2023 جىلى 5 مامىردا وتكەن بۇكىلارميالىق كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «اسكەردە جۇرگەن جاستارىمىز ناعىز سارباز, ناعىز مامان بولىپ شىعۋى – مىندەت. ولار وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس», دەگەنى بەلگىلى. اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن وزەكتى ماسەلە. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور شايح-حاسان جازىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ورايدا ەلىمىزدەگى «جاس سارباز» اسكەري-پاتريوتتىق قوزعالىسىنىڭ سىنىپتارى مەن كلۋبتارىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا. ول جەردە جاس جەتكىنشەكتەرىمىز اسكەري ءومىردىڭ قىر-سىرىنا ەرتە جاستان داعدىلانىپ, تەمىردەي تارتىپكە بوي ۇيرەتەدى. اسكەرگە شاقىرىلعاندا ونىڭ ءومىر سالتىنا پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدا دا دايىن بولىپ كەلەدى.
بالانىڭ بويىنداعى ەلشىل سەزىم, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەر مەكتەپ جاسىندا قالانۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان مينيستر ورىنباسارى مەكتەپ باعدارلاماسىنداعى «العاشقى اسكەري دايىندىق» پانىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا وسى پانگە قاتىستى بىرقاتار ماسەلە ءوز شەشىمىن تاپپاق. سەبەبى قازىرگى تاڭدا وقىتىلىپ جاتقان ءپان مازمۇنى كوڭىل كونشىتپەيدى.
«ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز. ءبىز ونىڭ باعدارلاماسىن قاراپ, كەمشىن تۇستارىن انىقتاپ, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىس رەتىندە جولدادىق. مينيسترلىك جاڭا ءبىلىم ستاندارتى قابىلدانعان سوڭ, كەلەر جىلى «العاشقى اسكەري دايىندىق» وقۋلىعىن جاڭارتىپ, قايتا جازىپ شىعۋعا كەلىسىم بەرىپ وتىر», دەيدى ول.
جالپى, اسكەردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ جاس جەتكىنشەكتەردى اسكەرگە بارۋعا قالاي قىزىقتىرا الامىز؟ ءبىز بۇعان دەيىن مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇشىن «نەسيەلىك دەمالىس» بەرىلەتىنى, وقۋ-جاتتىعۋدى ۇزدىك اياقتاعاندار ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەگىن وقۋ گرانتى بەرىلەتىنى جايىندا جازعانىمىز بار. ال ودان بولەك, قولعا قارۋ ۇستاپ, جاۋىنگەر بولۋ, وقالى كيىم كيىپ, اسكەري قىزمەتشى اتانۋ جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن قىزىعاتىن ماماندىق پا؟ وسى ورايدا گەنەرال-مايور ش.جازىقباەۆ اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ اسكەر تاقىرىبىندا جازىلعان ادەبي شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرلەرىنە ەلىكتەپ وسكەنىن, بۇل ولاردى وسى سالاعا قىزمەتكە كەلۋىنە تۇرتكى بولعانىن ايتادى.
ء«بىزدىڭ كوبىمىز كوركەم ادەبيەتتەگى قاھارماندارعا ەلىكتەپ, سولارداي بولساق دەپ وستىك. الدىمىزعا ارمان قويدىق. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتىنداعى» قايروش تالاي قازاق بالاسىنىڭ نامىسىن جانىمادى دەپ كىم ايتا الادى؟ ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» رومانىنداعى ەربول بەينەسى دە تالاي بالانى توسەگىندە دوڭبەكشىتتى. تاحاۋي احتانوۆتىڭ «قاھارلى كۇندەرى» سۇراپىل سوعىستاعى ەرلىك پەن قاجىردى سۋرەتتەيدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن ول كىسى تۋرالى جازىلعان شىعارمالار تالاي بوزبالانىڭ وفيتسەرلىك جولدى تاڭداۋىنا اسەر ەتكەنىن بىلەمىز. بىراق مۇنىڭ ءبارى اعا بۋىن ءپىر تۇتقان تۇلعالار ەدى. ءوز كەزىندە بۇل تۋىندىلار قۋاتتى يدەولوگيالىق قىزمەت اتقاردى. ال بۇگىندە ءدال وسىنداي دەڭگەيدەگى ادەبي تۋىندىلار نەگە جوق؟ كەيبىرەۋلەر بالكىم اسكەردە سۇبەلى شىعارمالارعا كەيىپكەر بولارلىق تۇلعا جوق دەپ ويلايتىن شىعار. الايدا, شىن مانىندە, قازىر دە كەيىنگى جاسقا ۇلگى بولار بۇگىنگىنىڭ باتىرلارى از ەمەس», دەگەن ول بىرقاتار ناقتى مىسالعا جۇگىندى.
ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا قىزمەت اتقارعان جاۋىنگەرلەرىمىز, يراكتا بىتىمگەرلىك ميسسياعا قاتىسىپ, جەرىن مينادان تازارتقان وفيتسەرلەرىمىز بەن ساربازدارىمىز جونىندە اڭگىمەلەدى. يراكتا ءجۇرىپ مەرت بولعان كاپيتان قايرات قۇداباەۆ تا ادەبي كەيىپكەر بولا الادى. ونىڭ ارمانى, يراك جەرىنە بارعاندا كوڭىلگە تۇيگەنى, جولداردى, القاپتاردى مينا مەن جارىلعىشتاردان تازارتۋدىڭ قيىندىعى, ساپەردىڭ پسيحولوگيالىق كۇيى, قىسقاسى تاقىرىپتى قولعا السا, ءبارى دە ادەبي شىعارماعا سۇرانىپ تۇر. وتقا ورانعان ءۇيدىڭ تۇرعىندارىن قۇتقارعان حالىق قاھارمانى ازامات ءجۇمادىلوۆتىڭ ەرلىگىن ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. كۇنى كەشە اقتاۋداعى ۇشاق اپاتىندا دا زارداپ شەككەندەرگە العاشقى بولىپ كومەككە جەتكەن اسكەري قىزمەتشى ەكەن. جۇرگىزۋشىسى ەسىنەن تانىپ قالعان اۆتوبۋستى توقتاتقان مەكتەپ وقۋشىسى اقجول گەروي دا – ماقتانىشىمىز. وسىنداي مىسالدار از ەمەس. ەگەر جاڭا زاماننىڭ باتىرلارى جايىندا روماندار مەن حيكايالار جازىلسا, ءوز وقىرمانىن تابارىنا ءشۇبا جوق.
اسكەردەگى ءتارتىپ پەن تاربيە تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, حالىقتىڭ ساناسىندا قاتتالىپ قالعان الىمجەتتىك ماسەلەسى بىردەن ويعا ورالادى. ش.جازىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسقان ء«ومىرىڭدى ساقتا» ۆەدومستۆوارالىق باعدارلاماسى اياسىندا وسى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ بويىنشا الدىن الۋ شارالارىنىڭ بارلىق كەشەنى جۇزەگە اسىپ, پسيحولوگيالىق, يدەولوگيالىق جانە پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ سياقتى كوپتەگەن باعىتتى قامتىعان. اتاپ ايتقاندا, بولىمدەردەگى جەكە قۇرامدى باقىلاۋ «سەرىكتەس», «پيراميدا» جانە «جاۋىنگەرلىك دوس» جۇيەلەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان. پروفيلاكتيكالىق ونكۇندىكتەر, اكتسيالار, ايلىقتار, ءانونيمدى ساۋالناما جۇرگىزۋ, پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر وتكىزۋمەن قاتار, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءموبيلدى توپتارى الدىن الۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىمەن اسكەري بولىمدەردىڭ كومانديرلەرىنە ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىپ وتىرىپتى.
«قازىرگى ۋاقىتتا نەگىزگى كۇش-جىگەر اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن, ولاردىڭ قۇقىقتىق سانا دەڭگەيىن, مادەنيەتى مەن مىنەز-ق ۇلىق ەتيكاسىن ارتتىرۋعا جۇمسالىپ وتىر. بىلتىر قورعانىس مينيسترلىگى ازىرلەپ, ەنگىزگەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ ىشىندە «وقيعالار مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى ادىستەمەسىن», «الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر كارتاسىن», «اسكەري ءتارتىپتى نىعايتۋ جونىندەگى لاۋازىمدى ادامدار جۇمىسىنىڭ ۇلگىلىك الگوريتمدەرىن» (بولىمشە كومانديرىنەن بريگادا كومانديرىنە دەيىن) اتاپ وتكەن ءجون», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
وسى ورايدا ش.جازىقباەۆ «سارباز انالارى» كوميتەتىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى ارمياداعى پروفيلاكتيكالىق قىزمەتتىڭ ءبىر اسپەكتىسى رەتىندە اتادى. بۇل قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرىنە سارباز قىزمەتىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە, اتاپ ايتقاندا اسكەرگە شاقىرىلعان ساتتەن باستاپ, زاپاسقا شىعارىلعانعا دەيىن ەسىك اشىق. ولارعا اسكەري بولىمدەردىڭ ينفراقۇرىلىمىمەن, مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەريلەردىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىمەن, تۇرمىسىمەن جانە قىزمەت وتكەرۋ جاعدايىمەن تانىسۋعا, جەكە اڭگىمەلەسۋلەر, سەمينارلار مەن ترەنينگتەر, ساۋالنامالار مەن سالتاناتتى ءىس-شارالار وتكىزۋگە, ۇسىنىستار ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن. سونداي-اق اسكەرگە شاقىرۋ جانە مەديتسينالىق كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى كەزىندە بارلىق اسكەري بولىمگە, سونداي-اق وبلىستىق (قالالىق, اۋداندىق) جيناۋ پۋنكتتەرىنە كەدەرگىسىز كىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن.
«اسكەردە بولىپ, ءومىر مەكتەبىنەن وتكەن كەز كەلگەن ادام الدىمەن ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىككە ۇيرەنەدى. سىندارلى ساتتە وزىنە سەنىمدى بولادى. قايتالاپ ايتامىن, اسكەر دەگەنىمىز – ءومىر مەكتەبى. ول – مەكتەپ جاستاردى وتانشىلدىققا تاربيەلەپ, اسكەري سالانىڭ نەگىزىن ۇيرەتەتىن, ەر جىگىتتى ەسەيتەتىن ورتا. ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگى جاۋىنگەرلىك دايىندىقتان تۇراتىن اسكەري ءومىر بوزبالانىڭ ەرىك-جىگەرىن جانىپ, نامىسىن وياتادى. ازاماتتىق ومىردە جەڭىل-جەلپى ارەكەتتەرگە ۇيرەنگەن جاستارىمىز قيىندىق كورمەي وسەدى. سول سەبەپتى اسكەردەن جالتارۋدىڭ رەتىن ىزدەيدى. ءبىز ەل قورعايتىن ازاماتتاردى تاربيەلەيمىز. ال ەلىنە قورعان بولامىن دەگەن جىگىت اسكەر قاتارىنداعى ءبىر جىلدا كوبىنە جاۋىنگەرلىك دايىندىقپەن اينالىسادى. بۇل دەگەنىمىز – بىرىنشىدەن, ەلدىڭ جۇمىلدىرۋ رەسۋرسى. مۇنى دۇرىس تۇسىنە بىلەتىن جاستار بىزدە از ەمەس دەپ بىلەمىن. ولاي بولسا, وتان قورعاۋ دەگەن ابىرويلى مىندەتكە ادال بولعانعا نە جەتسىن؟» دەيدى گەنەرال-مايور.
ش.جازىقباەۆ اسكەري قىزمەتشىلەرگە جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي, سونىڭ ىشىندە ەڭبەكاقى ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ باستى جاڭالىعى – جەتى مەملەكەتتىك ورگان, اتاپ ايتقاندا, قورعانىس, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرى, باس پروكۋراتۋرا, قارجى مونيتورينگى مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى, سونداي-اق مەملەكەتتىك فەلدەگەرلىك قىزمەت ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنە كوشكەن. ەگەر بۇرىن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋ 78 تاريفتىك ساناتپەن جۇزەگە اسىرىلسا, ەندى بىرىڭعاي تىزىلىممەن 22 پوزيتسيا بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇل جالاقى جۇيەسىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى جانە بار ديسپروپورتسيالاردى جويادى.
ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋ 2025–2026 جىلدار ىشىندە ەكى كەزەڭدە ىسكە اسىرىلماق. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وفيتسەرلەر قۇرامىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى – ورتا ەسەپپەن 20,3%-عا, باتالون كومانديرى – 28,2%-عا, قاتارداعى جانە سەرجانتتىق قۇرام – 33,9%-عا, بولىمشە كومانديرى – 43,1%-عا, پولك سەرجانتى 54,3%-عا ارتتى.
«ەكىنشى كەزەڭدە, 2026 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ وفيتسەرلەر قۇرامىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى ءبىرىنشى كەزەڭدەگى جوعارىلاتۋ دەڭگەيىنەن ورتا ەسەپپەن 23%-عا ارتادى. قاتارداعى جانە سەرجانتتىق قۇرام الدىڭعى ءوسىمنىڭ 10%-عا ءوسۋىن كۇتەدى. وسىلايشا, ەكى جىلدا قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ لاۋازىمدىق ايلىقتارى ورتاشا ەسەپپەن 48,2%-عا ارتپاق», دەدى مينيستر ورىنباسارى.
