قىش قۇماندى مۋزەي قورىنا قازاق كينو جانە تەاتر سالاسىندا ەرەكشە قولتاڭباسىن قالدىرعان تانىمال ونەر تۇلعاسى ءامينا ومىرزاقوۆانىڭ وتباسى (نەمەرەلەرى) تابىستاعان. بۇگىندە مۋزەيدىڭ قوسىمشا قورىنا تۇراقتى ساقتاۋعا الىنعان جادىگەر ءامينا اپامىزعا كەزىندە سىيعا تارتىلعان كورىنەدى. ال قىش ىدىستىڭ ءوزى سىرداريا وڭىرىندەگى ورتاعاسىرلىق ساۋران قالاسىنان تابىلعان دەسەدى.
ءبۇيىرى شار تارىزدەس كونە بۇيىمنىڭ سۋ اعار مويىنى بۇيىرىنەن شىعارىلعان. ال ىدىستىڭ قاق ورتاسىنان قيعاش شىققان تۇتقا سۋاعار موينىنا بارىپ جالعاسادى. قۇمان ەرنەۋىنىڭ ديامەترى – 2,8 سم, تۇتقاسىنا دەيىنگى بيىكتىگى – 18,5 سم, ءتۇبىنىڭ ديامەترى – 8,1 سم, شار تارىزدەس ءبۇيىرىنىڭ ديامەترى – 13,2 سم جانە يىعىنا دەيىنگى جالپى بيىكتىگى – 12,3 سم. بۇيىرىنەن جوعارى قاراي اينالا وسىمدىك ستيلىندە قىزىل-قوڭىر ءتۇستى انگوبپەن ورنەك تۇسكەن. بىرقاتار ورنەك ارابشا جازۋعا دا كەلەدى.
قىش قۇماننىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق پاراللەلدەرى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەردە كەزدەسەدى. مىسالى, ە.ي.اگەەۆا مەن گ.ي.پاتسەۆيچتىڭ زەرتتەۋلەرىندە وسىعان ۇقساس قۇماندار تابىلعان. الايدا بۇيىرىندەگى ورنەكتەرى سىزىق تۇرىندە تۇسكەن. اۆتورلار قىش قۇمان تاريحىن VIII–X عاسىرلارمەن بەزبەندەپ, قارلۇق كەزەڭىنە جاتقىزادى.
ت.ن.سەنيگوۆا زەرتتەۋلەرىندە ەجەلگى تاراز قالاسىنان دا وسىعان ۇقساس قۇماندار انىقتالعان. الايدا تارازدىق قۇمانداردىڭ ەرنەۋلەرى ۇلكەن بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ت.ن.سەنيگوۆا قۇمانداردى VIII–XI عاسىرلارعا تيەسىلى دەيدى.
ە.ا.سماعۇلوۆتىڭ قاراتوبە (ەجەلگى ساۋران) قالاسىنداعى زەرتتەۋلەرىندە ءبىزدىڭ قاراستىرىپ وتىرعان قۇمانعا ۇقساس ىدىستار تابىلعان. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىندە قاراستىرىلعان قۇماننىڭ ولشەمى ءبىزدىڭ زەرتتەپ وتىرعان قۇمانعا وتە جاقىن. سونىمەن قاتار مۇنداي قۇماندى مۇسىلمان قاۋىمنىڭ ءدىني عۇرىپتىق امالداردى ورىنداۋ الدىندا جۋىنۋعا پايدالانۋى مۇمكىن دەپ كورسەتەدى. الايدا وسى تەكتەس قۇماندار ورتا ازيادا كوپ تارالماعانىن جانە پايدالانۋ ماقساتى تەك جۋىنۋعا عانا ەمەس, اسحانالىق ماقساتتا دا قولدانىلعانىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ولاي بولسا, «اناعا قۇرمەت» مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنان ورىن العان قىش قۇماندى ارحەولوگيالىق ۇقساستىقتارىمەن سايكەستەندىرىپ, الدىن الا بولجام بويىنشا VIII–X عاسىرلارعا مەرزىمدەۋگە بولادى. قۇماننىڭ ءوز زامانىندا قانداي ماقساتتا قولدانىلعانىن قازىر ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە اسحانالىق ىدىس نەمەسە ارنايى جۋىناتىن قۇمان رەتىندە پايدالانۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەرگە قاراپ ءارى قۇماننىڭ ارنايى شارىقتا وتە ساپالى جاسالعانىن ەسكەرە كەلە, ورتا عاسىرداعى داۋلەتتى وتباسىنىڭ اسحانالىق نەمەسە تۇرمىستىق جاعدايلارىندا قولدانعان بولۋى مۇمكىن دەپ تۇجىرىمدايمىز. قۇماننىڭ بۇيىرىندەگى جازۋدىڭ اراب گرافيكاسىنا () سايكەس ەكەنى بايقالدى. اراب تىلىندەگى اتالعان ءسوز – «بىلەتىندەر» نەمەسە «بىلەدى» دەپ اۋدارىلادى. دەگەنمەن قۇمانداعى جازۋ ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
بالگۇل تىلەۋبەرگەن,
«اناعا قۇرمەت» مۋزەيىنىڭ ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى
