سۋرەتتى تۇسىرگەن – ورىنباي بالمۇرات
وسى ورايدا ايتپاعىم, سوناۋ 1985 جىلى اتاقتى گوبي شولىندە اسكەري قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىمدە عايىپتان قولىما جازۋشى زەينەپ احمەتوۆانىڭ «شۋاقتى كۇندەر» اتتى كىتابى ءتۇستى. وقىدىم. سەزىم كەرەمەت. راسىن ايتسام, قاتتى ءسۇيسىندىم. ءتىپتى كەيبىر قىسقا ماتىندەردى جاتتاپ الدىم. سوڭىنان پايىمداپ قاراسام, بۇل كىتاپتىڭ سونشالىق جاقسى جازىلۋى باس كەيىپكەرى – قازاقتىڭ باتىرى, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاھارمانى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بولۋى ەكەن.
مىنە سودان بەرى 40 جىلدىڭ ءجۇزى ءوتىپتى. سول زاماندا 40-قا جاڭا تولىپ, قىلشىلداعان زەينەپ اپام 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە شىعىپتى. ۋاقىت-اي دەگەن. مەن ءسۇيىپ وقىعان شىعارما اۆتورى قازىر قازاقتىڭ ابىز اناسىنا اينالدى. ۇلتتىڭ مادەني ءداستۇرىن, وتباسىلىق قۇندىلىقتارىن جانە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ يماني تاربيەسىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ جولىندا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. اتام قازاق «جۇرەكتەن شىققان ءسوز – جۇرەككە جەتەدى» دەگەنىندەي, اپامىزدىڭ ءاربىر جازعانى ەلدىڭ جۇرەك تورىندە. قازىردە قارا بۇقارانىڭ ەڭ كوپ ساتىپ الاتىنى وسى كىسىنىڭ كىتابى.
* * *
جۋىقتا بالا كۇنگى ەلەس, جاستىق شاعىمنىڭ شىراعدانى بولعان «شۋاقتى كۇندەردى» قايتا وقىپ شىقتىم. اسەرى بۇرىنعىدان دا كەرەمەت. ويتكەنى قىرىق جىلدا سانام ءوستى, تانىمىم تولىقتى. اپامىزدىڭ «مەن تۇلا بويى قايشىلىقتارعا تۇنىپ تۇرعان, قايتالانباس ادامنىڭ بيىك شاڭىراعىنىڭ كەڭ داستارقانىن ۇستاعان, شامام كەلگەنشە ءيىلىپ قىزمەت ىستەگەن, اتامنىڭ ونەگەلى وسيەتتەرىن دە, وڭمەنىڭنەن تەسىپ وتەر ايقايىن دا ەستىگەن ماڭدايلى كەلىنمىن» (احمەتوۆا ز. شۋاقتى كۇندەر: - الماتى: جالىن, 1984. 11-بەت) دەپ جازعانى كەرەمەت ۇنادى ءارى كىرشىكسىز اقيقات. ونىمەن قويماي: «اتامنىڭ قاسىندا وتىرىپ, شاي قۇيىپ بەرۋدى كۇندەلىكتى داعدىلى تىرشىلىكتىڭ ەشقايسىنا تەڭەمەيمىن. بۇل دەگەن مەن ءۇشىن وزىنشە ءبىر ۇلكەن دارەجە, ۇسىنعان كەسەنى قولىمنان الىپ شاي ءىشۋى ماعان ىستەلىپ جاتقان ەرەكشە قۇرمەتتەي سەزىندىم», دەگەنى ۇلى ءسوز, ۇلاعاتتى پايىم.
بىردە اپامىز ەرى باقىتجانعا رەنجىپ, توركىنگە بارىپ مۇڭىن شاعىپتى. ءمان-جايعا قانىققان اناسى: «شىققان قىز شيدەن تىسقارى, سەنىڭ تۇپكىلىكتى تۇراعىڭ, ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, تىلەۋىن تىلەيتىن ءۇيىڭ – كۇيەۋىڭنىڭ ءۇيى. ءبىر ەركەكتىڭ ىستىق-سۋىعىنا توزە الماساڭ, كەدىر-بۇدىر مىنەزىن كەشىرۋگە كەڭدىگىڭ جەتپەسە, جوعىن بار ەتىپ, اشىلعانىن جابا الماساڭ, ايەلدىك اق جاۋلىقتان ساداعا كەت», دەپتى. مىنە, بۇرىنعىنىڭ ءتارتىپ-تاربيەسى. اپامىزدىڭ مىقتىعىلى – وسىنداي قازاقى قايناردان سۋسىنداۋىندا. قازاقتىڭ «اناسىن كورىپ قىزىن ال, داستارقانىنا قاراپ اسىن ءىش», دەگەنى وسى.
باۋكەڭنىڭ كەلىنى ءوزى ايتقانداي, باتىر بابانىڭ بابىن تابۋ, قىڭىر جاردىڭ قىرتىس مىنەزىن جازۋ, بەسىكتەگى بالانىڭ بەلدىگىن بايلاۋدى اۋەلگى انامنىڭ تاربيەسى دەپ قۇر ماقتانعا سالىنبادى, كەلىندىك جولىن اتاسىنىڭ جورالعىسى دەپ سانادى. مىنەزى قاتال, قۇبىلمالى باتىردىڭ جاعدايىن جاساپ, كوزىن جۇمعانشا كەلىندىك قىزمەتىن اتقارىپ ءوتتى. ءبىزدىڭ كەيىپكەر وسىنداي ءور مىنەزدى باتىرعا كەلىن بولۋىن, قولىنان ىستىق شاي بەرۋىن ەشكىمگە بۇيىرماعان باق سانايدى. مىنە, قازاقتىڭ ايەلىنە ءتان كەڭدىك پەن دارحاندىق قايدا جاتىر؟!
كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا كوڭىل تولقىپ, كوزگە جاس كەلەتىن تۇستارى كوپ. زەينەپ احمەتوۆا ايتادى: «اتام ءومىرى وزدىگىنەن دۇنيە-م ۇلىك جيناپ, بايلىققا قىزىققان پەندە ەمەس. اقشاسىز بولىپ كورگەن جوق. بىراق ۋىسقا تۇرمايتىن سۋ سياقتى قورى لەزدە تاۋسىلاتىن. اقشانىڭ بەتىنە قاراپ, مىناۋ ەرتەڭگە قالسىن دەگەن ادەتى بولماعان. قالتاسىنداعى سوڭعى بەس-ون سومىن ءبىر سومنىڭ ورنىنا تاكسيگە بەرىپ جۇرە بەرەتىن. اتاما سىيلىق كوپ كەلەتىن. الايدا قالاي كەلسە سولاي كەتەدى... ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەن تالاي ادامدار اسىرەسە ايەلدەر «ۇيلەرىندە تۇك جوق قوي» دەپ ەرىندەرىن سىلپ ەتكىزگەندە ىشتەي ك ۇلىپ قالا بەرەتىن ەدىم. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇيدەگى بايلىق, قابات-قابات كىلەم, سىڭعىرلاعان حرۋستال, قاز-قاتار تىزىلگەن ەمەن اعاش ەمەس – اتامنىڭ ءوزى». راس. باۋىرجان مومىش ۇلى – ءبىر شاڭىراقتىڭ بايلىعى ەمەس, كۇللى قازاقتىڭ قاھارماندىق ۇلگىسى. ال زەينەپ اپامىز وسى ۇلگىنى جاقسىلىعىن اسىرىپ بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزگەن ابزال ادام.
* * *
ءتاڭىر بەرگەن زەيىن-زەردەسىنىڭ ارقاسىندا زەينەپ اپامىز كىمگە كەلىن بولىپ تۇسكەنىن, اتاسى قايمانا قازاقتىڭ ەزىلگەن ەڭسەسىن كوتەرۋگە جاراتىلعان جان ەكەنىن ەرتە سەزگەن. ءسويتىپ تاريحي تۇلعا حاقىندا جازۋعا بەكىنگەن. «اتام دەگەن ءتىرى تاريح, شەكسىز شەجىرە ەدى. ونىڭ اڭگىمەلەرىن ايەلدىڭ ءومىرى بىتپەيتىن ءۇي شارۋاسىنىڭ اراسىندا كەيدە اسىعىس, كەيدە تولىق, شامام كەلگەنشە قاعازعا تۇسىرە بەردىم» (اتالعان كىتاپ. 9-بەت) دەپ جازادى اپاي.
ال شاڭىراعىنداعى جالعىز كەلىنى كورگەن-تۇيگەنىن قاعازعا ءتۇسىرىپ جۇرگەنىن بىلگەن ساتتە باۋكەڭ جارىقتىق, تۇلەگى قانعان كارى قىرانداي قاباعىن تۇكسيتىپ: «ويىڭنان ەشتەڭە شىعارما. ءوز كوزىڭمەن كورگەنىڭدى جالتاقتاماي, جاسىرماي اشىق جاز. ەتو تەبە نە ك ليتسۋ, پونياتنو», دەگەن ەكەن. ء«دال وسى ءسوز ايتىلعان داتا: 1973 جىلى, 28 قازان بولاتىن» دەيدى زەينەپ اپامىز.
سونىمەن قاتار باۋكەڭنىڭ جالعىز ۇلى باقىتجانعا قاراتىپ ايتقان «ەگەر سەن ومىرگە دەگەن تۇبەگەيلى ادال كوزقاراسىڭ, ءتۇزۋ بەتالىس باعىت-باعدارىڭ بولماي اتاق الۋ ءۇشىن جازىپ جۇرسەڭ, وندا قىلمىسكەرسىڭ», دەگەنىن قازىر كۇنى ماقتان ىزدەپ, بارەكەلدى تىلەپ, شالا-پۇشىق دۇنيەسىن ۇشقان قۇستىڭ قاناتىنا بايلاپ, جاساندى بيىكتەتىپ جۇرگەن ءبازبىر شىعارماشىلىق ادامدارى ۇقسا ەكەن دەيمىز.
اتاسى جالعىز تۇياق كەلىنى ۇناماسا ۇرسادى, بىراق قان مايدان كورگەن قاجىرلى ءھام سۇڭعىلا ادام ەمەس پە, ەركەلەتىپ كوڭىلىن كوتەرۋدى بىلەدى. بۇل تۋرالى اپامىز: «ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا مەنى تانىستىراتىن جەرى قىزىق. مارقۇم قۇداعيىم ماليكە كەگەن جاقتىڭ البانى. ون جەتى جاسىندا قازاقتىڭ ىشىنە كەلگەن جالعىز اتتى تۇرىككە عاشىق بولىپتى. ايداھارداي اقىرعان التى باۋىرىنىڭ قاھارىنان سەسكەنبەي, اي قاراڭعى ءبىر ءتۇنى تۇرىكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ قاشىپ كەتىپتى. جۇرەكتىسىن كورمەيسىڭ بە, ءتۇبى مومىش ۇلىنا قۇداعي بولارىن اۋەل باستان بىلگەن. ال مىنا زەينەپ «ارعى اتام ەر تۇرىكتىڭ قىزى». وتە وجەت. ايتپەسە, ءتورت باۋىرىنىڭ اشۋىنان تايسالماي مەنىڭ بالاما سەسكەنبەي قالاي كەلگەن ءا؟», دەيدى ەكەن. «اتامنىڭ وسى ءسوزىن ەستىگەندە جۇرەگىمدى قۋانىش-شاتتىق تولقىنى كەرنەيتىن. وسى ءبىر قۇدىرەتتى ۇلكەن ادامنىڭ كەلىنى ەكەنىمدى سەزىنىپ, جاسىراتىنى جوق, پەندەشىلىكپەن ىشتەي شالقىپ كەتەتىن ەدىم», دەپ جازىپتى اپامىز.
ايتپاقشى جوعارىدا باۋكەڭ كەلىنىنە قاراتىپ ايتقان «ارعى اتام ەر تۇرىكتىڭ قىزى» دەگەن ءسوزدى اڭدامايسىز با؟ بۇل تىركەس «ارعى اتام ەر تۇرىك, ءبىز قازاق ەلىمىز» دەپ باستالاتىن وتكەن عاسىر باسىندا ازاتتىق اڭساعان الاشتىڭ ۇران ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ تۇرعان جوق پا؟ باۋكەڭ بىلەدى, بىلگەن سوڭ ايتادى.
* * *
زەينەپ اپامىزدىڭ ەستەلىگىندە قىزىق وقيعا كوپ. بىردە اتاسى مەن كۇيەۋى ءبىرىنىڭ اياعىندا گيپس, ەكىنشىسىندە دە تاعى سونداي جاعداي ۇيدەن شىقپاي جاتادى. ءبىرىنشى, ەكىنشى مومىشۇلدارىنا جاس كەلىننىڭ جانى اشيدى. نە ىستەمەك كەرەك؟ ادامدى الدەندىرەتىن قىمىز. بىراق الماتىدان تازا قىمىز تابۋ قيىن. مۇنداي قىمىزدى بەت-الپەتى كەلىسكەن ورتا جاستاعى ايەل ساتادى. ونىڭ قىمىزىن ەل اڭدىپ تۇرىپ تالاپ اكەتەدى. جاقسى قىمىزعا زەينەپتىڭ قولى جەتەر ەمەس. سودان ءبىر كۇنى قىمىزشى اپايدىڭ جولىن توسادى:
– اپاي ماعان قىمىز كەرەك ەدى. ءسىزدىڭ جاقسى قىمىزىڭىزعا قولىم جەتپەي ءجۇر. كۇيەۋىم مەن قايىن اتام مومىش ۇلىنا بەرمەك ەدىم. ۇيىڭىزدەن بارىپ الىپ تۇرايىن.
– شىراعىم, اتاقتى ادامنىڭ كەلىنى ەكەنسىڭ, مەنىڭ ۇيىمە كەلىپ اۋرە بولما, كۇنارا ساعات تاڭعى 7:00-دە مەنى ءدال وسى جەردە كۇت. قىمىزشى اپاي ايتقان ۋادەسىندە تۇرادى. كۇنارا قىمىز ءىشىپ اتاسى مەن كۇيەۋى ءماز. كەلىن دە شات-شادىمان. مۇمكىن ايباتتى اتاسىنىڭ قىمىز ءىشىپ ءجۇزى جۇمسارعانى اسەر ەتتى مە, كىم ءبىلسىن, زەينەپ بۇل قىمىزعا قالاي قول جەتكىزگەنىن ايتىپ قالادى. سول جەردە سۇمدىق باستالادى. باۋكەڭ ءىشىپ وتىرعان قىمىزىن شىنىسىمەن قوسا جەرگە ءبىر-اق ۇرادى. ەكى ورتادا كۇيەۋى باقىتجان ايقايلاپ جاتىر: «دۋرا! تى حوت پونيماەش, كاك پودلو وتتسا ۋتوپيلا ۆ رۋبلەۆوم كۋمىسە!».
وسى وقيعانى زەينەپ احمەتوۆا بىلاي جازادى: «ويلاپ جۇرگەنىم وسىلاردىڭ قامى ەمەس پە؟ بۇلار نەگە سونشا ب ۇلىنەدى. جاقسى قىمىز ءىشسىن دەگەننەن باسقا جازىعىم نە؟ – دەپ ىشتەي رەنجىدىم. اتام قايتىپ مەن اكەلگەن قىمىزدان تاتپايتىن بولدى. ول كىسىنىڭ اتىن پايدالانعانىمنىڭ الدى-ارتى وسى بولدى. العاشىندا رەنجىگەنىممەن بۇل وقيعا مەنىڭ بولاشاقتا اۋا جايىلماۋىما, مومىش ۇلى ءۇيىنىڭ قاتاڭ ەرەجەسىن قايتا بۇزباۋىما ساباق بولدى».
* * *
كىتاپتا اتاسىنىڭ ات قويعىشتىعى تۋرالى قىزىق سيۋجەت بار. – ءبىر كۇنى, دەيدى اپامىز. – اتامدى قولتىقتاپ جازۋشىلار وداعىنا باردىم. ولجاس باستىق. كىرەبەرىسىندە تولىقشا كەلگەن قاراتورى قىسىقكوز ايەل وتىر. ول كىسى باۋكەڭدى كورىپ جىك-جاپپار, قۋ جانى قالماي جالپىلدايدى. باۋكەڭ پاڭ:
– حالىڭ قالاي دالاي-لاما؟ بالالار جاقسى ما؟ – دەيدى دە ولجاسقا كىرىپ كەتەدى. سودان ءبىر كۇنى اتاسى كەلىنىنە «بالام, مىناۋ ۇيگە جازىلىپ الىناتىن گازەت-جۋرنال. ءوزىڭ قاراپ شىق. قوسارىڭ بولسا قوس ا, ءتىزىمدى دالاي-لاماعا جەتكىزىپ بەر, قالعانىن ءوزى جوندەيدى». سودان كەلىن شىراق سالىپ ۇرىپ وداققا بارادى, باۋكەڭ ايتقان ايەل ورنىندا وتىر ەكەن, وعان ورىسشالاپ:
– سالەمەتسىز بە, دالاي-لاما! مەنى سىزگە اتام جىبەردى, – دەپ كەلگەن شارۋاسىن ايتادى. ول ايەل كەلىنگە تاڭدانا ءبىر قاراپ الىپ:
– مەنىڭ اتىم – دالاي-لاما ەمەس, ليۋسيا. ۇلتىم – بۋريات بولعان سوڭ باۋكەڭ وسىلاي ايتادى... زەينەپ ۇياتتان كىرەرگە تەسىك تاپپاي قالىپتى. تاعى بىردە اتاسىن قولتىقتاپ وداققا كەلسە, باۋكەڭ بىرەۋگە ء«اي بۇيراباس, بەرى كەل» دەپ بۇيىرا سويلەيدى. زەينەپ بۇيرا شاشتى كىم بولدى ەكەن دەپ قاراسا, باسىندا قىلتاناق جوق جالتىر باس بىرەۋ جۇگىرىپ كەلە جاتىپتى.
* * *
تاعى بىردە مىناداي قىزىق وقيعا بولىپتى: قاراپايىم ءبىر ادام ەسىكتى قاعىپ ۇيگە كىرەدى. «باۋكەڭ بار ما؟». زەينەپ قوناقتى اتاسىنا باعىتتايدى. سويتسە, بۇل ادام باۋكەڭنىڭ بالا كۇنىندە ينتەرناتتا بىرگە وسكەن الدانازار تاسىبەكوۆ دەگەن دوسى ەكەن. كورمەگەلى كوپ جىل وتكەن. باتىر اۋەلى دوسىن تانىمايدى. اتىن ايتقاندا بارىپ «اپىرماي, ءتىرى مە ەدىڭ؟», دەپ باس سالادى. ەكەۋى ۇزاق سىر شەرتەدى. ول كىسى كەتۋگە قامدانعاندا اتاسى زەينەپكە:
– «زا نامي موسكۆانىڭ» ءبىر داناسىن اكەلشى, – دەيدى. ول كىسى كىتاپقا توتە جازۋمەن «الدانازارعا. ەسكەرمە رەتىندە باۋىرجان مومىش ۇلى. 1974 ج. 25 دەكابر» دەپ جازادى دا, ءماتىندى كەلىنى زەينەپكە «داۋىستاپ وقى» دەپ بۇيىرادى. قازاقى تاربيە قانىنا سىڭگەن كەلىن اتاسىنىڭ اتىن ايتۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق باۋكەڭ بۇيرىعىنىڭ ورىندالۋىن قالايدى. اقىلدى كەلىن كىتاپتى قولىنا الىپ, قولتاڭبانى ءبىر شولىپ كورىپ: «سىزگە, دەيدى قوناققا باسىن ءيىپ, ەسكەرمە رەتىندە اتامنان» دەپ وقيدى. ويپىرىم-اي, قازاقى تاربيە مەن ءداستۇردىڭ قاينارى قايدا جاتىر. قازىرگى كەلىندەر ءۇشىن اتا-ەنەسىنىڭ ەسىمىن اتاۋ وعاش بولماي قالدى.
ەندى مىنا وقيعاعا نازار اۋدارىڭىز: باۋكەڭ مەن كەلىنى اس ىشۋگە رەستورانعا بارىپ, ەكى كىسىلىك ورىنعا جايعاسادى. انا ءبىر بۇرىشتا قوس ۇستەلدى بىرىكتىرىپ ۇزىن داستارقان جايىپ تاستاپ, ءبىر توپ قازاق وتىر. جۇزدەرى جەل قاقتى اۋىلدىڭ ادامدارى. بارلىعى تىپىر ەتپەي باۋكەڭە قاراپ قالعان. تىم-تىرىس. اتا مەن كەلىننىڭ الدىنا اس كەلەدى. باۋكەڭ قاسىق-شانىشقىنى ىسىرىپ قويىپ, تارەلكاداعى سورپانى باسىنا كوتەرىپ سوراپتايدى كەپ. تۇبىندەگى ەكى ءتۇيىر ەتتى ساۋساقپەن ءىلىپ الىپ جەپ قويادى. ودان كەيىن تارەلكانى تىلىمەن جالاپ-جۇقتايدى دا, ەكىنشى ىدىستاعى قۋىرداققا جالاڭ قولىن سالادى. ماي سىڭگەن ساۋساعىن تىلىمەن جالاپ تامسانادى. باۋكەڭنىڭ مۇنداي قىلىعىن كورمەگەن كەلىنى اڭ-تاڭ, ۇياتتان ءولىپ بارادى. انا جاقتاعى قازاقتار جابايى اڭ-ادام كورگەندەي وتىر, مەلشيىپ. رەستوراننان شىققان زەينەپ «اتا, مۇنىڭىز نە؟» دەيدى عوي. اتاسى: «نە بولۋشى ەدى؟ مومىش ۇلى ويىنا كەلگەنىن ىستەپ, جۇرگەن جەرىندە بۇلدىرەدى», دەپ ەستىپ وسكەن, انا بۇرىشتا اتىزداي قازاقتىڭ ون التى كوزى وڭمەنىمنەن ءوتىپ كەتكەن جوق پا؟ مەنى ءتىرى مامونت كورگەندەي تاڭعالدى. مەن بىلسەم, بۇلار اۋىلدىڭ بەتكەۇستار ينتەلليگەنتسياسى. بىرەۋى ورنىنان تۇرىپ, سالەم بەرۋگە شاماسى كەلمەدى» دەپ كەيىپتى.
* * *
ءسوز سوڭىن ءتۇيىپ ايتارىم: زەينەپ احمەتوۆا باۋكەڭە ءھام قازاققا بەرگەن ءتاڭىر سىيى. باتىر اتامىز تۋرالى كوپ ادامدار ەستەلىك-ەسسە جازدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى كەلىن زەينەپتەن اسپادى. ويتكەنى اپامىز جاسىنداي وتكىر, قايرالعان قىلىشتاي قيىپ تۇسەر مىنەزى بار اتاسىنىڭ ايتقانىنا كونىپ, بابىن تاۋىپ قاسىندا بولدى. اپامىز كىتابىنىڭ سوڭىن: «الداعى ءومىردىڭ قالاي بولارىن ۋاقىت كورسەتەر. ال وسى كۇنگە دەيىنگى ءومىرىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدى, مازمۇندى بولعان كەزى – اتامنىڭ الدىنداعى از جىلعى تيتىمدەي ەڭبەگىم», دەپ اياقتاپتى. بيىل مومىشۇلدارى ءۇشىن داتالى جىل. شاڭىراقتىڭ جالعىز كەلىنى زەينەپ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ جاتسا, ونىڭ اتاقتى اتاسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا (24 جەلتوقسان) 115 جىل تولعالى وتىر.
