حالىقارالىق ماراپاتتارعا يە بولعان اۆتور رەيچەل لۋيزا سنايدەردىڭ قازاق تىلىندەگى «سىرتى ءبۇتىن» كىتابىن اقش-تىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى مەن Steppe & World باسپا ءۇيى بىرلەسىپ شىعارعان. شىعارمادا ايتىلعان وقيعالار كەيدە ءبىزدىڭ ەلدەگى جانۇياداعى جۋان جۇدىرىقتىڭ ءىس-ارەكەتىن كوزگە ەلەستەتەدى. ءتىپتى ۇستىنە قارا بۇلت ءتونىپ, كۇن سايىن جاپا شەگىپ جاتقان جابىرلەنۋشىلەردىڭ زورلىقشىنىڭ ۋىسىنان شىعا الماۋى دا ءبىزدىڭ قوعامدى ءدال سيپاتتاپ وتىرعان سەكىلدى كورىنەدى. بىراق مۇنداعى سۋرەتتەلگەن شىنايى كەيىپكەرلەر مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ادامداردىڭ قيلى تاعدىرىن ءسوز ەتەدى. 2019 جىلى «New York Times» باسىلىمى تاڭداپ العان «جىلدىڭ 10 ۇزدىك كىتابى» قاتارىنان كورىنگەن بۇل شىعارما وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاسىرىنىپ جاتقان ىندەتىن زەرتتەپ, ونىڭ سەبەپتەرى, اسەرى مەن شەشىمدەرىن تالداپ كورسەتكەن.
ءىس-شارادا اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى دەنيەل روزەنبليۋم ءسوز الىپ, گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتىڭ ادام قۇقىقتارىن اياققا تاپتاپ, قوعامدىق ساناعا زيان كەلتىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول ەلشىلىك قازاقستاننىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس دەپ تانۋداعى ناقتى ۇستانىمىن قولداۋ ءۇشىن وسى ەڭبەككە اۋدارما جاساۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل پروبلەما – قازاقستاندا نەمەسە اقش-تا عانا ەمەس, الەمنىڭ بارلىق ەلىندە ورىن الىپ وتىرعان شىندىق.
«قازاقستان حالقى بىرىگىپ, گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى «جوق» دەپ ءۇن قوستى, ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتتى. قازاقستان ۇكىمەتىن, وسى كۇرەسپەن جىلدار بويى اينالىسقان بەلسەندىلەردى جانە حالىقتى ماڭىزدى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋلەرىمەن قۇتتىقتايمىن. گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىق – جاھاندىق ەپيدەميا. ءبىز بۇل تاقىرىپتى بارلىق تىلدە, ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە اشىق تالقىلاۋىمىز كەرەك. اۋىر ماسەلەلەردەن قاشۋ تەك زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارعا پايدالى بولادى», دەدى ول.
اتى ايتىپ تۇرعانداي «سىرتى ءبۇتىن» شىعارماسىندا ۇيدەگى قورلىق كورىپ كەلگەن جانداردىڭ ەستىلمەيتىن ۇنىنە قوعامنىڭ تەرەڭ ءۇڭىلۋى قاجەت ەكەنى جان-جاقتى جازىلعان. اۆتور زەرتتەۋ جۋرناليستيكاسىن جەكە وقيعالارمەن ۇشتاستىرىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى جاھاندىق داعدارىس رەتىندە قاراستىرادى. كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىمەن ايتىلعان ءاربىر ءسوز بەن ارەكەت جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ جانە ولاردىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداعى ءار كەيستىڭ وقىرمانعا بەرەر ساباعى بار. اۆتوردىڭ پايىمى دا سول, وقىپ قانا قويماي, ودان دۇرىس قورىتىندى شىعارا ءبىلۋ ماڭىزدى.
بۇگىندە اقش-تا دا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى شارالار جۇيەلى تۇردە وتكىزىلەدى. ماسەلەن, ەلدە وسى ماسەلەگە قاتىستى بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن ۇيىم بار. سونداي-اق مەملەكەتتە بۇل ماسەلە 90-جىلداردىڭ باسىنان بەرى ماڭىزدى قوعامدىق اڭگىمە بولىپ كەلەدى. سودان بەرى دە امەريكالىقتار ءارتۇرلى الاڭداردا ۇيدەگى جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى تالقىلاۋلاردى توقتاتقان ەمەس.
دەسە دە «سىرتى ءبۇتىن» شىعارماسىندا باياندالعانداي, 2000–2006 جىلدارى 3 200 سارباز وپات بولسا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان 10 600 ادام كوز جۇمعان. مۇنىڭ ءوزى – ناقتى سان ەمەس. ويتكەنى بۇل ستاتيستيكادا تەك ءوز ەركىمەن مالىمەت بەرگەن ازاماتتاردان الىنعان. سوندا امەريكادا مينۋت سايىن 20 ادام جانىنداعى سەرىگىنەن جاپا شەگەدى ەكەن. ال دۇنيەجۇزىندە كۇنىنە ەرلەر مەن بالالاردى قوسپاعاندا, ورتا ەسەپپەن 137 ايەل سەرىكتەسى مەن ۇيىندەگى بىرەۋدىڭ قولىنان ولەدى. جاھاندىق ەپيدەمياعا اينالعان بۇل قىلمىس ءتۇرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن بىلتىرعى ستاتيستيكادان-اق اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, بىلتىر ەلىمىزدە 100 مىڭنان اسا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى تىركەلگەن. ال جالپى تىركەلگەن 472 كىسى ءولتىرۋ قىلمىسىنىڭ 108-ءى وسى وتباسىنداعى جانجالعا تيەسىلى. دەمەك ادام سانى اقش-پەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از ءبىزدىڭ ەلدەگى بۇل ساندار ادام قۇقىعىنا قاتىستى قولعا الىنۋعا ءتيىس شارا اۋقىمى ءالى دە بولسا ارتا بەرۋ قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى.
جادىرا ءمۇسىلىم,
جۋرناليست
