كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءيا, زاماناۋي دراماتۋرگيا دەگەندە, ونەردى باعالاۋشى ەڭ اۋەلى شىعارمانىڭ كوركەمدىگىنەن بولەك, قوعامنىڭ وزەكتى تۇيتكىلدەرىن دراما ارقاۋىنا اينالدىرىپ, كەيىپكەر سومداۋدى دا سول ولشەم اياسىنان ورىستەتۋدى كوكسەيدى. ساحنالىق شىعارمادان اركىم اينالاسىنداعى احۋال مەن ءوز زامانداستارىنىڭ بەينەسىن كوركەم وبرازدا كورە السا ءھام تۋىندى وقىرمانىن (كورەرمەنىن) سونى ويلارعا جەتەلەي السا – دراماتۋرگيا جانرىنىڭ باستى تالابىنىڭ ورىندالعانى. وسى تالاپ تۇرىعىسىنان كەلگەندە ورالحان بوكەيدىڭ دراماتۋرگياداعى قايتالانباس قولتاڭباسى, اسىرەسە زامانداستار بەينەسىن سومداۋدا ايرىقشا دارالانادى.
«ق ۇلىنىم مەنىڭ» – پسيحولوگيالىق دراما. ايتۋلى پەسانىڭ ساحنالانعانىنا جارتى عاسىردان اسىپتى. العاش رەت 1974 جىلى رەجيسسەر قادىر جەتپىسباەۆتىڭ قولتاڭباسىندا كورەرمەنىمەن قاۋىشقان دراما ۇزاق جىل بويى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ساحناسىندا ءۇزىلىسسىز قويىلدى.
ايتۋلى شىعارمادا ءار كەيىپكەر وزىندىك مىنەز ەرەكشەلىگىمەن, ومىرگە دەگەن كوزقاراس-تانىمىمەن, وسكەن ورتاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. سول ءومىردى تانۋ مەن قابىلداۋداعى تانىم الشاقتىعى دا درامانىڭ نەگىزگى قايشىلىعىن تۇزەدى. قالانىڭ شۋلى ورتاسىنىڭ كورىگىن قىزدىرعان جاستاردىڭ پسيحولوگياسى مەن بوزتايلاق سىندى دالانىڭ ەركىن وسكەن ۇلانىنىڭ ۇلتتىق ءتىنى بەرىك, تامىرى بەكەم, تۇنىعى شايقالماعان بولمىسى تەكەتىرەسكە تۇسەدى. بوزتايلاق – قايماعى بۇزىلماعان قازاقى قالىپتىڭ ايناسى. ارداكۇرەڭدەي ارعىماقتى اينىماس سەرىگىنە بالاعان بوزتايلاقتىڭ بويىندا بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق توڭكەرىس توناعان تەكتىلىك پەن تۇنىقتىقتىڭ لايلانباعان قاينارى بار. سوندىقتان دا ول وزگەلەر ورە تۇرەگەلە ۇمتىلىپ, تاڭسىق كورە تامسانىپ جاتقان تەكسىزدەنۋ مەن ۇلتسىزدانۋعا ۇركە قاراپ, اينالاسىن قورشاعان قوعامنان وقشاۋلانادى. شەتسىز, شەكسىز ەن دالادا ەركىن تىرلىك كەشۋدى تاڭدايدى.
پەساداعى جاننىڭ دا, اناردىڭ دا مىنەزى ءوزىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن قىزىق. اسىرەسە انار بولمىسىنىڭ قىر-سىرى مول. انار ءۇشىن اۋىل, قازاقىلىق, ەركىندىك دەيتىن ۇعىمداردىڭ باسىندا اجە دەگەن اياۋلى ەسىم تۇر. سول ءۇشىن دە بويجەتكەن بوزتايلاقتىڭ قۇتمەكەنىن – اۋىلدى بەتكە الادى. بوزتايلاقپەن جاقىنىراق تانىسىپ, سىر الىسقان جاستاردىڭ تانىمىندا ەندى شىن مانىندە توڭكەرىس جۇرەدى. اجەسىنىڭ بويىنان عانا سەزىنگەن قازاقى دارقان پەيىل مەن شەكسىز مەيىرىمدى انار ەندى بوزتايلاقتىڭ تاۋ تۇلعاسى مەن تەكتى تۇرپاتىنان تابادى.
ال شىعارماداعى باس كەيىپكەرلەر ديالوگتەرى ارقىلى قوعامنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى تالقىعا تۇسەدى. جاستار پسيحولوگياسىنىڭ قاتپارى مول كۇردەلى قىرلارى اشىلادى. تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ ءوز زەرتتەۋىندە قالدىرعان تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, «ورالحان, نەگىزىندە, پروبلەما قويۋعا, تارتىستى ماتەريال جاساۋعا, شىنايى شىنشىل كەيىپكەرلەر سومداۋعا قۇشتار ەدى. قاھارماندارىنىڭ بارىنشا قانى تۋلاپ, قايراتقا مول بولىپ جاتۋىن قالايتىن قالامگەر فيلوسوفيالىق ورەگە ۇمتىلىپ, قاجىماس, قايتپاس جانداردىڭ ناقتىلى كەسكىنىن جاساۋعا قۇمار بولدى».
جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا كەسكىندەگەن كەيىپكەرلەرى – رۋحى مىقتى, ارمانى اسقاق, ومىرگە بار پەيىلىمەن عاشىق رومانتيك جاندار. سول ءمولدىر الەمى كوپ جاعدايدا ولاردى ءوز ورتاسىنان, قوعامىنان جاتسىندىرىپ, وقشاۋ تىرشىلىك كەشۋگە يتەرمەلەيدى. ماسەلەن, «تەكەتىرەستەگى» اقتاننىڭ الەمىنە, «اتاۋ كەرەدەگى» ەرىك پەن تاعاننىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىنا, «مەن سىزدەن قورقامىن» دراماسىنداعى اقبوتا مەن «جىلىمىقتاعى» جاناردىڭ رۋحاني قينالىسىنا, بولماسا «قار قىزىنداعى» امانجان, باقىتجان, نۇرجانداردىڭ ىشكى جان دۇنيە قاتپارلارىنا ءۇڭىلىپ زەردەلەر بولساڭىز, ارقايسىسىنىڭ ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ءمولدىر مۇڭى مەن جان الەمىنىڭ جالعىزدىعىنا جولىعاسىز.
جالپى, شىعارما (وقيعا) ءتۇيىنىن جۇمباق كۇيدە قالدىرىپ, سوڭعى ءتۇيىندى وقىرمان (كورەرمەننىڭ) وزىنە قالدىرۋ – اسىرەسە دراماتۋرگيا جانرىنداعى ۇتىمدى ءتاسىل ەكەنىن قالامگەر جاقسى تۇسىنەدى جانە وسى جۇمباقتاپ جەتكىزۋدى – قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋدىڭ قۇپيا كىلتى رەتىندە ءار شىعارماسىنىڭ وزەگىنە اينالدىرادى. سوندىقتان دا ورالحان بوكەي تۋىندىلارى ءبىرسارىندى, بىرسىدىرعى ەمەس, كەرىسىنشە, قۇپياسى مەن سىرى مول, قىم-قيعاش وقيعاعا قۇرىلعان, قيالعا باي, ديناميكاسى كۇشتى تۋىندىلار رەتىندە وقىرمانى مەن كورەرمەنىنىڭ جۇرەگىنەن بىردەن ورىن الادى. ماسەلەن, «دەگەنمەن, دەپ ويلايمىن مەن, قۇمار سۋعا كەتەردە قولىن نەگە بۇلعادى ەكەن؟» دەپ تۇيىندەيدى «قۇمار قول بۇلعاپتى» حيكاياتىنىڭ سوڭىن. قالامگەر جۇمباعى. وسى جۇمباق وقىعان جاننىڭ ويىندا قالىپ قويادى. شىعارما سوڭىندا اۆتورمەن بىرگە وقىرمانى دا: «قۇمار سۋعا كەتەردە قولىن نەگە بۇلعادى ەكەن؟» دەپ تۇڭعيىق ويدىڭ تەرەڭىنە باتادى. وقيعا اسەرىنەن ايىعا الماي, ۇزاق ۋاقىت رۋحاني تولعانىسقا تۇسەدى. تەڭىز ۇستىمەن بوتاسىن جەتەلەپ كۇنگە بەت العان قىز سۋرەتى... («جەتىم بوتا»). ايقاي مەن جاڭعىرىق! ء(«بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق»), وسپاندار قاي ۆاگوندا كەتىپ بارادى ەكەن؟ ء(«وز وتىڭدى وشىرمە»), اقشاعىل شىڭعا دت-54 تراكتورىمەن ورمەلەپ بارا جاتقان ەسەن... («اسپيرانت قىزدىڭ تراكتورشى جىگىتى») نەمەسە يەن دالادا دۇرسىلدەپ ءارى-بەرى ءوتىپ جاتقان پويىزدار... اسپاندا ەرسىلى-قارسىلى ۇشىپ جاتقان سامولەتتەر... سول الىپ عالامنىڭ باۋىرىندا قۇمىرسقاداي قىبىرلاعان قاراپايىم پەندەلەر تىرلىگى... – مۇنىڭ بارلىعى دا سيقىرلى عالامنىڭ پەندەسىنە ۇسىنعان توسىن ساۋالدارى, قالامگەردىڭ ءوز وقىرمانىنا جاسىرعان جۇمباعى, سۋرەتكەرلىك قۇپياسى. وقىرماندى دا, اۆتوردى دا, عالامدى دا ويلانباسىنا قويمايتىن تۇيىندەر بۇل.
