حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ساپاسى – باستى كورسەتكىش

شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر از ەمەس

كەڭەيتىلگەن وتىرىستى اشقان مەم­لەكەت باسشىسى وسى جيىندا دۇنيەجۇزى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقان تۇستاعى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاناتى­نىن ايتىپ, جاھاندىق ۇدەرىستەر, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنا اسەرىن تيگىزەتىنى انىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق پرەزيدەنت ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارىن ايقىنداپ, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ءداۋىرى, ياعني جاڭا تەحنولوگيالىق كەزەڭ باستالعانىنا توقتالدى.

– كۇللى الەم مۇلدەم باسقا جاعدايدا ءومىر سۇرەدى. ءبىز سوعان مىندەتتى تۇردە دا­يىن بو­لۋىمىز كەرەك. جاڭا تەحنولوگيالىق احۋال­عا ساقاداي ساي بولۋىمىز قاجەت. بۇل – ەلى­مىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتى­رىپ, تۇ­راقتى دامۋىنا جول اشاتىن اسا ماڭىزدى فاكتور, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ جۇمىسى قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى الدىمەن ەكونوميكانىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى مەن ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىنا قاراي باعالاناتىنىن ايتتى. قىسقاسى, ۇكىمەتتىڭ جىل بويى اتقارعان جۇمىسى مىندەت پەن مەجەنىڭ ۇدەسىنەن شىعا الدى ما؟ بىلتىرعى جۇمىستىڭ ناتيجەسى قانداي بولدى؟ باستى تاپسىرمالار ورىندالدى ما؟ پرەزيدەنت وتىرىستا وسى سۇراقتارعا توقتالىپ, جاقىن ارادا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاناتىنىن جەتكىزدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتتاعى ­احۋال كۇردەلى بولسا دا, ەلىمىزدە جاقسى ناتي­جەلەر بار ەكەنىن ايتتى. ەل ەكونوميكاسى وسسە دە, شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر ءالى دە از ەمەس ەكەنىن مالىمدەدى.

– قازىرگى تاڭداعى باستى ماسەلە مىناداي. الەم ەكونوميكاسىندا بولىپ جات­قان تاريفتىك تارتىستار مەن سانكتسيا­لىق تەكەتىرەستەر قالىپتى جاعدايعا اينالدى. بۇل ۇدەرىستىڭ سالدارى جويقىن بولۋى مۇمكىن. كليماتقا بايلانىستى ۇستانىمدار دا ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرايتىن بولدى. مۇنداي جاعدايدا «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىر جاعىنان, ءداستۇرلى قۋات كوز­دەرىنە دەگەن سۇرانىس ساقتالادى. ەكىن­شى جاعىنان, بۇل مۇناي, گاز جانە كومىر باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اكەپ سوقتى­رادى. قارجى سالاسىندا كريپتوۆاليۋتالار مەن باسقا دا تسيفرلىق اكتيۆتەر كەڭى­نەن قولدانىلا باستادى. جاساندى ينتەل­لەكتىنى دامىتۋ الدىڭعى قاتارعا شىقتى, سوعان بايلانىستى تەحنولوگياسى دا­مى­عان الىپ ەلدەر اراسىندا باسەكە قىزا تۇسپەك. جاڭا ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرى از ەمەس. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن بىزگە ءتيىستى ستراتە­گ­يا كەرەك. مەن رەفورمالاردىڭ ناقتى باعى­تى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ايتتىم. ۇكىمەت ەل ەكونو­ميكاسىن تۇرالاپ قالۋدان ساقتاپ, ورنىق­تى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇر­دەلى شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك جانە ەڭ باستىسى سول شەشىمدەردى ىسكە اسىرۋ­عا ءتيىس, – دەگەن پرەزيدەنت بۇنى جوعا­رى بىلىكتى ءارى جاۋاپكەرشىلىك الۋعا دايىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەكەنىن ايتتى. ياعني الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگى وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدەردە ايقىن كورىنەدى.

سونداي-اق قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇكىمەت قانشالىقتى قيىن بولسا دا, جاپپاي ۇنەمدەۋگە كوشىپ, بيۋدجەت قارجىسىن اسا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە عانا جۇمساۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. كورپەگە قاراي كوسىلەتىن ۋاقىت كەلگەنىن جانە ورىنسىز شىعىندى توقتاتىپ, اياعىمىزدى تارتىپ باسۋ قاجەتتىگىمىزدى ەسكەرتتى.

ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى

جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ جانە باسقا دا قۇزىرلى ورگانداردىڭ جاقىن اراداعى نەگىزگى مىندەتتەرىنە توقتالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ.

بىلتىر ەلىمىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا 180 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 1,3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. ناتيجەسىندە وسى سالاداعى ءوسىم 6 پايىزعا جۋىقتاپتى. پرەزيدەنت مۇنى كەيىنگى ون جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش دەپ باعالاپ, وسى جاقسى ءۇردىستى ءبىرجولا ورنىقتىرىپ, ساقتاپ قالۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە ەكونوميكاعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا دا نازار اۋداردى. بۇۇ مالىمەتتەرىنە سايكەس قازاقستان بۇل كورسەتكىش بويىنشا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزىپتى. الايدا بۇعان توقمەيىلسۋگە بولمايتىنىن ايتقان قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى تۇتاس ينۆەستيتسيا­لىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ازىرلەۋ بارىسىنداعى بيۋروكراتيادان ارىلىپ, جەدەل جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن تاپسىردى.

جالپى, ۇكىمەتكە ينۆەستيتسيا سالا­سىنداعى جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن مىندەتتەدى.

– باسقا جول جوق. ايتپەسە, ينۆەستيتسيا نارىعىندا باسەكە قىزىپ تۇرعان كەزەڭدە زامان اعىمىنان كەش قالامىز. بىزگە ساپالى ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەنى انىق. وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جانە سىرتقى نارىققا ارنالعان جوبالاردى ادەتتە شەتەل ينۆەستورلارى ۇسىنادى. بىلتىرعى 9 ايدا ەلىمىزگە 12,7 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. كورسەتكىشكە كوڭىل تولعانىمەن, بۇل 2023 جىلدىڭ ەسەپتى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 36 پايىزعا كەم, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە الماتى قالاسىندا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ قارقىنى تومەندەگەنىن سىنعا الدى.

– ال جەكە ينۆەستيتسيانىڭ ازايۋى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلىپ جاتىر. بىراق بۇگىن عانا دامۋ بيۋدجەتى شەكتەۋلى ەكەنى ايتىلدى. ول ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ نەبارى 8 پايىزىن قۇرايدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەۋ قىسقا مەرزىمدىك قانا ناتيجە بەرە الادى. ءبىز مۇنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قازىر بيۋدجەت تاپشىلىعى بار ەكەنىن بىلەسىزدەر. سوندىقتان ساپالى ينۆەستيتسيا اكەلەتىن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ينۆەستورلارعا قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون. مۇنداي ساياسات مەنىڭ ەل ەكونوميكاسىن ىرىقتاندىرۋ تۋرالى ستراتەگياما تولىق ساي كەلەدى. بۇل – ماڭىزدى ءسات, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت ينۆەستوردى ىزدەۋگە, قولداۋعا جانە قورعاۋعا قاتىستى جۇمىستىڭ ءبارىن جۇيەلى جۇرگىزەتىن ءبىرتۇتاس ەكوجۇيە قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, بۇل جۇمىس بارلىق دەڭگەيدە, ياعني ايماقتا, ورتالىقتا جانە شەتەلدە بىردەي اتقارىلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەي­تىلگەن وتىرىستا ءىرى ونەركاسىپ جوبالارىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارى باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. مۇنى كەزىندە ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قازىناعا قايتارۋ ىسىمەن قاتار جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ەسكە سالدى.

– مەن بۇل جونىندە ءىرى بيزنەس وكىل­دەرى­مەن كەزدەسۋلەردە ايتقانمىن. قازاقستاندا ورتا بۋىنعا جاتاتىن كوشباسشى كومپانيا­لار شوعىرىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى ءالى دە وزەكتى. ۇكىمەت بيىلعى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن كەلەشەگى زور ءاربىر ورتا كاسىپورىننىڭ جۇمىس جوسپارىن ازىرلەۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل كەنىشىن, سونىڭ ىشىندە الەمدە سۇرانىس ارتىپ كەلە جاتقان ءليتيدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ الەۋەتى وتە ۇلكەن. بۇگىن پرەمەر-مينيستر بايانداماسىندا وسىنداي 17 كەن ورنىنىڭ اشىلعانىن ايتتى. دەمەك ءبىز وسى سالاعا ينۆەستيتسيا مەن وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا, وتاندىق بيزنەسمەندەرگە دە باسىمدىق بەرگەن ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان نارىعى­نا گەولوگيالىق بارلاۋمەن اينالىساتىن ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار كەلىپ, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن اشىق ءارى قاراپايىم تارتىپپەن بولەتىن بىرىڭعاي پلاتفورمانىڭ دا ىسكە قوسىلعانىن اتاپ ءوتتى. ال پارلامەنت سەسسياسىنىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل جۇمىستىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

پرەزيدەنت ءىرى كەن ورىندارىنىڭ ءونى­مىن ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاقستان جاھاندىق نارىققا قۋات كوزىن سەنىمدى جەتكىزۋشىگە اينالعا­نىن اتاپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە بۇل جوبالار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسپاق. سوندىقتان ۇكىمەت ءونىمدى ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىمدەردى ەلىمىزگە اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى جاڭا شارتتارمەن ۇزارتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەردى جانداندىرۋى قاجەت.

بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى يگە­رىلۋى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇر­دەلى بىرقاتار مۇناي كەن ورنىن, سونداي-اق ايتارلىقتاي قورى بار تاقتا­تاس مۇناي كەنىشتەرىن ەكونوميكالىق اينا­لىمعا ەنگىزۋ ءجون ەكەنىن ايتتى. مۇنداي جوبالاردىڭ كوممەرتسيا­لىق تارتىم­دىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قاراستىرۋى كەرەك.

– تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: قازىرگى جاڭا گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايدا يندۋسترياعا بولسىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولسىن, جالپى ەل ەكونوميكاسىنا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى. بۇل ستراتەگيا ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ۇلتتىق مۇددەسىنە ساي كەلەدى. سوندىقتان مۇندا وتانشىلدىقتى جەلەۋ ەتكەن جالعان ۇراندار ورىنسىز دەپ كۇمانسىز ايتۋعا بولادى. سوندا عانا قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىنا قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتادى, رەسۋرستىق الەۋەتىن ارتتىرادى, جاڭا وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاسايدى. قوعام مەنىڭ ۇستانىمىمدى ءبىلسىن دەپ مۇنى ادەيى ايتىپ وتىرمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ الەم قازاق­ستانعا زور سەنىم ارتاتىنىن, ءبىزدى «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە تانيتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. الايدا بۇل جوعارى مارتەبە سىرتقى ساياساتتاعى ناقتى ناتيجەلەرمەن عانا ەمەس, ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, عىلىم جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى جەتىستىكتەرمەن دە بەكىتىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

– قازىرگى گەوساياسي جاعداي كورشىلەرمەن, اتاپ ايتقاندا, ورتالىق ازيا جانە ەاەو ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ايماقتىڭ باسەكەگە قابىلەتىن كۇشەيتەدى. ۇكىمەت ونەركاسىپ, كولىك جانە لوگيستيكا, ءىت سەكتور, اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە باسقا دا سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستار بويىنشا ناقتى شارالار ازىرلەۋى كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇعان قوسا پرەزيدەنت قىتاي, رەسەي, اقش, ەو, تاياۋ شىعىس, ازيا ەلدەرىمەن جانە باسقا دا مەملەكەتتەرمەن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن ايرىقشا نازاردا ۇستاۋدى اتاپ ءوتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزەك كۇتتىر­مەيتىن كەلەسى ماسەلە رەتىندە تۋريزم ەكونوميكانىڭ وسۋىنە جاڭاشا سەرپىن بەرەتىن سالا بولۋى قاجەتتىگىن اتادى.

– بۇل باعىتتا ءبىز ارتتا قالىپ بارامىز, جۇمىس ماردىمسىز ءجۇرىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا كورىكتى جەرلەر بار. شەتەلدەن جانە ەل ىشىنەن كەلگەن تۋريس­تەر ءبىزدىڭ قايتالانباس قورىقتارىمىزدى ارالاپ كورگىسى كەلەدى. بىراق بەلسەندى جانە اۋقىمدى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن جاعدايىمىز جەتكىلىكتى ەمەس. سوندىقتان جەكە ينۆەستورلاردى دا تارتا وتىرىپ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم سالۋ جۇمىسىن دەرەۋ باستاۋ قاجەت. تۋريزم سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە ارنالعان كەز كەلگەن باستاماعا قارسى شىعاتىن ادامداردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ كەرەك. ماڭعىستاۋدا ايگىلى بوزجىراعا بايلانىستى سونداي جاعداي بولعانىن بىلەسىزدەر. ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى مەكەمە وكىلدەرى ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن نەعۇرلىم باتىل شارالار قابىلداۋعا ءتيىس, – دەگەن پرەزيدەنت ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن بەكەردەن-بەكەر باستى ورىنعا قويىپ وتىرماعانىن جەت­كىزىپ, مۇنىڭ دا ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋ كەرەك

ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

– ۇكىمەتتىڭ جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ كۇش-جىگەرىمەن ءبىز ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سالاداعى اۋىر داعدارىستى ەڭسەردىك. ەندى ۇكىمەت مۇنداي جاعدايعا جول بەرمەۋگە ءتيىس. جىلۋ ستانسالارىنداعى اپاتتار ەلىمىزگە ابىروي اپەرمەيدى, بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى جانە بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى مەن بىلىك­سىزدىگىن كورسەتەدى. ايماقتاردا كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى باسشى­لىق ورىنداردا كاسىبي ماماندار ەمەس, زاڭگەرلەر مەن باسقا دا گۋمانيتارلىق سالا وكىلدەرى وتىر. ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق نىسانداردىڭ جۇمىسىن جاڭا ستاندارتتارعا جەدەل تۇردە كوشىرۋ كەرەك. ۇكىمەت جاڭا تاريف ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا ءتيىس. تاريفتەر نارىق تالاپتارىنا ساي بولماسا, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, جىلۋمەن جانە سۋمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس, – دەگەن مەملەكەت باسشىسى تمد ەلدەرىنىڭ بارىندە دەرلىك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, گازدىڭ جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى قازاقستانعا قاراعاندا قىمبات ەكەنىن ايتتى. ال مۇنداي جاعداي ەكونوميكا بالانسىنىڭ بۇزىلىپ, شاتقاياقتاۋىنا اكەپ سوقپاق.

پرەزيدەنت سونداي-اق قوعامدا رەسۋرس­تاردى ۇنەمدەپ پايدالانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى. ەندىگى جەردە ازاماتتارعا ۇنەم­دەۋ جايلى ۇندەۋ تاستاپ قانا قويماي, بۇدان بولەك, رەسۋرستاردى تۇتىنۋدىڭ الەۋمەتتىك نورمالارىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ۇلگى ەتۋگە بولاتىن جاقسى مىسالدار بار ەكەنىن جەتكىزدى.

– كورشى قىتاي ەلىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق تەحنولوگيالار بار, ولار تاجىريبەسىن بولىسۋگە دايىن. بىراق ءبىزدىڭ جاق ق ۇلىقسىز, ونىڭ ۇستىنە باتىل شەشىمدەر جوق. ۇكىمەتكە وسى شارۋامەن بەلسەندى اينالىسىپ, 1 ماۋسىمعا قاراي جۇمىس بارىسى تۋرالى ەسەپ بەرۋدى تاپسىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

جيىندا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك كومەك ماسەلەسىنە دە توقتالدى.

– تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ناقتى يەسىنە جەتۋى. كومەك شىن مۇقتاج ادامدارعا بەرىلۋگە ءتيىس ەكەنى قانشاما رەت ايتىلدى. قازاقستان – شىن مانىندە الەۋمەتتىك مەملەكەت. بىراق بۇل – ازاماتتارىمىزدىڭ, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ەڭبەك ەتۋگە ىنتاسىن ازايتىپ, ولاردى ماسىلدىققا ۇيرەتۋ دەگەن ءسوز ەمەس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋ جۇيەسىن جاپپاي رەفورمالاۋ­دى اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى بىرىڭعاي اقپارات جۇيەسىن جىل سوڭىنا دەيىن ازىرلەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى.

بىلتىر ەلىمىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەنىن (19 ميلليون شارشى مەتر) ايتقان پرەزيدەنت تۇرعىن ءۇيدىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا جانە ونىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا باسا نازار اۋدارعان ءجون ەكەنىن ەسكەرتتى.

مەملەكەت باسشىسى كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنا توقتالىپ, قازاقستان ارقىلى وتەتىن تەمىرجول ءدالىزىن دامىتۋ جۇمىسىن تەزدەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى بۇل جوبا ترانسكاسپي باعدارىنىڭ نەگىزگى بولىگى بولماق.

– «مويىنتى – قىزىلجار» باعىتىندا جاڭا تەمىرجول قۇرىلىسىن باستاۋدى تاپسىرامىن. سونداي-اق قىزىلجار بەكەتىنەن اقتاۋ پورتىنا دەيىنگى كۇرە جولدىڭ قوزعالىسى اسا كوپ ۋچاسكەلەرىن جاڭعىرتۋ كەرەك. «التىنكول – جەتىگەن» تەمىرجولىن دا كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى كولىك ءدالىزىنىڭ الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرادى. بۇدان بولەك, تەمىرجول تاسىمالىن تسيفر­لاندىرۋ جوبالارىن ۋاقتىلى اياقتاۋ ماڭىزدى. مۋلتيمودالدى كولىك توراپتارىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. سول ارقىلى تاسىمالدىڭ بارلىق ءتۇرىن ءوزارا كىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بيىل جانە كەلەسى جىلى وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس, – دەدى ق.توقاەۆ.

قىسقاسى, قازاقستانعا وزىق لوگيستيكا جۇيەسى قاجەتتىگىن ايتقان پرەزيدەنت بۇل ستراتەگيالىق سيپاتقا يە سالا سانالسا دا, ءبىز اۆتوكولىك تاسىمالىنىڭ الەۋە­تىن تولىعىمەن پايدالانىپ وتىر­ماعانى­مىزدى جاسىرمادى.

– زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىز­بەيىنشە, لوگيستيكانى تابىستى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قويمالاردى اۆتوماتتاندىرۋ, مارشرۋتتاردى تسيفر­لاندىرۋ, كولىك اعىنىن باسقارۋ ىسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارى بولۋعا ءتيىس. شۇعىل اتقاراتىن شارۋانىڭ ءبىرى – ەلىمىز اۋماعىندا حالىقارالىق اۋە حابىن قۇرۋ. ءىرى اۋەجايلارىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى حالىقارالىق حابقا اينالدىرۋ ءۇشىن تەز ارادا باتىل شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. الدىمىزدا جۇك جانە جولاۋشىلار تەرمينالدارى, لوگيستيكالىق ورتالىقتار مەن زاماناۋي سەرۆيستەرى بار تولىققاندى ەكوجۇيە قۇرۋ مىندەتى تۇر. جۇك تاسىمالىنىڭ بارلىق ءراسى­مىن جەڭىلدەتىپ, اۆياوتىنعا قولجەتىم­دى باعا قويۋ كەرەك. كەيىنگى ماسەلە وتە وزەكتى. ويتكەنى ءبىزدىڭ اۋەجايلارداعى, اتاپ ايتقاندا استانا اۋەجايىنداعى اۆياكەروسيننىڭ باعاسى تىم قىمبات. ۇكىمەت باسەكەلەستىكتى قورعاۋ ۆەدومستۆوسىمەن بىرگە اتالعان مىندەتتى العاشقى جارتىجىلدىقتا ورىنداۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.

مۇنان كەيىن قازىر الەمدە اۋەمەن جۇك تاسىمالداۋ نارىعى 140 ملرد دوللارعا باعالانعانى ايتىلدى. الايدا بىردە-ءبىر قازاقستاندىق اۆياكومپانيا وسى وراسان زور مۇمكىندىككە ءمان بەرمەگەن, اتالعان سالادا تولىق جۇمىس ىستەمەي وتىر.

تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا ەداۋىر جەتىستىك بار

ءۇشىنشى ەسكەرتىلگەن ماسەلە – تسيفرلىق تەحنولوگيانى جان-جاقتى ەنگىزۋ قاجەتتىگى. پرەزيدەنت بۇل رەتتە ەلىمىز تسيفرلاندىرۋ ىسىندە, اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جولىندا ەداۋىر جەتىستىككە جەتكەنىمىزدى اتاپ ءوتتى. بىراق بۇل – الداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى عانا.

– تولىققاندى تسيفرلىق ەكوجۇيە جاساۋ ءۇشىن ونىڭ ىرگەسى بەرىك بولۋعا ءتيىس, ياعني ساپالى مالىمەتتەر مەن ونى قورعايتىن سەنىمدى جۇيە قاجەت. ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن قارقىندى دامىتۋ كەرەك. جىل سوڭىنا دەيىن ونىڭ كەيبىر تۇستارىن ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسىنە ەنگىزۋ قاجەت. بۇل تەحنولوگيانى «Smart City» جوبالارىندا كەڭىنەن قولدانۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون. ادام كاپيتالىن دامىتۋدى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىلىم بەرۋدەن عىلىمي زەرتتەۋ تاسىلدەرىنە كوشىرۋدى كوزدەيتىن «AI-Sana» جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. ۇكىمەت تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»

پرەزيدەنت قازىر جاساندى ينتەللەكت نارىعىندا قىتايلىق كومپانيا 6,5 ملن دوللارعا DeepSeek پلاتفورماسىن جاساپ شىعارعانىن, ونىڭ تيىمدىلىگى ميللياردتاعان دوللار جۇمسالعان پلاتفورمالاردان اسىپ تۇسكەنىن جەتكىزدى. جۋىردا قىتاي تاراپىنىڭ تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىمەن, جاساندى ينتەللەكتىنى ويلاپ تابۋمەن اينالىساتىن وكىلىمەن كەزدەسكەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزگە قىتاي تاجىريبەسىن مىندەتتى تۇردە قولدانۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ءسويتىپ, ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالارعا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن قولعا الۋدى تاپسىردى.

الايدا تسيفرلاندىرۋدى دامىتامىز دەپ الاياقتىقتىڭ دا الشاڭ باسۋىنا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. بىراق پرەزيدەنت كيبەرقاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ شارالارى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە توسقاۋىل بولماۋعا تيىستىگىن مىندەتتەدى.

دەسە دە كيبەرقىلمىستىڭ ستاتيستيكاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. جىل سايىن 20 مىڭنان اسا ينتەرنەتتەگى الاياقتىق فاكتىسى تىركەلسە, ونىڭ 80 پايىزعا جۋىعى اشكەرەلەن­بەيدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, باس پرو­كۋراتۋرا جانە باسقا دا ۆەدومستۆو­لار كۇش-جىگەر بىرىكتىرىپ, ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى دە كومەككە كەلۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى.

يادرولىق كلاستەر قۇرۋ – ۇلكەن مىندەت

ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويىلعان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ تورتىنشىسىنە توقتالساق. پرەزيدەنت ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جانە يادرولىق كلاستەر قۇرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, ەلىمىز ءوزىن-ءوزى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ, 15–20 پايىز شاماسىندا رەزەرۆ قالىپتاستىرۋعا ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى.

– بۇل – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان مىن­دەت. سوندىقتان الداعى ەكى جىلدا كە­مىندە 3 گيگاۆاتتىق جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ قاجەت. بۇل – الدىڭعى جىلدار­­دىڭ كور­سەت­كىشىنەن 2,5 ەسەدەي ارتىق مەجە (1,3 گۆت). ءبىزدىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەت­كىزۋ تۋرالى ستراتەگيالىق باعدارى­مىز وزگەرمەيدى. الايدا ونى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا بايىپپەن, سالماقتى تۇردە قاراعان ءجون. ءبىز قولدا بار تابيعي بايلىقتارىمىز بەن مۇمكىندىكتەرىمىزدى ۇتىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت كەزىندە بالقاشتا كومىر ەلەكتر ستانساسى سالىنباي قالعانىنىڭ كەسىرىنەن ەلىمىز مىقتى قۋات كوزىنەن ايىرىلىپ قالعانىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى ەنەرگيا تاپشىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن العا تارتىپ, العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

– جالپى ەلىمىزدە يادرولىق كلاستەر قۇرۋ ءىسىن قولعا الۋ كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ بولاشاقتا ويداعىداي دامۋىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى مىندەت. ۇكىمەتكە «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردىم. ناقتى ناتيجە كەرەك. جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزىپ, اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا بارىنشا قولايلى جەرلەردى, سونداي-اق زاماناۋي جانە قاۋىپسىز تەحنولوگيالاردى انىقتاۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن پارلامەنت ەكىنشى يادرولىق ستانسانى قاي ايماقتا سالۋ قاجەت ەكەنى جونىندە ماعان ۇسىنىس بەرۋى كەرەك. بىراق اتاپ وتكىم كەلەدى: ەلىمىزگە يادرولىق قۋات كەرەك, ونسىز قازاقستان كەلەشەكتە ويداعىداي دامي المايدى. قۋات دەگەنىمىز – بۇكىل ەكونوميكانىڭ دامۋى دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, قۋات جەتكىلىكتى بولسا, بارلىق ايماق گۇلدەنىپ, وركەندەي تۇسەدى, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارادى. بۇل – ايدان انىق, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەت 2027 جىلى باتىس ايماقتاعى ەلەكتر جەلىسىن ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ەلەكترەنەرگەتيكالىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋى كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق وڭتۇستىك ايماقتاعى ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتۋ جوباسىن جەدەلدەتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى – العى شەپتە

بەسىنشى, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بىلتىر ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا قاراعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋ قارقىنى بويىنشا العا شىققان ەكەن. بۇعان كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا بەرىلەتىن ارزان نەسيە كولەمىن ەداۋىر ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. پرەزيدەنت بيىل وسى ناۋقانعا كەمىندە 700 ملرد تەڭگە ءبولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ارزان نەسيەنى مالشىلارعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وڭدەۋشىلەرگە بەرگەن ءجون ەكەنىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار شارۋالارعا تيىمدىلىگى تومەن سۋبسيديا بەرە بەرگەنشە, جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ تاسىلىنە كوشۋ قاجەتتىگىن تاعى ايتتى. جانە وسى مىندەتتى ورىنداۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى.

– بىلتىر ديقاندارىمىز مول استىق جينادى. بىراق بيداي باعاسى تىم ارزانداپ كەتتى. شارۋالاردى قولداۋعا جانە ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋعا ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى اتسالىستى. بىراق بۇل – ۋاقىتشا شەشىم. كوبىرەك تابىس اكەلەتىن ءداندى-داقىلعا كوشۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. سونداي-اق شيكىزاتتى ساقتاۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ءونىمدى شەتەلگە شىعارۋعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار مالدىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىنا قاتىستى احۋالدى, سونىڭ ىشىندە ەكپە ەگۋ ماسەلەسىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى دا قاتاڭ ەسكەرتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنە اسەر ەتپەك.

بۇعان قوسا پرەزيدەنت اۋىلدى دامىتۋ­عا ارنالعان نەگىزگى مىندەتتەرگە ارنايى توقتالدى. بۇل جەردە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا جانە بيزنەستى قولداۋعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەكتىگىن ايتتى.

– اۋىلدىق ايماقتاردى جان-جاقتى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ءبارىن ءبىر باعدارلاماعا بىرىكتىرۋ دۇرىس شەشىم بولماق, ياعني «اۋىل اماناتى», «اۋىل – ەل بەسىگى» جانە تاعى باسقا باعدارلامالار. ۇكىمەت پەن اكىمدەردەن جاڭا, جۇيەلى ءارى تىڭ تاسىلدەر كۇتەمىن. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر از ەمەس. فەرمەرلەر, ساراپشىلار ءتۇرلى تۇيتكىلدەر تۋرالى جازىپ جاتىر. مىسالى, بورداقىلاۋ ورىندارى مالسىز, جارتىلاي بوس تۇر, سەبەبى مال كورشى ەلدەرگە تومەن باعامەن ساتىلىپ جاتىر. اۋىلداعى اعايىننىڭ تۇرمىس ساپاسىنا ىقپال ەتەتىن بارلىق ماسەلەگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. اۋىل حالقى قارجىلىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردەن قول ءۇزىپ قال­ماۋى كەرەك. قازىر بۇل مىندەت, نەگىزى­نەن, «قازپوشتا» ارقىلى ورىندالىپ جا­تىر, – دەگەن مەملكەت باسشىسى ۇكىمەت­كە اكىم­دىكتەرمەن بىرلەسىپ, پوشتا بولىمشە­لەرى­نىڭ شالعاي ەلدى مەكەندەردە ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

سالىق-بيۋدجەت ساياساتىنا رەفورما قاجەت

التىنشى مىندەت – سالىق-بيۋدجەت سايا­ساتىن رەفورمالاۋ.

– جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ, ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ جانە ۇدەرىستەر­دى تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن ينۆەستور قارجىسىن تارتۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىر جاعىنان مەملەكەت تە ەكونوميكاعا سالىناتىن ين­ۆە­ستيتسيا كولەمىن ۇلعايتا بەرەدى. سون­دىق­تان ۇكىمەت بارلىق قارجىنى باستى باسىم­دىقتارعا ساي ءبولۋى كەرەك. بۇل – ۇكىمەت پەن اكىمدەر بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس نەگىزگى بيۋدجەت قاعيداتىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە جاڭا ءارى بارىنشا قاتاڭ بيۋدجەت ەرەجەلەرى قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىنە ەكى جىل بولدى. الايدا بۇل جۇيە ءاردايىم جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. نەلىكتەن ولاي بولدى؟ وعان ۇكىمەت ءوزى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس, – دەگەن پرەزيدەنت ۇكىمەت ۇسىنعان شارالار بيۋد­جەتتى ۇلتتىق قوردان قوسىمشا قارجى ال­ماي-اق تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايت­تى. دەگەنمەن ناقتى ەسەپتەپ, جاناما فاك­تور­لاردىڭ ءبارىن ەسكەرۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرت­تى. سول سەبەپتى جاڭا بيۋدجەت جانە سا­لىق كودەكستەرىن تىڭعىلىقتى ازىرلەپ, قىسقا مەر­زىمدە قابىلداۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتتى.

جانە قوعام قالت جىبەرمەي ءجىتى باقى­لاپ وتىرعان بۇل ماسەلە توڭىرەگىندەگى بار جۇ­مىس اشىق ءارى تۇسىنىكتى, كاسىبي دەڭگەيدە جۇر­گىزىلۋگە ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني حا­لىق­قا مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك.

پرەزيدەنت مەملەكەت قارجىسىن بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە راتسيونالدى ءارى ءادىل ءبولۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتىپ, ءتىپتى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە دەيىن قامتىلۋعا تيىستىگىن اتاپ ءوتتى.

– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, ەڭ الدىمەن, كەنجەلەپ قالعان بەلگىلى ءبىر ءوڭىردى جالپى ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە جاقىنداتا­تىن جوبالار قارجىلاندىرىلۋعا ءتيىس. ايتسە دە بارشا ايماقتىڭ ماسەلەلەرى مەن قا­جەتتىلىكتەرى ۇكىمەتتىڭ ءجىتى نازارىندا بولۋى كەرەك. وڭىرلەردىڭ دامۋ قار­قىنى باسەڭدەۋىنە جانە الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا مۇل­دەم جول بەرۋگە بولمايدى. ءدال وسى سەبەپ­تى مەن بۇگىن الەۋمەتتىك سالىق پروب­لە­ما­سىنا نازار اۋداردىم. تاعى دا با­يىپپەن قاراڭىزدار. قازىر ايماق اكىم­دەرىن قارجىلىق ستيمۋلدان ايىرۋعا بول­مايدى دەپ ويلايمىن. سايىپ كەلگەندە, ءوڭىر دەگەنىمىز – تۇتاس ەل. سوندىقتان مۇ­نىڭ شەشىمىن تابىڭىزدار. الداعى ۋاقىت­تا تاعى دا كەزدەسىپ, بۇل ماسەلەلەردى تالقى­لايمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

جيىن بارىسىندا پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا تسيفرلىق اكتيۆتەر اينالى­مىنا قولدانىلاتىن تاسىلدەردى وزگەرتۋ قاجەت ەكەنىن ايتقانىنا توقتالىپ, قازىر مۇنداي اكتيۆتەردى تەك استانا حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىنداعى كريپتوبيرجا بازاسىندا عانا زاڭدى تۇردە پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتتى.

– الايدا ساراپشىلاردىڭ باعا­لاۋىن­شا, ورتالىقتى ساۋدا الاڭى رەتىندە قازاقستاندىق كريپتوينۆەستورلاردىڭ نەبارى 5 پايىزى پايدالانادى. قالعانى استىرتىن جۇمىس ىستەيدى. تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ زاڭدى تۇردە قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى جەدەل قۇرۋ كەرەك. قارجى سالاسىنىڭ رەتتەۋشىلەرى ءتيىستى زاڭناما بازاسىن قالىپتاستىرۋدى قولعا العانى ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بانكتەر جاۋاپكەرشىلىگى جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەر

جەتىنشى مىندەت – پرەزيدەنت ماڭىزدى جوبالاردى قارجى كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى.

مەملەكەت باسشىسى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ رەسۋرستارىن ۇكىمەتتىك باعدار­لاما­لارعا, اتاپ ايتقاندا, ءىرى ينفرا­قۇرى­­لىمدىق جوبالاردىڭ قۇرىلىسى مەن جاڭ­­عىرتۋ جۇمىسىنا تارتۋعا بولادى جانە تارتۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوپ ايتىل­عانىن اتاپ ءوتتى. ياعني مەملەكەت بولە­تىن قاراجاتتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن نەسيە مول­شەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋعا قاراي باعىتتاۋ كەرەك.

– بۇل قارجىلاندىرۋ كولەمىن بىرنەشە ەسە ۇل­عايتىپ, بانكتەردىڭ اقشاسىن ەكونو­ميكالىق اينالىمعا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2017 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىن بىرقاتار ءىرى بانككە مەملەكەت تاراپىنان, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 15 جىل مەرزىمگە قارجىلاي قولداۋ كور­سەتىل­گەنىن بىلەسىزدەر. بۇل كومەك بانك اكتسيو­نەر­لەرى دە ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە يە بولادى دەگەن تالاپپەن بەرىلدى. كەيبىر بانكتەر ءوز شىعىندارىن الدەقاشان وتەگەن. بىراق مەملەكەتتىڭ يەلىگىندەگى قارجىنى قايتارۋعا اسىقپايدى. ءتىپتى ونى جوعارى پايىزبەن تاۋەكەلى از مەملەكەت­­تىك قارجى قۇرالدارىنا سالىپ, كەپىلدى تابىس تاۋىپ وتىر, – دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە شارا قابىلداۋدى تاپسىردى.

– ءبىر نارسەنى اتاپ وتكىم كەلەدى: بانك­تەر ۇكىمەتتىڭ, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جاۋى ەمەس. بىراق ديالوگ نەگىزىندەگى ءادىل سەرىكتەستىك ورناۋعا ءتيىس. كەزىندە سىزدەرگە كومەكتەستىك, ەندى سىزدەردىڭ كەزەكتەرىڭىز كەلدى. قوماقتى قاراجات بەرگەنىمىز راس, – دەپ ءسوزىن ساباقتادى پرەزيدەنت.

وسى رەتتە بيزنەستىڭ كەپىلگە قوياتىن مۇلكىنىڭ بولماۋى ناقتى سەكتوردى كرەديتتەۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى زايمدى كەپىلدەندىرۋ قۇرالدارىن كوبەيتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.

سەگىزىنشى مىندەت – پرەزيدەنت الەۋ­مەتتىك قولداۋ ءىسىن رەتتەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ.

– مەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك باعدارلا­مالارىن مەيلىنشە ءادىل قارجىلاندىرۋ تۋرا­لى تاپسىرما بەردىم. ۇكىمەت بۇل جۇ­مىستى باستادى. بىلتىر دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنىڭ وزىندە 140 ملرد-تان اسا تەڭ­­گە ورىنسىز شىعىن انىقتالىپ, ءتيىمدى جۇم­سالدى. دەمەك جاۋاپكەرشىلىكپەن قارا­عان كەزدە قوسىمشا قاراجات كوزىن دە تا­بۋعا بولادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسينا­لىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ­دى جالعاستىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار بىر­قاتار زاڭنامالىق شارا قابىلداۋ قاجەت. ۇكىمەت پارلامەنتپەن بىرگە مىندەتتى الەۋ­مەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن جە­تىل­دىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جەدەل پى­سىق­تاۋى كەرەك. قۇجات وسى سەسسيانىڭ سوڭى­نا دەيىن قابىلدانۋعا ءتيىس, – دەدى ق.توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى «اۋىلداعى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا ەكى جىلدىڭ ىشىندە حالىققا العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتەتىن 460 نىسان پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتتى. تاعى 195 نىسان جىل سوڭىنا دەيىن سالىنىپ بىتپەك. مۇنى اۋقىمدى جۇمىس دەپ باعالاعان پرەزيدەنت كوپبەيىندى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانالاردى جاڭعىرتۋ جۇمى­سى وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

– جوسپار بويىنشا بيىل 32 اۋرۋحا­نا­عا جوندەۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بىراق ونىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى ەندى عانا ازىرلەنىپ, ساراپتاما جاسالىپ جاتىر. جۇمىس سوزىلىپ كەتتى. بۇل مەكەمەلەردى مەديتسينالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپقان جوق. اتالعان ماسەلەنى دەرەۋ شەشىڭىزدەر. ۇكى­مەت پەن اكىمدەر العاشقى كومەك كور­سەتۋ نى­سان­دارىنىڭ بارلىعىن جىل سوڭى­نا دەيىن تۇگەل ىسكە قوسۋى كەرەك. ال كوپبە­يىن­دى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانالاردى جاڭ­عىر­تۋ جۇمىستارىن كەلەسى جىلدىڭ سوڭى­نا دەيىن اياقتاۋدى تاپسىرامىن, – دەدى پرەزيدەنت.

مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءادىل باسەكە بولۋى قاجەت­تى­گىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە جول اشاتىن ۆاۋ­چەر­لىك تاسىلمەن قارجىلاندىراتىن پيلوت­تىق جوبانى اتاپ ءوتتى. اتالعان جوبا ەگەر تا­لاپقا ساي بولسا, بۇل تاجىريبەنى ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەنگىزۋگە بولاتىنىن ايتتى.

ال بيىل «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياقتالادى. بارلىق ايماقتا زامان تالابىنا ساي تىرەك مەكتەپتەر جەلىسى قۇرىلىپ جاتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ءۇش جىل ىشىندە تاعى 1 300 مەكتەپ جاڭعىرتۋدان وتپەك.

بۇعان قوسا وتىرىستا ۇكىمەتكە زاماناۋي مەكتەپتەر سالۋعا قولايلى جاعداي جاساپ, ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋى قاجەتتىگى تاپسىرىلدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جۇمىسشى ماماندىقتار جىلىنا وراي, ماڭىزدى ءىس-شارالار مەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتىپ ءوتتى.

– ەڭبەك ادامىنىڭ ابىروي-بەدەلىن ارت­تىرۋ ءۇشىن ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. تەح­نيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ ءىسىن باستاۋ كەرەك. جاۋاپ­تى مەكەمەنىڭ ءبارى جانە ەڭ باستى­سى, جەكە سەكتور بۇل ىسكە بەلسەنە ارالا­سۋعا ءتيىس. بيزنەس بۇل سالاعا كوبىرەك كەلۋى ءۇشىن تەح­ني­كالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ۇيىم­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس كو­لەمى ارتادى. ونىڭ مولشەرى دە بىركەل­كى بولادى. بۇعان بيىل بيۋدجەتتەن قوسىم­شا 22 ملرد تەڭگە بولىنەدى. بۇل رەتتە اكىمدەرگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ قارقىنى مەن ساپاسىن ساقتاۋ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت عى­لىمعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ەداۋىر ارت­تىرعان. ءالى دە ارتتىرىلا بەرمەك. بىراق بۇل قار­جى ناقتى ماقساتقا ساي جۇمسالۋى قاجەت.

مەملەكەتتىك اپپارات ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس

ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇتاس مەملەكەتتىك اپپارات ءتيىم­دى جۇ­مىس ىستەۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. اكىم­دەر­دى تىكەلەي سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە مەم­لە­كەت­تىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا ساناتى – ساي­­لا­ناتىن باسشىلار پايدا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

– بۇل – 2,5 مىڭنان اسا باسشى لاۋا­زىمىنداعى قىزمەتكەر دەگەن ءسوز. ولاردىڭ اراسىندا بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەمەگەن ازاماتتار, سونىڭ ىشىندە جاستار كوپ. سول سەبەپتى سايلانعان اكىمدەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردى كەشەندى دايىندىقتان وتكىزۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بو­­لىپ تۇر. ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك قىزمەت ىس­­تەرى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, «اكىمدەر مەك­تە­بى» وقىتۋ جوباسىن ىسكە قوسۋدى تاپسىرا­مىن. بۇل رەتتە وسىنداي جۇمىستى جۇر­گىزىپ جات­قان «اmanat» پارتياسىنىڭ تاجىري­بە­سىن ەسكەرگەن ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت حالىقتان كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت­تىگىنە ەرەكشە توقتالدى. بىلتىردىڭ وزىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە 50 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن, ال ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا شامامەن 4 ميلليون ءوتىنىش جولدانعان. بۇل كورسەتكىش جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى.

– ءبىر جاعىنان, بۇل جۇرتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داماسىنا سەنەتىنىن كورسەتەدى. الايدا سونىمەن بىرگە بۇل ولاردىڭ وتىنىشتەرى مەن ماسەلەلەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى بارىسىندا شەشىمىن تاپپاي جاتقانىن اڭعارتادى. سوندىقتان ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن تياناقتى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. ادەتتە, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇرادى, سوندىقتان بۇل جەردە بارلىق قۇزىرلى ورگاندار جۇمىلا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس, – دەدى ق.توقاەۆ.

ول اقپاراتتىق جۇمىس ۋاقتىلى ءارى ساپالى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا كوپتەگەن ماسەلەنى, سونىڭ ىشىندە قوعامدا دۇربەلەڭ تۋدىرعان تۇيتكىلدەردى ۋشىقتىرماي شەشۋگە بولاتىنىن ايتتى. سوندىقتان مۇقيات ويلاستىرىلعان قوعامدىق كوممۋنيكاتسيا ستراتەگياسى قاجەت.

– ۇكىمەتتىڭ جانە اكىمدەردىڭ قىزمەتى ءوز حالقىمىزعا دا, سىرتقى الەمگە دە اشىق ءارى تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. ءبىرىنشى باسشىلار ازاماتتاردى جەكە قابىلداۋعا ءتيىس. بۇل – وتە ماڭىزدى. اسىرەسە ايماق, قالا, اۋدان باسشىلارى حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. دەگەنمەن مەملەكەت پەن قو­عامنىڭ سەرىكتەستىگى ازاماتتارعا دا زور جا­ۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيدى, – دەدى ق.توقاەۆ.

زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداسىن ورنىقتىرۋ ماڭىزدى

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت سوڭعى كەزدە زاڭ ۇستەمدىگىنە جانە قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىنا باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگى دامىعان ەلدەردە, ءتىپتى اقش-تىڭ وزىندە ءجيى ايتىلا باستاعانىن مىسال ەتىپ كەلتىرىپ, ءبىز مۇنداي پايىمعا الدەقاشان كەلگەنىمىزدى اتاپ ءوتتى.

– «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسى حالىقتىڭ ساناسىنا تەرەڭ ورنىعۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» قاعيداسىن بەرىك ۇستانۋ قاجەت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بارلىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. مۇنى اسىرەسە, ايماق اكىمدەرى مىقتاپ قولعا العانى ءجون. بىراق شەكتەۋلەر مەن ايىپپۇلدارعا قاتىستى مەملەكەتتىڭ دە, قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ دە ۇستانىمى كوڭىلگە قونىمدى بولۋعا ءتيىس. ماجبۇرلەۋ شارالارى بولماسا, ءتارتىپ ورناتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون. بۇل ورايدا ديالوگ ارقىلى قوعامدىق كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك. قالاي دەسەك تە, مەملەكەت زاڭ ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلدايتىن شارالار ءوز ەلىن كۇستانالاۋعا سەبەپ بولماۋعا ءتيىس. كەيبىر ازاماتتار ەلىمىزدى مازاق قىلۋعا اۋەستەنىپ بارادى. مىسالى, وزگە ەلدەردىڭ وكىلدەرى جوق جەردەن «كەرەمەت جەتىستىكتەردى, تابىستاردى» تاۋىپ الىپ, ونى شەتەلگە جان-جاقتى ناسيحاتتاپ جاتادى. ال ءبىزدىڭ ازاماتتار, ولاردىڭ ىشىندە شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى, ءوزىن-ءوزى «قوعام بەلسەندىسى» سانايتىن جاستار, ءتىپتى دەپۋتاتتار دا بار. قازاقستانعا نەشە ءتۇرلى لاقاپ ات قوياتىن بولدى. بۇل – ەندى مۇلدەم تۇسىنىكسىز, اقىلعا سىيمايتىن نارسە, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

جالپى العاندا, سەگىز باعىتقا جەكە-جەكە, ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعان پرە­زيدەنت ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باستى باعىت­تارىن ايقىنداپ بەردى. اتاپ ايتساق, ءىرى ينفراقۇرىلىم جوبالارى, تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت, يادرو­لىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن نىعايتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرى ۇكىمەتتىڭ ەندىگى كەزەڭدەگى باستى مەجەسى مەن مىندەتى بولماق.

ەكونوميكامىز دامىپ جاتقانىمەن, قارقىنى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇرعانىن جانە ونى الداعى بەس جىلدا ورىنداۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن بىلىكتى ءارى ەلدىك مۇددەگە ساي ويلانا الاتىن وتانشىل كادرلار كەرەكتىگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

ەلىمىزدىڭ 2024 جىلعى دامۋ ناتيجەسى مەن قوردالانعان ماسەلەلەر تالقىلانىپ, الداعى مىندەتتەر ايقىندالعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الداعى جوسپاردىڭ ءبارىن ساپالى ورىنداۋ قاجەتتىگى قاتاڭ ەسكەرتىلدى. مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا بىزگە ناقتى ناتيجە كەرەكتىگىن, ناتيجە بولسا عانا دامۋ بولاتىنىن نىقتاي ءتۇستى.

ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جالعاسادى

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ 2024 جىلدىڭ قورىتىندىلارىنا توقتالدى. الدا تۇرعان ماقسات-مىندەتتەردى دە جاريا ەتتى. ايتۋىنشا, بىلتىرعى ەكونوميكالىق ءوسىم 4,8% بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 13,7%, قۇرىلىستا – 13,1%, ساۋدادا – 9,1%, كولىكتە – 8,5%. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 5,9%-عا ارتىپ, اگرارلىق سەكتور مەن وڭدەۋشى سالادا سوڭعى 10 جىل ىشىندەگى ەڭ قارقىندى ءوسىم تىركەلدى.

مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 2,4 ملن تونناعا تومەندەپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەن. بۇل كوبىنە ەلىمىزدىڭ وپەك+ شەڭبەرىندەگى مىندەتتەمەگە جانە ءىرى كەن ورىندارىنداعى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسىنا بايلانىستى بولدى دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 29 ءىرى زاۋىت سالىندى, ولاردىڭ قاتارىندا قوستاناي وبلىسىنداعى شو­يىن قۇياتىن; الماتى وبلىسىنداعى ۆولفرام مەن جىلۋ وقشاۋلاعىش ماتەريال وندىرەتىن; شىمكەنتتە باعالى مەتال وڭدەيتىن; قاراعاندى وبلىسىندا كاتودتى مىس, اۆتوكولىك شيناسى مەن تۇرمىستىق تەحنيكا شىعاراتىن جانە باسقا دا كاسىپورىندار بار. ساران قالاسىندا زاماناۋي وندىرىستەردىڭ ىسكە قوسىلۋى ونىڭ مونوقالالار ساناتىنان شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر بىلتىر 26 ملن توننادان استام استىق جانە 3 ملن توننادان استام مايلى داقىل جينادى. 4 ملن توننا استىق ەكسپورتقا جونەلتىلدى. ەگىنشىلەر تولىق كولەمدە سۋارمالى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل رەتتە ارال تەڭىزىنە 2 ملرد 600 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلدى, بۇل وتكەن جىلدارداعى كورسەتكىشتەردەن ەداۋىر جوعارى. جالپى ۇزىندىعى 400 كم-دەن اساتىن 80 سۋ ارناسىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى اياقتالدى. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىمەن قامتىلعان ەگىس القابى 1,5 ەسە ارتىپ, 470 مىڭ گا بولدى. قۇرىلىستا دا ناقتى ناتيجە بار. العاش رەت ەلىمىزدە 19 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. 397 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 298 ءبىلىم بەرۋ نىسانى بوي كوتەردى. 11 مىڭ ورىنعا ارنالعان 40 ستۋدەنتتىك جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. 12 مىڭ كم اۆتوموبيل, 2,8 مىڭ كم تەمىرجول جوندەلدى. الماتى, قىزىلوردا جانە شىمكەنت اۋەجايىندا 3 جاڭا تەرمينال پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى, وتكەن جىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 10%-عا ءوسىپ, 1 ملرد تونناعا جەتتى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ول سونىمەن قاتار بىلتىر قوسىمشا 300 مىڭنان اسا ادام گازبەن قامتىلىپ, 200 مىڭنان اسا ادام ورتالىق سۋ جۇيەسىنە قوسىلعانىن دا ايتىپ ءوتتى. 542 كم جىلۋ جەلىسى مەن 55 جىلۋ كوزى جاڭعىرتىلىپ, 6,5 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلى جوندەلگەن. جالپى قۋاتى 700 مۆت-تان اساتىن قوسىم­شا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ كوزدەرى ىسكە قوسىلعان.

«ينۆەستيتسيالىق شتابتا جالپى قۇنى 50 ملرد دوللار بولاتىن 115 جوبا بويىنشا تۇيتكىلدى ماسەلە جەدەل شەشىمىن تاپتى. بيۋروكراتيالىق ماسەلەلەرگە قاراماستان, ەلىمىز ءۇشىن قاجەتتى جوبالاردى دەر كەزىندە باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىمدەر قابىلدانۋدا. ينۆەستشتاب ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن ناقتى كەيستەر نەگىزىندە زاڭنامالىق وزگەرىستەردى ازىرلەيدى. قازىر 97 تۇزەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى.

وڭىرلەر بويىنشا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ەڭ جوعارى ەكونوميكالىق ءوسىم سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىس­تارى مەن استانا جانە شىمكەنت قالا­لارىن­دا تىركەلدى. كورسەتكىشتەردىڭ تومەن دي­­نا­ميكاسى ۇلىتاۋ, اتىراۋ, باتىس قازاق­ستان, جامبىل وبلىستارىندا قالىپتاستى.

«ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋ­الدى تۇعىرناماسىندا, جولداۋلارىندا جانە باسقا دا باعدارلامالىق قۇجاتتاردا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ءبىزدىڭ باسىمدىعىمىز بولىپ قالا بەرەدى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

سالىق جۇيەسى رەتتەلەدى

ۇكىمەت باسشىسى جەكەلەگەن وڭ ناتي­جەلەرگە قاراماستان, قازىرگى ەكونو­ميكالىق ءوسۋ قارقىنى باياۋ ەكەنىن ايتتى. ەلدىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن تولىق كولەمدە ىسكە اسىرۋ مەن كەلەشەگى بار جوبا سانىن ارتتىرۋعا قوماقتى ينۆەستيتسيالىق كاپيتال جاساقتاپ الۋ قاجەت. الايدا بۇعان «دامۋ بيۋدجەتىنىڭ» جەتكىلىكسىز كولەمى كەدەرگى كەلتىرەدى: دامىعان ەلدەردە ول مەملەكەتتىڭ بارلىق شىعىسىنىڭ 25%-ىنا, قازاقستاندا – 8%-عا جەتەدى. بۇگىندە 26 ترلن تەڭگەگە جۋىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەبارى 2 ترلن تەڭگەسى عانا دامۋعا جۇمسالادى. قالعانىنىڭ بارلىعى – اۋقىمدى بولىگىن الەۋمەتتىك شىعىستار قۇرايتىن اعىمداعى بيۋدجەت. وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسى سالىق-بيۋدجەت جۇيەسىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قاجەت دەپ, ققس مولشەرلەمەسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

«بۇل وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, ولارعا قاجەت­تى قارجىلىق قور جاساقتاۋعا جول اشادى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جۇك­تەمەنىڭ ازايۋى بيزنەسكە جۇمىس­شى­لاردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. قوسىمشا سالىق ءتۇسىمى ەكونو­مي­كالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋعا, ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا, باسىم سالا­داعى كەلەشەگى زور بيزنەس-جوبالاردى قولداۋعا باعىتتالادى. ۇلتتىق قور قارا­جاتى تەك ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى سالۋعا عانا سۇرالادى. سونىمەن قاتار مەم­لەكەتتىك شىعىستار تيىمدىلىگى ارتىپ, بيۋد­جەت ءتارتىبى نىعايادى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ەلىمىزدە قوسىلعان قۇن سالىعى شەگىن 15 ملن تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋ ۇسىنىلدى. بۇل شارا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا نەلىكتەن ققس شەگىن كوتەرۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنتتە جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتىر. وندا سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى قىسقارتۋ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە, ويىن بيزنەسىنە, ءسان-سالتانات بۇيىمدارىنا سالىقتى ارتتىرۋ سياقتى بىرقاتار شارا قاراستىرىلعان. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بۇل شارالار ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىم ماسەلەلەرىن تولىق شەشۋگە جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتتى.

«بىزدە دامۋ بيۋدجەتى جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە, بۇل سالىقتىڭ از جينالۋىمەن بايلانىستى. شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتتىڭ سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى ۇلەسى 20%-دى قۇرايدى, ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءىجو-گە قاتىناسى ءتىپتى از – 10,8%. بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەردە 40%-دان اسادى», دەدى ول.

نەگىزگى سالىقتاردىڭ ءبىرى – قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ جالپى جينالعان سالىق قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 24%-دان اسادى.

«دەسەك تە, ققس-نىڭ ءمانى بۇرمالانىپ وتىر, بۇل – بۇرىنعى جىلدارى جۇرگىزىل­گەن سالىق رەفورمالارىنىڭ سالدارى. 1995 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن ققس مولشەرلەمەسى 20%-دان 12%-عا دەيىن, ال كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى 30%-دان 20%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. بۇل شارالار سالىق جانە ينۆەستيتسيا كليماتىن جاقسارتۋ, ەلدە كاسىپورىندار مەن ينۆەستيتسيالاردى كوبەيتۋدى ماقسات ەتتى. ءبىر ۋاقىتتا كوپتەگەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىلىپ, جالپى سالىق جۇيەسى ليبەرالداندى, ال سالىقتاردىڭ جينالۋى ازايدى. سالىقتى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدى جولدار پايدا بولدى, بيزنەس ۇساقتالىپ كەتتى. ال ققس ءىس جۇزىندە 12%-دىق بولشەك سالىققا اينالدى», دەدى س.جۇمانعارين.

بۇگىندە ەلىمىزدە تىركەلگەن 2 ملن 300 مىڭنان استام سالىق تولەۋشىنىڭ 137,7 مىڭى عانا ققس تولەيدى, بۇل جالپى سانىنىڭ 6%-ى عانا. ولاردىڭ ىشىندە ناقتى ققس تولەيتىندەر 88 مىڭ نەمەسە بارلىق سالىق تولەۋشىلەردىڭ 4%-ى عانا.

«نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – ققس بو­يىنشا تىركەۋ شەگىنىڭ جوعارى بولۋى (78 ملن تەڭگە). سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىز ققس شەگىن 15 ملن تەڭگەگە دە­يىن تومەندەتۋدى ۇسىنامىز. قازىرگى تاڭدا وسى شەكتەردە شوب-تىڭ 80%-ى جۇمىس ىستەيدى, سوندىقتان بۇل شارا ولاردىڭ كوپشىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. ەىدۇ ەلدەرىندە ققس تىركەۋ شەگى بۇدان دا تومەن, ال كەيبىر جەتەكشى ەكونوميكالاردا ول ءتىپتى نولگە تەڭ. وسىلايشا, ققس قايتادان ەسەپتەۋگە ارنالعان سالىققا اينالادى», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.

قارجى سەكتورىنداعى ىزدەنىستەر

وتىرىستا ءسوز العان ۇلتتىق بانك توراعا­سى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بىلتىر الەمدە كۇر­دەلى گەوساياسي جاعدايدىڭ ساقتالۋى شيكىزات باعاسىنا, قارجى جانە ۆاليۋتا نارىعىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى دەپ مالىمدەدى.

«وتكەن جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ ۇستامدى قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتى مەن ۇكىمەت قابىلداعان شارا ناتيجەسىندە ينفلياتسيا 2023 جىلعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەن 2,5 ەسە تومەندەدى. وتكەن جىلى ينفلياتسيا 8,6%-دى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلار ينفلياتسياسى 5,5%-دى, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار ينفلياتسياسى 8,3%-دى قۇرادى. بۇل جالپى ينفلياتسيا كورسەتكىشىن تومەندەتۋگە اسەر ەتتى. ال نەگىزگى پروينفلياتسيالىق ۇلەستى قوسقان – رەتتەلەتىن جانە نارىقتىق قىزمەتتەر باعاسى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

نارىقتىق قىزمەتتەر 11,5%-عا قىمبات­تاعان. كوممۋنالدىق تاريفتەر ورتا ەسەپپەن 21,1%-عا ءوستى. بۇل ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىنا بايلانىس­تى ەكەنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن باعدارلاما ىسكە قوسىلعالى تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سەكتورىنا 600 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالىنعان. كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ ينفلياتسياعا ناقتى قوسقان ۇلەسى بولجامدى كورسەتكىشتەن تومەنىرەك قالىپتاسىپ, 1,1% بولدى.

«ۇلتتىق بانك 2024 جىلى قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى شارالار قابىلدادى. بۇل ارەكەتتەر تەڭگە باعامىن تۇراقتاندىرۋعا, ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا جانە ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن ارتتىرۋ­عا باعىتتالدى. التىن ساتىپ الۋ وپەرا­تسيا­سى بويىنشا مونەتارلىق بەيتاراپتىق ەنگىزۋ – سول شارالاردىڭ ءبىرى. بۇل ءادىس تەڭگە ەميسسياسىن شامامەن 3 ترلن تەڭگەگە قىسقارتۋعا جانە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ۇسىنىسىن جىلىنا 5,5-6 ملرد دوللارعا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەرىنىڭ 50%-ىن مىندەتتى تۇردە ساتۋ نورماسى قايتا جاڭارتىلدى. قالىپتاسقان فيسكالدىق جاعدايدا ۇكىمەت ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋ كولەمىن 6,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسىرۋگە ءماج­بۇر بولدى. ول قاراجاتتىڭ 5,6 ترلن تەڭ­گەسىن تىكەلەي ترانسفەرتتەر قۇراسا, 467 ملرد تەڭگەسىنە اكتسيالار ساتىپ الىندى. ينف­راقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجى­لاندىرۋ ءۇشىن 238 ملرد تەڭگەگە كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردىڭ وبليگاتسيا­لارى ساتىپ الىندى. سونىمەن قاتار اك­تيۆ­­تەردىڭ تەڭگەرىمدى اللوكاتسياسىنا كوش­­كەنى­­مىزدىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيالىق كىرىستى جىلىنا 4,5 ملرد دوللارعا نەمەسە 7,5%-عا ارت­تىردىق. بۇل ورتاشا تاريحي كىرىستىلىكتەن 2 ەسە جوعارى», دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ۆاليۋتاعا دەگەن شەكتەن تىس جانە اجيوتاجدى سۇرانىس ازايعان. ۇلتتىق بانك ساراپ­شىلارىنىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى نەمەسە ىشكى كۇتپەگەن وزگەرىستەر بولماعان جاعدايدا, تەڭگە باعامى ءوزىنىڭ جاڭا فۋندامەنتالدى دەڭگەيىن تاپتى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.

بىلتىر جاھاندىق قۇبىلمالىلىق پەن سىرتقى بورىشتاردى وتەۋ قاجەتتىلىگىنە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى 27,4%-عا ءوسىپ, تاريحي ماكسيمۋم – 45,8 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس, يمپورتتىڭ 3-6 ايلىق قاجەتتىلىگىن جابۋعا جەتكىلىكتى بولۋعا ءتيىس.

«ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەر­دىڭ جالپى كولەمى 58,8 ملرد دوللاردى قۇرادى. ۇلتتىق قوردى باسقارۋشى رەتىندە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ قاراجاتتى ەلدەگى جوبالارعا ينۆەستيتسيالاۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن تاپتىق. وسىدان ونداعان جىلدار بۇرىن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىنا وبليگاتسيالار ۇزاق مەرزىمگە جانە نارىقتىق ەمەس مولشەرلەمەلەر بويىنشا ساتىپ الىنعانىن بىلەمىز. بۇل ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ تىكەلەي جانە قوماقتى شىعىنىنا الىپ كەلدى. ال قازىر قارىز الۋ شارتى نارىقتىق شارتتارعا جاقىن. بۇل بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان قوردىڭ مۇددەسى مەن ستراتەگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماڭىزدىلىعى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ودان باسقا قارجىلىق ءتارتىپ پەن ەكونوميكالىق قايتارىمنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى باعالاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ازىرلەدىك», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا سەكتورلارىن دامىتۋعا ءالى دە باسىمدىق بەرىلۋ كەرەك. سوندىقتان يننوۆاتسيالىق ستارتاپتاردى قولداۋ ءۇشىن ارنايى ينۆەس­تيتسيالىق باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما شاعىن ستارتاپتاردى قار­جى­لاندىرىپ, جەكە كاپيتال نارىعىن دامىتادى. جوبالاردى قۇرىلىمداۋ ءۇشىن استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمى پايدالانىلماق. بۇل شارالار قارجىلىق ساراپتاما, تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە قوسىمشا ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا جول اشادى.

بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ اكتيۆتەرى 2024 جىلى 25,9%-عا ءوسىپ, 22,4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ينۆەستيتسيا­لىق كىرىس 3,4 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن ەكى ەسە جوعارى ناتيجە كورسەتتى. بانك سەكتورى دا تۇراقتى دامۋ ۇستىندە. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى 61,6 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋ دەڭگەيى 22,5%-عا دەيىن تومەندەدى. بيزنەسكە بەرىلگەن كرەديتتەردىڭ كولەمى 20,6%-عا ءوسىپ, 18,8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.

بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى ارقىلى 2024–2025 جىلدارى ەكونومي­كانى قارجىلاندىرۋعا 2 ترلن تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. وتكەن جىلى «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى 386 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا تارتىلىپ, ونىڭ ءبىر بولىگى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالدى. ۇلتتىق تسيفرلىق قارجى ينفراقۇرى­لىمى ەنگىزىلىپ, كريپتواكتيۆتەردىڭ رەتتەل­گەن اينالىمىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءتاسىل تسيفرلىق قارجى اكتيۆ­تەرىن دامىتۋعا جانە جەكە كاپيتال نارىقتارىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار جيىندا استانا قالا­سىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى عابيت سىزدىق­بەكوۆ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ بايانداما جاسادى.

جاسۇلان سەيىلحان,

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»