىلىمدەگى ءزارىم دە, تامايىن دەپ كەلگەن جوق. ادامداردىڭ ۇرەيىن, الايىن دەپ كەلگەن جوق», دەپ اعىنان جارىلىپ, بەيبىتشىلىكتى اڭساعان اق كەپتەردىڭ كەيپىنە كىرەدى.
وڭايگۇل تۇرجان وسىلايشا ستەرەوتيپتى بۇزىپ-جارىپ جازادى. مەرەزدىكتى مەيىرىمگە جەڭدىرەدى. قاتىگەزدىكتى قايىرىمدىلىقتىڭ الدىنا اپارىپ, تىزە بۇكتىرەدى. ءتىپتى ءوز قولىمەن تىزەرلەتەدى. سوندىقتان دا وزگەنىڭ جىلانى ىسقىرىنىپ تۇرسا, ونىڭ جىلانى اق جالاۋ كوتەرىپ, ادامداردى ايالاپ جۇرەدى. مۇنى وسى جيناقتىڭ تىلەۋلەسى, تاعى ءبىر جىلانتانۋشى شايىر, «تارىمشى» داستانىنىڭ اۆتورى ەربول الشىنباي دا جاقسى بىلەدى.
وڭايگۇل تۇرجان – جاڭاشىل جىرشى, ءوزى ارىپتەستەرىنە ارناپ ايتىپ جۇرگەندەي, مودەرن-مىنەزدىڭ اقىنى. ول بۇگىنگى قوعام تۋرالى تۇسىنىكتى وزگەشە ويمەن وربىتەدى. «پارادوكس ءداۋىرىنىڭ توزاڭى – «ا» ارپىنەن «ب» ءارىپى وزادى», دەپ توتەننەن جول سالادى. «ماكرو-تىرلىك ىشىندە جۇرەر ۋ-شۋ بولىپ, ميكرو-ويلار ولەمىن دەپ تە قورىقپاي», دەپ وقشاۋ پىكىر ايتادى. «قۋرايلار ءوزىن قۇدىرەتتەردەي قايتا اشىپ, ينستاگرامنىڭ كوشەلەرىندە بايقاسىپ», دەپ قازىرگى زاماننىڭ الەۋمەتتىك اۋەنىنە سالادى. «ادام دەگەن كونبىستى دە, جانكەشتى, ادام دەگەن سۋپەرجۇيە قاشاننان», دەپ بۇگىنگى لەپپەن وي وربىتەدى. وسىنىڭ ءبارى ونىڭ زامان كوشىنە ىلەسىپ, ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىنىن ايعاقتايدى.
وڭايگۇل اقىننىڭ ءپىر تۇتاتىن قۇدىرەتى – ءسوز. ول ءسوزدىڭ بۇكىل بولمىسىن وزگەشە قىرىنان جىرلايدى. قالىپتان تىس قاعيداعا سالادى. ءسوزدىڭ شەرىن «قينادى ونى ارحيۆتەردە وكسىگەن, قاعازداردىڭ سيا-سيا كوز جاسى», دەپ تەرمەلەتسە, كەي ساتتەگى ءحالىن «سويلەپ كەتسە سوندا داۋسى دىرىلدەپ, ماتىندەر دە ينسۋلت الىپ قۇلارداي», دەپ بەدەرلەيدى. سوزدەن تۇزىلگەن جازبانىڭ سيپاتىن «سولاي مۇندا قايناپ جاتىر عاسىرلاپ, ماتىندەگى مۇڭلى-شەرلى تىرشىلىك», دەپ تانىتسا, سول ءسوزدى اماناتتاعان ارىستاردى «ماتىندەردىڭ اراسىنان مۇنارتىپ, تۇرەگەلىپ قاراپ تۇرار بوزداقتار», دەپ ەمىرەنە ەسكە الادى. سونىڭ بارىنەن العان اسەرىن, دالىرەك ايتقاندا ءارى-ءسارى كۇيىن:
«سان عاسىر ءوتتى,
وتىرمىن ءالى ۇستەلدە.
ۇمىتتىم مۇلدەم –
قاعازى قايسى, مەن قايسى؟» –
دەپ تۇيىندەيدى.
اقىن پوەزياسىنداعى كىتاپ-وبراز ويعا قالدىرادى. ول ونى جەردەن دە («كۇلتەگىندىك ويدىڭ شىڭ-قۇز ۇياسى, تاس-كىتاپتىڭ كەپكەن جوق تاس-سياسى»), سۋدان دا («تەڭىزدىڭ كىتاپ بەتىن وقىعانداي, ءۇمىت ۇزبەي, ايتەۋىر, اقتارادى) ىزدەپ تابادى. ءتىپتى ونى تاريحتىڭ قويناۋىنان دا كورىپ, ءداستۇرلى ولشەمدى ۇلعايتىپ, «كۇلتەگىن-تاستىڭ ءبىر ءوزى, الىپ ءبىر كىتاپحانا عوي», – دەپ وي تۇيەدى. قىر مەن قىراتتى, جىرا مەن جارتاستى شارلاپ, «قۇلپىتاستار – ول دا ءبىر كونە كىتاپ, ايدالادا كۇبىرلەپ سويلەپ تۇرعان», دەپ تۇجىرىمدايدى.
وڭايگۇل تۇرجان – توسىن تىركەستەر مەن وقشاۋ وبرازداردىڭ شەبەرى. ونىڭ ولەڭىنە وزەك بولعان كۇندەلىكتى قولدانىستاعى ەلەۋسىز سوزدەر ەرەكشە وڭگە, وزگەشە تۇرگە ەنەدى. اقىننىڭ زامان تۋرالى («ادامداردىڭ ءنوپىرىن الدىڭا سالىپ, قايدا زىتىپ باراسىڭ, قۇماي-زامان»), ادام تۋرالى («سۇيەگى قاشىپ شىعىپ دەنەسىنەن, وقشىرايا قاراپ تۇر ساعان, ماعان») قىرىق قاتپارلى, الپىس استارلى تەرەڭ تۇجىرىمدارى كوپ ويعا جەتەلەيدى. ءار تىركەسىن تالداساڭ, ۇزاققا كەتەسىڭ. ماسەلەن, ونىڭ ولەڭدەرىندەگى تاس-وبرازداردىڭ ءوزى ءبىر ماقالاعا جۇك بولار ەدى. ء«بىز كەتكەن سوڭ كەتپەيتۇعىن ەشقاشان, قارا تاستار – دالاداعى تاس-قوناق» – سول قاپتاعان تاس-تىركەستەردىڭ جيىنتىق وبرازى.
وڭايگۇلدىڭ ازاتتىق تۋرالى پارىق-پايىمى دا ەشكىمگە ۇقسامايدى. «توز-توز بولعان كويلەگىمنىڭ ىشىندە, ازاتتىعىم كەلە جاتتى الاۋلاپ» نەمەسە «تاس بابالار تاس كويلەگى جەلبىرەپ, ازاتتىققا ءبىر كەرەمەت بەردى لەپ», دەگەن تۇجىرىمدار وسىنى اڭعارتسا كەرەك. سونىڭ ءبارىن ءوزى ايتقانداي, كوكبورىنىڭ دەمىندە, كۇلتەگىننىڭ كوگىندە, شەرقالانىڭ شەرىندە, جەلتوقساننىڭ جەلىندە شىڭدالعان شابىتىنىڭ ارقاسىندا جازىپ شىقتى.
كوپ دابىرا قىلماي-اق قويايىق, وسى جەردە قالسىن, وڭايگۇل ىزتۇرعانقىزى وسى كۇندەرى ءبىر ادام ايتقىسىز ادەمى جاسقا كەلىپ جاتىر دەسەدى. ادەمى اپكەمىزدىڭ ءار-الپەتىنە, كەيىپ-كەلبەتىنە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا, قيمىل-قوزعالىسىنا قاراپ, بۇقار جىراۋدىڭ بايلامىنا ونشا باعىنىڭقىراماي, «جاڭا جەتكەن جاسىڭىز, جارعا ويناعان لاقتاي», دەگىڭ كەلەدى.
اقىننىڭ جاڭا كىتابىندا مىناداي ءبىر ولەڭ بار:
«تىنىعىپ ەرتەڭىنە اتتاناتىن,
تاعى اينالىپ كەلگەنشە قاپ-قارا ءتۇن.
ادام كوشكەن كەرۋەن, بۇل تىرلىكتە,
جۇزگە جەتسە دەيتۇعىن شاپقان اتىم!
جۇزگە جەتىڭىز!».
ەندى بۇگىن سول تىلەكتى اۆتوردىڭ وزىنە قاراتىپ ايتۋعا پەيىلدىمىز. ماڭعىستاۋدىڭ ماڭ دالاسىنان سارىارقانىڭ سارى بەلىنە دەيىن كوسىلە شاپقان جۇيرىگى ءجۇزدىڭ جەلكەسىنە دەيىن جەتەلەپ جەتكىزسىن.
جەمىس بەرەتىن اعاشتارى دا كوپ بولسىن. ءبارى دە شەتىنەن ءۇنسىز وسە بەرسىن.
باۋىرجان ومار ۇلى
