فوتو: اشىق دەرەككوز
جالپى, اسسامبلەيا قۇرىلعان كۇننەن باستاپ كوپۇلتتى قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى ءوز موينىنا الدى. اتاپ ايتساق, ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ جانە ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساپ جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنا ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە وزىنە جۇكتەلگەن نەگىزگى ميسسيانى ورىنداپ, قوعامدا ەتنوسارالىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىن قۇراۋشى فاكتوردىڭ ءبىرى بولدى.
سونىمەن قاتار اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەتنوستىق نەمەسە ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاراماستان ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيامەن كەپىلدىك بەرىلگەن ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى تولىعىمەن قولدانىلاتىن ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ايرىقشا ۇلگىسى قالىپتاستى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستىق باي كەڭىستىگىندە سەنىم, كەلىسىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك ۇلگىسى ورنادى.
بىرلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋداعى اسسامبلەيانىڭ ءرولى
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اسىرەسە پوستكەڭەستىك وتپەلى كەزەڭدە ءارتۇرلى ەتنوستار اراسىندا سەنىم مەن سىيلاستىق اتموسفەراسىن قالىپتاستىرۋدا وراسان زور ءرول اتقاردى. قحا قۇرىلعان 30 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى شارالار مەن باستامالار ءوتتى. سونىڭ ارقاسىندا اسسامبلەيا كوپتەگەن حالىقتار, دىندەر مەن مادەنيەتتەردەن تۇراتىن ۇلتتاردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولا ءبىلدى.
قازاقستاندا ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ بىرەگەي مودەلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى شىڭىندا بىرنەشە نەگىزگى كەزەڭدەردەن ءوتتى.
بىرىنشە كەزەڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى (1989-1995 جىلدار). 1995 جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق ەتنوستارى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن نەگىزگى ورگان رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. بۇل ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋ الاڭىن قۇرۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولدى.
ەكىنشى كەزەڭ كەلىسىم ۇلگىسىن ينستيتۋتتاندىرۋ (1995-2002 جىلدار). وسى كەزەڭدە كوپ ۇلتتى حالىق اراسىندا بىرلىك پەن كەلىسىمدى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان تەتىكتەر ايقىندالدى. اتاپ ايتساق, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگىندە» (1993 جىل) جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى (1996 جىل) جاسالدى.
ءۇشىنشى كەزەڭ تۇراقتىلىق جانە رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋ (2002-2007 جىلدار). بۇل كەزەڭدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2011 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 1998-2000 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان قازاقستاندىق مودەلىن جەتىلدىرۋ باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, قابىلداندى.
ءتورتىنشى كەزەڭ جاڭا مىندەتتەر مەن ساياسي ترانسفورماتسيالارعا نەگىزدەلدى (2007-2019 جىلدار). بۇل كەزەڭدەردە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن رەفورمالاۋ بويىنشا ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نىق قادامدار جاسالدى. 2007 جىلى «حالىقتار اسسامبلەياسى» «حالىق اسسامبلەياسىنا» اتاۋى بولىپ وزگەردى.
ال, 2010 جىلى ەل بىرلىگى دوكتريناسى قابىلدانىپ ورتاق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلىپ, مادەنيەتارالىق الماسۋدى نىعايتا ءتۇستى.
بەسىنشى كەزەڭ 2020 جالدان باستاۋ الدى. سوڭعى جىلدارى اسسامبلەيا جاستارمەن بەلسەندى جۇمىس جاساپ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋداعى نەگىزى مىندەتتەرگە توقتالدى. قحا اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان جاستار باستامالارى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني لاندشافتىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.
اسسامبلەيا جىل سايىن ءوز جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ وكىلەتتىگى مەن قوعامداعى ءرولىن كەڭەيتتى. سوڭعى جىلدارى ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار جاعدايىندا اسسامبلەيا ەلدەگى بارلىق ەتنوستار اراسىنداعى بىرلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, جاڭا سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلدى.
قحا قۇرامىنا مىڭنان استام ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, مەكەمەلەر, بىرقاتار قوعامدىق قۇرىلىمدار مەن جوبالار كىرەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر جارىم مىڭنان استام انالار كەڭەسى, مىڭنان استام اقساقالدار كەڭەسى, «اسسامبلەيا جاستارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى, «جومارت جان» ورتالىقتارى جالپىۇلتتىق ماقساتتا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اسسامبلەيا ناۋرىز مەيرامى, ورىس مادەني فەستيۆالى سياقتى ءتۇرلى ەتنيكالىق مەرەكەلەرگە, سونداي-اق قازاق حالىقتارىنىڭ سالت-داستۇرلەرىنە ارنالعان ءىس-شارالارعا ءجيى قولداۋ كورسەتەدى, مۇنى ەلدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەسەك تە بولادى.
اسسامبلەيا قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى, ول زاڭنامانى ازىرلەۋگە قاتىسادى. پارلامەنتتە ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ء«بىر ەل – ءبىر مۇددە» اتتى جاڭا دەپۋتاتتىق بىرلەستىك قۇرىلدى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اسىرەسە ۇلتارالىق ساياسات, كوشى-قون, الەۋمەتتىك تەڭدىك جانە ازشىلىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك كومەك كورسەتەدى. ول بارلىق ەتنوستاردى قۇقىقتىق قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن ۇلتتىق ساياسات تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىستى.
سونىمەن قاتار جىل سايىن ەلىمىزدە 100-دەن استام ەتنوس وكىلدەرى قاتىساتىن ءتۇرلى تاقىرىپتارداعى كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلعان. كونفەرەنتسيادا ءارتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى مەملەكەت رەتىندەگى دامۋ پەرسپەكتيۆالارى ءسوز ەتىلدى.
وسىلايشا, 30 جىل بۇرىن اسسامبلەيا كوپۇلتتى قازاقستاندا تۇراقتىلىقتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قۇرۋ مەن ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعان بىرەگەي ينستيتۋت رەتىندە تانىلدى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى, ول حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالىپ ۇلگەردى. ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان قيىندىقتارعا قاراماستان, اسسامبلەيا ءارتۇرلى حالىقتار مەن مادەنيەتتەردىڭ ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتتى. اسسامبلەيانىڭ ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى تولەرانتتىلىق, قۇرمەت پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنى ەلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنىڭ كەپىلى بولا ءتۇستى.
