ەڭ تومەنگى جالاقى: ەسەپتەۋ ءتاسىلى

ەتج نە ءۇشىن كەرەك؟

ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) – سالىق­تاردى, ايىپپۇلداردى, جاردەماقىلار­دى, الەۋمەتتىك تولەمدەردى, باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى ەسەپتەۋگە ارنالعان نەگىزگى ولشەم بىرلىگى. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى. بيىلعى اەك مولشەرى – 3 932 تەڭگە, 10 اەك – 39 320 تەڭگە. ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ (ەتج) ءمان-ماڭىزى – جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرىنىڭ تولىق ايلىق جالاقىسىن وسى مولشەردەن تومەن بەلگىلەي المايدى. وسى ارقىلى مەملەكەت جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىن قورعايدى, ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيدى. ەتج زەينەتاقىلاردى, جاردەماقىلاردى, اۋرۋحانالىق, باسقا تولەمدەردى ەسەپتەۋگە اسەر ەتەدى, ويتكەنى ونىڭ كوبى وسى كورسەتكىشكە بايلانىستى. كەيبىر سالىقتار مەن تولەمدەر, مىسالى, الەۋمەتتىك سالىق نەمەسە زەينەتاقى جارنالارى ەتج نەگىزىندە ەسەپتەلەدى. بيىل ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى – 85 مىڭ تەڭ­گە. بۇل كورسەتكىش جىل بويى كۇشىندە بو­لادى. زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى – 62 771 تەڭگە, بازالىق الەۋمەتتىك تولەمدەر­دىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋگە قاتىستى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرى – 46 228 تەڭگە.

«تولىق جۇمىسپەن قام­تىلعان, بەلگىلى ءبىر كۇنكورىس دەڭگەيى بار ەلدە تۇراتىن ادام ءوز ەڭبەگى ءۇشىن ەڭ از دە­گەندە كۇنكورىس مينيمۋمىن جاباتىن مولشەردە اقى الۋى كەرەك دەپ بولجاۋ قي­سىندى. بۇل تۇرعىدا بۇكىل الەم­دەگى ەكونوميستەردىڭ كوز­قاراسى ەكىگە جارىلعان: ەڭ تو­مەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ ساياساتىن قولدايتىندار دا, وسى باستاماعا قارسىلار دا بار. قارسىلاردىڭ ءۋاجى – ەگەر سۇرانىس بولسا, ۇسىنىس بولادى. بەلگىلەنگەن مينيمۋمنان تومەن اقىعا جۇمىس ىستەۋگە دايىن ادامداردىڭ بار­لىعى جۇمىسقا ورنالاسا المايدى, ويتكەنى زاڭ جۇ­مىس بەرۋشىلەرگە وسىنداي تومەن جالاقىنى تولەۋگە رۇق­سات ەتپەيدى. ناتيجەسىندە, بەل­گىلەنگەن مينيمۋمنان تومەن جالاقىعا جۇمىس ىس­تەۋگە كەلىسكەن بارلىق جۇ­مىس كۇشى كولەڭكەلى تابىس تۇ­رىنە كىرەدى.

ەڭ تو­مەن­گى جالاقىنى ەنگىزۋ سايا­ساتىن قولداي­تىن­دار كوبى­نەسە جۇمىس بە­رۋ­شىلەر مو­نو­پسونيالىق كۇشىن كور­سەتە باستايدى دەپ سانايدى. مو­نوپ­سونيا – نارىقتا جالعىز جۇمىس بەرۋشى بولىپ, كەز كەلگەن جالاقىنى ءوز بەتىنشە بەلگىلەي الۋى. سول تۇرعىدا حالىقتى ادىلەتسىز قاناۋدان قورعاۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى جالاقىنى ەنگىزۋ قاجەت. ءسىز بەن ءبىز ەتج ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن بەلگىلەنبەيتىنىن تۇ­سىنەمىز. ءاربىر ەڭبەك لايىقتى باعالانۋعا ءتيىس. ادام ءوزىنىڭ جالاقىسىنا ءوزىن قالىپتى ومىرمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك», دەيدى حالىقارالىق ەكونوميست دانيار مولداحانوۆ.

كەلتىرىلىپ وتىرعان كەس­تەدەگى كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارساڭىز, ەلىمىزدەگى ەڭ تو­مەنگى جالاقى (ەتج) ەڭ تو­مەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندە بەل­گىلەنگەنىن, تەك 2019 جىلى ەتج ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گە­يىنەن جوعارى بولعانىن باي­قاۋعا بولادى.

ەلدەگى ەتج مولشەرى قالاي ەسەپتەلەدى؟

ەتج زاڭعا سايكەس جۇ­مىس ىستەيتىن قاراپايىم قىز­­مەت­كەردىڭ ايلىق جالاقىسىنىڭ تومەنگى دەڭگەيى ەكەنىن, جۇ­مىس بەرۋشىنىڭ قىزمەتكەرلەرگە سول مولشەردەن تومەن جا­لا­قى تولەۋگە قۇقىعى جوق ەكە­نىن تاعى ءبىر ەسكە سالا كە­تە­يىك. مىسالى, 2024–2026 جىل­دارعا ارنالعان مەملە­كەتتىك بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سايكەس ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە بولدى, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل 15 مىڭ تەڭگەگە ءوستى. 2018 جىل­عا دەيىن ەلىمىزدەگى ەتج ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە تەڭەستىرىلگەن ەدى. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – ءبىر ادامعا شاققانداعى تابىستىڭ تو­مەن­گى شەگى. بۇل ازىق-ت ۇلىك پەن باسقا دا ماڭىزدى قاجەت­تى­لىكتەرگە جۇمسالاتىن قارا­جات.

بىلتىر ەڭ تومەنگى كۇن­كو­رىس دەڭگەيى 7%-عا ارتىپ, 43 407 تەڭگەنى قۇرادى. 2019 جىل­­دان باستاپ ەلدەگى ەڭ تو­­مەنگى جالاقى رەسمي ەڭ تو­مەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن جو­عارى بولدى. اۋەلى ول 1,5 ەسە ۇلعايتىلدى, كەيىن جىل سا­يىن كوبەيەتىن بولدى. بىل­­تىر 20 ناۋرىزدا ۇكى­مەتتىڭ ەتج ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. وعان ەكى كورسەتكىش اسەر ەتەدى: ورتاشا جالاقى, ەڭبەك ونىمدىلىگى. ورتاشا جالاقى دەڭگەيى شارتتى تۇر­دە ەلدىڭ بارلىق جۇمىس ىس­تەيتىن ازاماتتارىن ەكى تەڭ بولىككە بولەدى: سول دەڭگەي­­دەن جوعارى جانە تومەن جالاقى الاتىن ازاماتتار. ەڭبەك ونىمدىلىگى – بۇل شىعارىل­عان ءونىم كولەمىنىڭ جۇمسالعان رەسۋرستارعا قاتىناسى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى س.جاقىپوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالا­قىنى 1 ميلليون 800 مىڭ ادام الادى.

بىلتىرعى ءسوز, بيىلعى ءىس

ەستەرىڭىزدە بولسا, ەتج-نى ەسەپتەۋ ماسەلەسى بىلتىر ءبىراز تالقىلانعان. ما­سە­لەن, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە ەڭ تومەنگى جا­ل­اقىنى 2025 جىلى 100 مىڭ­عا جەتكىزۋدى ۇسىنعان. الاي­دا بۇل سالاعا جاۋاپ­تى مينيسترلىك ەلدە ەڭ تومەنگى جالاقىنى ەسەپتەۋگە قاتىستى جاڭا ادىستەمە ازىرلەنگەنىن ايتىپ, ۇسىنىستى قابىل­داماعان.

بۇل جونىندە دەپۋتات ەركىن ءابىل ءبىر سۇحباتىندا: «جاڭا ادىستەمەگە سايكەس, ۇكىمەت ەڭ تومەنگى جالاقىنى مە­دياندىق جالاقى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قاراپ انىق­تاي­دى. بۇرىن ونى ەڭ تو­مەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنە, ينفليا­تسياعا قاراپ بەلگىلەگەن. كە­لەسى جىلى ەتج ەكى ەسە وسەدى», دەگەن ەدى.

بىراق بيىلعى جاعداي دە­پۋتاتتىڭ ايتقانىنداي بولماي شىقتى. بۇعان قوسا ۇكىمەت الداعى ءۇش جىل ىشىندە ەتج-نى مەدياندىق جالاقىنىڭ 50 پايىزىنا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ جاتقانىن ايتقان. وسى ماسەلە ايتىلعان 2024 جى­لى باق بەتتەرىندە «7 جىل­دا ەلدەگى ەڭ تومەنگى جالا­قى 125 مىڭعا جەتەدى, مۇن­داي مەجەنى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگى بەلگىلەپ وتىر» دەگەن اقپارات شىقتى. سودان سوڭ باستاما تۋرالى مينيستر سۆەتلانا جاقىپوۆا ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ بەردى.

«2030 جىلعا دەيىن ازىر­لەنگەن تۇجىرىمداماعا ساي­كەس ءبىز 34 پايىزدان باستايمىز. ەڭ تومەنگى جالاقىنى 125 مىڭعا جەتكىزۋگە ەكونوميكامىز 2024 جىلى دا­يىن بولادى دەپ ايتا ال­ماي­­­مىن. ماقساتتى مەجەگە جەتۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ دامۋى, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتۋى كەرەك. ءار ادامنىڭ, ءار وتان­داسىمىزدىڭ ىنتاسى بولۋى قاجەت. جوسپارعا جەتۋگە ءبىر عانا مينيسترلىك ەمەس, ءبارىمىز جۇمىلۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى مينيستر.

مينيستر ايتقانداي, ەكو­­نوميكانىڭ ەتج-نى كو­تەرۋگە قاشان دايىن بولا­تىنى بەلگىسىز. ياعني ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ ەرتەڭىن ەشكىم ناقتى بولجاپ ايتا المايدى. ەكونوميكامىزدىڭ تابىسىنا سايكەس مەدياندىق جالاقى دا وزگەرىپ وتىرادى. دەسەك تە كەيىنگى جىلدارى وڭ ديناميكا بار. بىراق مەدياندىق جالاقى ەلدەگى ور­تاشا ايلىقتان تومەن.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت وسى تۇستا تومەنگى جالاقىنى ارتتىرۋدا ورتاشا ايلىقتى ەمەس, مەديان­دىق جالاقىنى نەگىزگە الىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان جاڭا ءادىستىڭ بيىل قولدانىسقا ەنە­تىنىنە دە ساراپشىلار سەن­بەيدى. سەبەبى ءۇش جىلدان بەرى ەڭبەك مينيسترلىگى جاڭا ءادىس ۇسىنىپ كەلەدى, راسىندا مالىمدەمەلەردىڭ ناتيجە بەرگەنىن ءالى كورە المادىق.

ماتەريال باسىلىمعا دا­­يىن­دالىپ جاتقان كەزدە دەپۋ­تات ەركىن ابىلمەن حابار­لاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بىردەن «بىلتىر كەلەسى جىلى ەتج ەكى ەسە وسەدى دەپ ەدىڭىز...» دەپ ساۋال قويدىق.

«ەتج-نى كوتەرۋ – «اmanat» پارتياسىنىڭ ساي­لاۋ­الدى باعدارلاماسى بو­لا­تىن. شىنىن ايتقان­دا, مۇنى ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگى سوزىپ جىبەردى. ءبىر قىزىعى, ەتج-نى ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن بىلتىر ءساۋىر ايىندا بەكىتتى. ءساۋىر ايىندا بەكىتىلگەن سوڭ بيىل دايىن بولادى دەپ ويلادىق. مۇنى ءوسىرۋدىڭ ەكى ءتاسىلى ۇسىنىل­دى, ياعني ەتج-نى مولشەرىن كوتەرۋدىڭ ەكى كريتەريى: ءبىرى – مەدياندىق جالاقى, ەكىن­شىسى – ەڭبەك ونىمدىلىگى. ءبىرىنشىسى بار, ەكىنشىسى وسى كوكتەمدە دايىن بولادى. بيۋدجەتتى بەكىتكەن كەزدە «نەگە ءبىز ەتج-نى ەسەپتەۋدە جارتى جىلدىق ايلىقتى نە­گىزگە المايمىز؟» دەپ سۇراق قوي­دىم. قىسقاشا ايتقان­دا, مۇنىڭ بارىنە مينيسترلىك دايىن بولمادى. ءسويتىپ, بىل­تىرعى كورسەتكىش سول قال­پىندا قالدى. ءماجىلىستىڭ قارجى كوميتەتى ەتج-نى 100 مىڭعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. جىل سوڭىندا تاعى دا بارلىق ستاتيستيكانى ­­الىپ ەسەپتەيدى, سول ەسەپ بو­يىن­­شا 2026 جىلدىڭ بيۋد­جە­تى­نە وزگەرىستەر ەنگىزى­لىپ, كەلەسى جىل­عى ەتج مول­شەرى بەكى­تىلەدى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز­شە, كە­لەسى جىلى وسۋگە ءتيىس. ­كە­مىندە 100 مىڭ بولۋ كە­رەك. بۇ­عان دەيىن ەتج-نىڭ قا­لاي ەسەپتەلەتىنىن ناقتى بىلگەن ­دە جوقپىز. قازىر فورمۋلا­سى بار, اشىقتىق بار, ەندى جىل سايىن ءوسىپ وتىرۋعا ءتيىس», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.