ساپالى ونىمدەر عانا باسەكەگە لايىق

ەلىمىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ارەكەت ەتىپ كەلەدى. الدا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە ءوتۋ مىندەتى قويىلعان. قازىرگى جاھاندىق دەڭگەيدەگى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن جاھاندىق كۇرەستە ەلىمىز قانشالىقتى باسەكەگە قابىلەتتى دەگەن سۇراق ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەنى انىق. وسىنى جانە وزگە دە ساۋال­داردى قاپەرگە الا وتىرىپ, ءبىز پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەربولات مۇقاەۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدىك. – ەربولات راحمەت ۇلى, الەمدىك نا­رىقتا وتاندىق ونىمدەر قانشا­لىقتى باسەكەگە شىداس بەرە الادى دەي الامىز؟ – وتاندىق ونىمدەردىڭ بارلىعى باسەكەگە قابىلەتتى دەۋدەن اۋلاقپىن, بىراق سۇرانىسقا يە تاۋارلارىمىز دا بار. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى قاجەتتىگىن ەلباسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى ءوز جولداۋىندا ايقىن اتاپ كورسەتتى. قازىر ەلىمىزدە 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2010-2014 جىلدارى جۇرگىزىلدى. سول ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا وندەۋ ونەركاسىبىنىڭ التى سالاسى تاڭداپ الىنعان-دى. ولار: مەتاللۋرگيا, حيميا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە تاماق ونەركاسىبى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە وڭتايلاندىرىلعان 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا 230,2 ميلليارد تەڭگە كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە 2015 جىلعا 102 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلسا, 2016 جىلعا – 52 ميل­ليارد, ال 2017 جىلعا 45 ميلليارد تەڭگە بولىنەتىن بولادى. ەگەر ءبىرىنشى كەزەڭدى قاراستىرىپ كورەر بولساق, ەلباسىنىڭ ءوزى دە اتاپ كەتتى, باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعان بەس جىلدىڭ ىشىندە بىزدە 400 جاڭادان بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا بولماعان ونىمدەر شىعارىلۋدا. بۇعان سالىنعان قاراجاتتىڭ 70 پايىزى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ەكەندىگىن دە رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل كاپيتال قازاقستان ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان. – قازاقستاندا كوپتەگەن كاسىپ­ورىندار اشىلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى جاعىن تارقاتا كەتسەڭىز. – ءيا, ەلىمىزدە 770 كاسىپورىن اشىلعاندىعىن دا تىلگە تيەك ەتە كەتكەن ءجون. بۇل رەتتە 75 مىڭ ادام بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماماندىقتار بويىنشا جاڭا جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستى. جالپى, ءوندىرىس سەكتورىن الاتىن بولساق, بۇل سالادا 1 ميلليوننان استام ادام جۇمىس ىستەۋدە. سونىمەن قاتار, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا تەمىرجول, اۆتوجول سياقتى ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ قولعا الىندى. ءبىرىنشى كەزەڭگە ارنالعان وتكەن بەسجىلدىقتا 4 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول جانە 1700 شاقىرىم تەمىرجول جاڭادان سالىندى نەمەسە قايتا جوندەلدى. ەندى 2017 جىلعا دەيىن جول سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتە 3 تريلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. وسى قارجىعا 6,5 مىڭ شاقىرىم جول سالىنىپ نەمەسە جوندەۋدەن وتەدى. سونىڭ 3 مىڭ شاقىرىمى ءى كاتەگورياداعى جول بولماق. ورتالىعى استانا قالاسى بولىپ تابىلاتىن ايماقتىق حاب قۇرىلاتىن بولسا, سونىمەن بىرگە ورتالىق – وڭتۇستىك, ورتالىق – شىعىس جانە ورتالىق – باتىس باعىتتارى دامىتىلارىن ەرەكشە ايتا كەتەيىن. سونىمەن بىرگە, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ترانزيتتىك دالىزىنە الماتى – وسكەمەن, قىزىلوردا – جەزقازعان جانە اتىراۋ – استراحان جولدارىن قوسۋ كوزدەلۋدە. وسىنىڭ بارلىعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامامەن ۇشتاسىپ جاتىر. – وتكەندە ەلباسىنىڭ ءوزى «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن برەندپەن وتاندىق ونىمدەر ساۋدا ورىندارىنا شىعۋى كەرەك دەگەن يدەيا تاستادى عوي. وسى باعىتتا العا جىلجۋشىلىق بار ما؟ – قازىر بايقاپ وتىرساڭىز, كوپتەگەن كاسىپورىندار ءوز ونىمدەرىن جىلجىتۋدا ءساتتى قادامدار جاساپ كەلەدى. ءوزىم بىلەتىن مىنا باتىس قازاقستان وبلىسىندا «كۋبلەي» دەپ اتالاتىن كونسەرۆى شىعاراتىن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. سول كاسىپورىن ەكولوگيالىق تازا بالىق پەن جىلقى جانە سيىر ەتىنەن نەشە ءتۇرلى كونسەرۆىلەر شىعارىپ, تەز ساتىلىپ كەتەتىن ونىمدەر قاتارىنان تابىلىپ ءجۇر. قازىر بۇل كاسىپورىننىڭ ونىمدەرى رەسەيلىكتەردىڭ سۇرانىسىنا دا يە ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتسەم, جولعا توسەيتىن شاعىل تاستار اقتوبە وبلىسىندا شىعارىلادى. ونى ورالعا تاسىپ جەتكىزۋ ءۇشىن 550 شاقىرىم جول ءجۇرۋ كەرەك. ارينە, مۇنداي كەزدە شاعىل تاستىڭ وزىندىك قۇنى قىمباتتايدى. مۇنداي تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن قازىر جەرگىلىكتى جەردە قولدان جاسالعان شاعىل تاستاردى شىعارا باس­تادى. بۇل دا ءبىر جاڭالىق. بۇرىن اينەكتى رەسەيدەن الىپ كەلەتىن. قازىر ونى وزىمىزدە شىعارۋ ءۇشىن قىزىلوردا جانە اقتوبە وبلىستارىندا شىنى شىعاراتىن جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل رەتتە تەمىرجول جەلىسىنە توسەلەتىن رەلستەر دە وسى اقتوبەدە قولعا الىنعان. بۇدان باسقا ەلىمىزدە ۆاگوندار شىعارىپ, جەڭىل اۆتوكولىكتەر قۇراستىرىلىپ جاتقانى بارشاعا ايان. رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ باعامى قۇلدىراۋىنان سول ەلدەن 30 مىڭنان اسا جەڭىل اۆتوكولىك جەتكىزىلىپتى. قازىر وزىمىزدە جىلدىق 4 پايىزدىق ستاۆكامەن نەسيە بەرە باستاعان ەدى, بارلىعى دا وتاندىق ونىمدەردى الۋعا كوشتى. سونداي-اق, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىن­دا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 2015 جىلى قۇنى 43,7 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 2 جوبا ەنگىزىلىپ, 98 جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. «كوندەنسات» اكتسيونەرلىك قوعامى «ەۋرو-5» ەكولوگيالىق ساناتتاعى بەنزين ءوندىرۋدى قولعا الۋدا. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرامىندامىز. ءبىزدىڭ كا­سىپ­ورىندار وزدەرىنىڭ باسەكەگە قابى­لەتتى ەكەنىن دالەلدەي الدى ما؟ – جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, كەيبىر باعىتتار بويىنشا دالەلدەي الدى. وزىمىزدە شىعارىلاتىن ءسۇت جانە ەت ونىمدەرى شەتەلدىك ونىمدەرمەن سالىستىرعاندا بىردە-ءبىر كەم ەمەس. ارينە, ءالى دە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. جاقىندا عانا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ قازاقستاندا شىعارىلعان جەيدە, كوستيۋم-شالبار مەن تۋفلي كيىپ كەلىپتى. تاعى دا وسى جەردە ءبىر مىسال ايتا كەتەيىن, تاراز قالاسىندا ءجۇن وڭدەۋ زاۋىتى اشىلدى. بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى امانگەلدى مومىشەۆ دەگەن كىسى باسشىلىق جاسايدى ەكەن. ونىمەن سويلەسكەن كەزىمدە بولاشاقتا يتاليالىق جەلى قويىپ, كوس­تيۋم تىگۋدى قولعا العالى جاتقان جوسپارلارىمەن دە بولىسكەن-ءدى. شىمكەنتتە كىلەم توقىلاتىنىن دا رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون. بۇل وڭىردە فارماتسەۆتيكا سالاسى جولعا قويىلعان. قىتايدا شىعارىلاتىن كەيبىر ءدارى-دارمەكتەرگە قاراعاندا, ايتارلىقتاي ساپالى. اعزادا قانت مولشەرىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن «سيافور» دەگەن ءدارى قولدانادى. سونىڭ ورنىنا قازىر دارىگەرلەر شىمكەنتتىك ءدارىنى ۇسىناتىن بولىپ ءجۇر. – ەلىمىز قانشا دەگەنمەن اگرار­لىق مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىن­دە 2015-2017 جىلدارعا ارنال­عان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى وڭتاي­لاندىرۋ بارىسىنا بەلسەندى قاتىس­تى­ڭىز. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا بولىنەتىن قارجى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ءيا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلعان بيۋدجەتتى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە بىلتىرعى بولىنگەن قاراجات دەڭگەيى بيىل دا ساقتالىپ قالدى. سونىڭ ارقاسىندا مال باسىنىڭ ءوسىپ وتىرعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. سول مال باسىنىڭ كوبەيۋى ەسەبىنەن ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كولەمى دە ارتا تۇسكەن. ال استىعىمىزعا قاتىستى ايتار بولساق, وندا ول باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى استىقتىڭ ساپاسى وتە جوعارى. ونىڭ قامىرلىلىعى 29-30-عا دەيىن بارادى. ءبىزدىڭ استىقتى ساتىپ الىپ وتىرعان وزبەكستان, قىرعىزستان, قىتاي سياقتى ەلدەر تەگىننەن-تەگىن المايدى. مىسالى, وزبەكستان وزدەرىندە استىق وندىرگەنىمەن, ونىڭ ساپاسى تومەن بولعاندىقتان ءبىزدىڭ استىقپەن ارالاستىرۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى, نان پىسىرۋدە ءبىزدىڭ استىقتى قوسپاسا ساپالى نان شىقپايتىنى بەلگىلى. جالپى, ءار مەملەكەت ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋگە تىرىسادى. بۇرىندارى برازيليا, اۆستراليا جانە وزگە دە ەلدەر ەتتەرىن ساتىپ الىپ جۇردىك. شىنىن ايتقاندا, ساپالى وتاندىق ونىمدەرگە جارناما جەتپەي جاتادى. تازا تابيعي ورتادا جايىلعان مال مەن جەرى تار ەلدەردە كۇتىلگەن مالدار ەتىنىڭ ءدامى ءتىپتى دە بولەك قوي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستاندىق ەتتىڭ قۇنارلىلىعى وتە جوعارى. سوڭعى جىلدارى سۋىتىلعان ەت دايىندايتىن تسەحتار اشىلا باستادى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجايىق اۋدانىندا وسىنداي ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعالى جاتىر. اتالعان كاسىپورىن سالقىنداتىلعان مارقا ەتىن شىعارۋدى قولعا الاتىن بولادى. مۇنداي زاۋىت قاراعاندى مەن قوستانايدا دا بار. مۇندا تەك سالقىنداتىلعان قۇس ەتىن شىعارادى. مۇنداي ەت شەتەلدەردەن كەلىپ جاتقان مۇزداتىلعان ەتتەرگە قاراعاندا الدەقايدا ساپالى. جالپى, ساپالى ونىمدەر عانا ساۋداعا لايىق دەپ ايتقىم كەلەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».