سارسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ تۇركىمەنستانعا ساپارمەن كەلدى. ول مۇندا 24 ماۋسىم كۇنى وتكەن ورتالىق ازيا جانە كاسپي باسسەينى ايماعىندا قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان بولاتىن.
جاقسىباي سامرات — اشعابادتان.
بيىلعى ىستىق ءبىر كەزدەرى “ىستىقاباد” (ىششىق اباد) – اشعابادتى دا كۇيدىرىپ تۇر ەكەن. قانات ساۋداباەۆ ساپارىنىڭ رەسمي بولىگى اۋەجايعا تۇسكەن بويدا-اق باستالىپ كەتتى. ول بىردەن تۇركىمەنستان مينيسترلەر كابينەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر مينيسترى راشيت مەرەدوۆپەن كەزدەسۋگە بارىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوز جۇرگىزدى. كەزدەسۋدى اشقان ر.مەرەدوۆ تۇركىمەنستان تارابىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ, وسىندا بولاتىن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا كەلىپ وتىرعانى ءۇشىن ق.ساۋداباەۆقا ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال ەكىجاقتى قاتىناستار تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ جوعارى قارقىندا دامىپ كەلە جاتقانىن اۋىزعا الدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندەگى باستامالارىن دا قولدايتىنىن ايتتى. ءوز كەزەگىندە ق.ساۋداباەۆ تا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ تۇسىنىستىك پەن تيىمدىلىك نەگىزىندە دامىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ ءجيى ءوتىپ جانە وندا ۇنەمى جاقسى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلەتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا ءجيى بولىپ تۇرادى. سونىڭ ىشىندە تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحاممەدوۆتىڭ 2007 جىلعى 28-29 مامىردا قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنان كەيىن ەكىجاقتى قاتىناستار جاندانا ءتۇستى. ەكى جاققا دا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتار مۇناي-گاز سالاسىندا جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىم باعىتتارىندا جاقسى دامىدى. سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا تۇركىمەنستانعا رەسمي ساپارمەن بارعان ەدى. بۇل ساپار دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامي تۇسۋىنە ىقپال ەتتى. سول جولى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءتۇركىمەنستانداعى مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ جوبالارىنا قاتىسۋى جانە “وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت” باعىتىندا يران اۋماعىنا شىعاتىن تەمىر جول سالۋ ءماسەلەسى تالقىلانعان. وسى كەزدەسۋدەن سوڭ 2007 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا جالپى ۇزىندىعى 680 شاقىرىمدىق قازاقستان, تۇركىمەنستان جانە يران يسلام رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىندا “وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك” تەمىر جولىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى. ونىڭ 140 شاقىرىمى قازاقستاننىڭ, 450 شاقىرىمى تۇركىمەنستاننىڭ, 90 شاقىرىمى يراننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. تۇركىمەنستان جاعى وزىنە تيەسىلى ۇلەستىڭ قۇرىلىسىن 2008 جىلى باستاپ كەتكەن ەدى, قازىر ونىڭ 150 شاقىرىمىن سالىپ تا قويدى. قازاقستان تەمىر جول سالۋعا 2009 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە كىرىسكەن-ءتىن, ونى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتاۋ ءمۇمكىندىگى بار. الدىن الا ايتار بولساق, ق.ساۋداباەۆ گ.بەردىمۇحاممەدوۆپەن بولعان كەزدەسۋدەن شىعىپ, جۋرناليستەرگە بەرگەن برينفينگىندە دە تەمىر جول ماگيسترالى قۇرىلىسىنىڭ ۋاقىتىندا اياقتالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءبۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان ءبىرشاما ءتومەندەپ كەتتى. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ سوڭعى وتىرىسى 2009 جىلدىڭ 13-14 ءساۋىرىندە استانادا ءوتىپ, وندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى قايتادان جانداندىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. الىس-بەرىستىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ اراسىندا تۇركىمەنستان ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ كونۆەرتتەلمەيتىنى دە بار. سونداي-اق تۇركىمەن جاعىنىڭ ىشكە ەنگەن تاۋارلارعا جاناما سالىق سالاتىنى دا كەدەرگىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى جانە باسقا دا كەدەرگىلەر ەڭسەرىلسە, تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسۋ مۇمكىندىگى زور. ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ كورىنىسىندەي ءبىر شارا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26-27 مامىرىندا اشعابادتا قازاقستاننىڭ ساۋدا ميسسياسىنىڭ اشىلۋى بولدى. ونى اشۋعا قازاقستاننىڭ ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى اگەنتتىگى مەن ءتۇركىمەنستاننىڭ ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسى باستاماشىلىق تانىتتى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق سەكتورداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور. ەكى ەل دە وزدەرىنىڭ قۋات رەسۋرستارىن ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعى ارقىلى سىرتقى رىنوكقا شىعارۋعا مۇددەلى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان جاعى تۇركىمەن جەرى ارقىلى مۇنايىن پارسى شىعاناعىنا, ال ءتۇركىمەنستان جاعى گازىن قازاق جەرى ارقىلى رەسەي, ۋكراينا جانە ودان ءارى ەۋرووداق ەلدەرىنە, سونداي-اق قىتاي باعىتىنا شىعارۋعا مۇددەلى. وسى باعىتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وراسان كورىنىسىندەي بولىپ بىلتىر “تۇركىمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي” گاز قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىق جاقسى دامىپ كەلەدى. ەكى جاققا دا ءتيىمدى تەمىر جول, تاسجول جانە سۋ جولى جوبالارى ىسكە اسۋدا. سونىڭ ىشىندە “استراحان – اتىراۋ – اقتاۋ ء–تۇركىمەنستان شەكاراسى” باعىتىنداعى اۆتوجولدىڭ كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلە باستاعانىن ايتۋعا بولادى. كاسپي تەڭىزىمەن ەكى ەل اراسىنداعى جاڭا سۋ جولدارىن اشۋ ءماسەلەلەرى دە قاراستىرىلۋدا. سونداي-اق جوعارىدا ايتىلعان وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان تەمىرجول باعىتى دا بۇل سالانىڭ اسا ۇلكەن جوباسى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا ارتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ “ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى” اق تۇركىمەنستانعا استىق پەن ۇن ساتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وسى كۇنى تۇركىمەنستان جەرىندە 60 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. بۇرىن ولاردىڭ سانى 120 مىڭنان اساتىن. 2002 جىلعا دەيىن تۇركىمەنستاندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن 40 مەكتەپ بولدى, وندا 6 مىڭنان ارتىق بالا وقىدى. بىراق 2003 جىلى تۇركىمەنستان وزگە ۇلت ءتىلدەرىندەگى بارلىق مەكتەپتەردى جاپقانى بەلگىلى. سوندىقتان دا قانداستارىمىز ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋدا. قازىر ەلىمىزدىڭ الماتى, ماڭعىستاۋ, قوستاناي جانە قاراعاندى قالالارىندا تۇركىمەندەردىڭ ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەرى بار. ولار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستان جاعى ءبىرنەشە رەت ءوتىنىش جاساعانىمەن ءتۇركىمەنستاندا ءالى كۇنگە بىردە-ءبىر قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى اشىلماعان. بۇل – الداعى ۋاقىتتا وڭ شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ق.ساۋداباەۆ ر.مەرەدوۆپەن كەزدەسۋدەن شىققان سوڭ, مينيسترلەر كابينەتى ورنالاسقان عيماراتقا بەت الدى. ول مۇندا تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحاممەدوۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز ءجۇرگىزدى. كەزدەسۋدەن كەيىن قانات بەكمىرزا ۇلى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جۋرناليستەرگە شاعىن بريفينگ بەردى. بۇل كەزدەسۋ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتتى, دەدى ول. ءتۇركىمەنستان پرەزيدەنتى قازاقستان باسشىسىنىڭ ءسالەمىن ىستىق ىقىلاسپەن قابىل الدى. ءبىز ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى تۇردە جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتتىك. سونداي-اق ءبىزدىڭ ايماقتاعى كيكىلجىڭدەرگە قارسى ارەكەتتەرىمىز دە ءبىرلەسە ورىندالىپ جاتىر. ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىز تۇركىمەنستاننىڭ ۇيىم جۇمىسىنا قاتىسۋداعى بەلسەندىلىگىن اتاپ كورسەتتىك. وسى ورايدا مەن تۇركىمەنستان باسشىسىنا قازاقستاننىڭ باستامالارىن بەلسەندى قولداعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ءتۇركىمەنستان استاناسىنداعى كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ايماقتا قارۋ-جاراق تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا – تۇركىمەنستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان شارا. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحاممەدوۆ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن بيىل قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلەتىنىن ايتتى. ورتالىق ازيا مەن كاسپي باسسەينى ەلدەرىندە قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ايماقتا عانا ەمەس, عالامدىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدا ماڭىزى ايتارلىقتاي. ءبىز كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى كەلەسى حابارىمىزدا تولىق ايتاتىن بولامىز. ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحاممەدوۆپەن كەزدەسكەننەن كەيىن ەقىۇ-نىڭ اشعابادتاعى ايماقتىق ورتالىعىندا بولىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. ودان كەيىن تۇركىمەنستان پارلامەنتىندە مەدجليس توراعاسى ا.نۇربەردىەۆامەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى پارلامەنتتىك بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى پىكىر الماستى
