ونىڭ ۇستىنە اركىم تەك قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ, جەكە باسىنىڭ بايلىعىن ارىن ساتىپ كۇيتتەگەن زاماندا وزگەنىڭ جايى ءۇشىن ادىلدىك ايتۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە مە؟ الايدا, سولاي بولا تۇرسا دا اراشا سۇراعاندارعا قول ۇشىن بەرەمىز, ادىلدىكتىڭ اق تۋىن جەلبىرەتەمىز, ءسويتىپ, ادالدىقتىڭ ءالى دە بار ەكەنىن بارشاعا ايان ەتەمىز دەيتىن جانداردىڭ بار ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. ونداي جاندار كوپ ەمەس, بىراق ءسوزى مەن ىسىنە قاراپ ولاردى قولى تازا ەمەس ادامداردان اجىراتىپ الۋعا مۇمكىندىك بار. سونداي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءبىز استانا قالالىق سوتىنا باس سۇقتىق.
ماقساتىمىز كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى جانە 100 ناقتى قادامنىڭ ىشىندەگى سوتتارعا تيەسىلى ماسەلەلەرگە وراي نە ىستەلىنەتىندىگى جايىندا, ءارى جوعارىدا ايتىلعانداي, ادام تاعدىرىن شەشەتىن سوت سالاسىنا بايلانىستى ءجيى كوتەرىلەتىن سىندارعا ساي قانداي شارالار قولعا الىنىپ, تۇپتەپ كەلگەندە, ونىڭ شەشىمى قالاي بولاتىندىعىن ءبىلۋ ەدى. ويتكەنى, سوت جۇيەسىنە سىن از ايتىلمايتىنى بەلگىلى. جانە ونىڭ ءتۇپ-توركىنى ەل ءۇشىن اسا قاۋىپتى دەرتتە جاتىر. ول دەرت – سىبايلاس جەمقورلىق.
بۇل ورايدا استانا قالالىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى اسقارجان كەنجەعارين پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنعان ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىندا سوتتارعا بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى جايلى ۇلكەن تولعانىسپەن ءسوز ەتتى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى وركەندەتۋ جولىنداعى بەس حالىقتىق رەفورمادا «بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ ءالسىز بۋىنى – سۋديالار كورپۋسى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنە ءجيى-ءجيى سوقتىرىپ جاتاتىن سۋديالاردى ىرىكتەۋ, سۋديالارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنىڭ تيىمسىزدىگى. سۋديالار كورپوراتسيامەن مەڭىرەۋ تۇمشالانباۋى ءتيىس جانە قوعامدىق سىننان تىس بولماۋى كەرەك. اشىقتىق – سۋديالار قاتارىنداعى جەمقورلىقتان ەمدەيتىن ءدارى», دەدى.
مىنە, وسى سۋديالار قاتارىنداعى جەمقورلىقتى قالاي, قايتكەندە جويۋعا بولادى؟ قاشانعا دەيىن ادامنىڭ جيىركەنىشىن تۋدىراتىن جەمقورلىقتى سوتتار وزىنە سەرىكتەس ەتە بەرمەك؟ بۇل قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ءاربىر پاتريوت جاننىڭ جانىن مازالايتىن ۇلكەن ساۋال. ءبىزدىڭ مۇنداي ۋايىمىمىزدى ءدوپ باسقانداي, استانا قالالىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى اسقارجان كەنجەعارين دە ءبىراز ماسەلەلەردى ايتىپ بەردى. بارىنەن بۇرىن, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى مەملەكەت باسشىسى العا قويعان تالاپتارعا ساي داميتىنى, ءسويتىپ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ كونستيتۋتسياعا ساي ءوز قۇقىن قورعاۋدا زاڭسىزدىقتىڭ كەدەرگى كەلتىرە المايتىندىعىنا كەپىلدىك رەتىندە جاڭا اتقارىلار جۇمىستار اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىمەن شىنايىلىعى قۋانتتى. اسقارجان قاپەز ۇلى دا قازىرگى ەلورداداعى لاۋازىمعا بىردەن اياعى كوكتەن سالبىراپ تۇسە قالعان جوق. ول دا سوت سالاسىنىڭ سىرىن الىپپەدەن باستاپ, تالاي جەردە قىزمەت ەتىپ, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتىڭ ارقاسىندا سان تاراۋ تاجىريبە جينادى. سول ءبىلىم مەن تاجىريبە ارقاسىندا سۋديا ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات – كىنالىنى كىناسىزدەن ايىرىپ, ايىپسىزدى ايىپتى قىلماۋ ەكەندىگىن ۇنەمى ەستە ۇستايدى.
الايدا, اتتەڭ بۇل يگى ماقسات سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ باسىمدىلىعىنان ارقاشان بارلىق جەردە بىركەلكى ورىندالا بەرمەيتىندىگى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان تاراپتاردىڭ تالابى قايىرىلىپ, تالاي جاننىڭ جانى جۇدەيتىنى دە راس. مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردەن سوت جۇيەسىن ارىلتۋ ءۇشىن ەلباسى بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك باعدارلاما – «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادامدا» نە ىستەپ, نە قويۋ كەرەكتىگىن ناقتىلاپ كورسەتىپ بەردى. ەندى تەك, وسى باعدارلاما بويىنشا جۇمىس اتقارىلۋى ءتيىس. ال ونى ويداعىداي ورىنداۋ بارلىق جاعدايى تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن سوتتار ءۇشىن قيىندىق كەلتىرمەيدى. ەلباسىمىز ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە ايتقانداي, ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ جولىنداعى باعدارلاما رەتىندە جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەسۋگە جۇمىلدىراتىن ءارى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعى قاتارىنا قوسىلۋىنا جول باستايتىن قاۋقارى زور ماڭىزدى قۇجات, دەيدى. وندا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق دامۋ, بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
مىنە, وسى ورايدا ۇسىنىلىپ وتىرعان 100 ناقتى قادامنىڭ 11 قادامى سوتتاردىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي قاتىستى. اتاپ ايتساق, رەفورماعا ساي بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنە تيەسىلى, ياعني ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق, قاداعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ تۇرىندەگى جۇيەدەن, ەندى ءۇش ساتىلى: ءبىرىنشى – اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق بولىپ ورنىعاتىن سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ءسويتىپ, بۇدان بىلاي سوت پروتسەستەرىن بەينە جانە ۇنتاسپاعا جازۋ مىندەتتى شارتقا اينالادى. قازىردىڭ وزىندە استانا قالالىق سوتىنىڭ سوت پروتسەستەرى بەينە جانە ۇنتاسپاعا جازىلۋ ارقىلى وتەدى. بۇل, ەلباسى ايتقانداي, سوتتاردىڭ جەمقورلىقتان ادا بولۋ ءۇشىن اشىقتىققا بەت بۇرۋى. دەمەك, اشىقتىق بار جەردە سۋديانىڭ قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ نەمەسە قالتانىڭ جايىن ويلاپ بۇرا تارتپايتىندىعىنا, ءتىپتى, ايداھارداي اقىرعان لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ تەپكىسىنەن دە كونستيتۋتسيالىق زاڭدى ارقاۋ ەتىپ تايسالمايتىندىعىنا سەنىم زور. ال جاپا شەككەن حالىق ءۇشىن وسىدان ارتىق قانداي ادىلدىك كەرەك؟ مىنە, وسى ادىلدىكتى تۋ ەتىپ, اشىقتىقتى ودان ءارى ورنىقتىرۋ ءۇشىن القا بيلەرمەن قارالاتىن ىستەردىڭ ساناتتارى دا كەڭەيتىلەدى ەكەن. ايىپتاۋشى مەن قورعاۋشى جاقتار اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بىرتىندەپ تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلەدى.
سوت تورەلىگى ينستيتۋتى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنان ءبولىنىپ, جوعارعى سوتتىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ىستەرىن جۇرگىزۋ قادامى ىسكە اسىرىلاتىن بولسا, ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىندا ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى قاراۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق القا قۇرىلماق. بۇل ورايدا, استانا قالاسىنىڭ سوتىندا مامانداندىرىلعان سۋديالار قۇرامىن قالىپتاستىرۋ دا قاراستىرىلعان. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇل, جوعارىدا ايتىلعانداي, جوعارعى سوتتا قۇرىلاتىن القادا ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن داۋلار قارالسا, ال قالعان ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن داۋلاردى استانا قالاسى سوتىنىڭ مامانداندىرىلعان سۋديالار قۇرامى قارايدى دەپ جوسپارلانۋدا.
– بۇل تاپتىرماس تاماشا ۇلگى شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسۋى ارقىلى ينۆەستيتسيالىق داۋلاردىڭ قارالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. استانا قالاسىندا حالىقارالىق سوت تورەلىگى ورتالىعى قۇرىلادى. بۇعان قوسا, سوت تورەلىگىن ودان ءارى مامانداندىرۋ ماقساتىندا ينۆەستورلاردىڭ جانە استانا وڭىرلىك قارجى ورتالىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن داۋلاردى قارايتىن وبلىستىق سوتقا تەڭەستىرىلگەن مارتەبەگە يە «مامانداندىرىلعان ينۆەستيتسيالىق سوت» قۇرۋ ماسەلەسى زەردەلەنۋدە, – دەپ اتاپ ءوتتى اسقارجان كەنجەعارين. 100 قادامدا كورسەتىلگەندەي, سوتتارداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن «سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ بولىپ تابىلادى. مىندەتتى تۇردەگى تالاپ – سوت ىستەرىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋدىڭ 5 جىلدىق ءوتىلى. ولاردىڭ كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ.
سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر سوتتاردا ستيپەنديا تولەنەتىن ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان جانە ودان كەيىن الگى سۋديا ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن وتەدى. سول سياقتى 100 قادامدا سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ ەرەكشە قاراستىرىلىپ وتىر. سۋديالاردىڭ جاڭا ەتيكالىق كودەكسىن جاساۋ سونىڭ نەگىزىندە ازاماتتار سۋديالاردىڭ ارەكەتتەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ارنايى سوت القاسىنا شاعىمدانا الاتىن بولۋى كەرەكتىگى ايقىندالعان. بۇل جونىندە اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى اسقارجان كەنجەعارين سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا سۋديالاردىڭ جاڭا ەتيكالىق كودەكسى جاسالىناتىنىن, سونىڭ نەگىزىندە ازاماتتار سۋديالاردىڭ ارەكەتتەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ارنايى سوت القاسىنا شاعىمدانا الاتىنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق, سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرى كوبەيىپ, بىلىكتىلىك تالاپتارى قازىردەن-اق كۇشەيتىلگەن. ەندى سۋديالىققا كانديداتتارعا سوت جۇيەسىندە 5 جىلدان كەم ەمەس جۇمىس ءوتىلى بولۋى كەرەكتىگى مىندەتتى تۇردە تالاپ ەتىلەدى. ءسويتىپ, سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرەتىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسى ەنگىزىلەدى. سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر سوتتاردا سۋديا جالاقىسىنىڭ 70 پايىزى مولشەرىندە شاكىرتاقى تولەنەتىن ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان وتەدى, دەدىك. بۇل تۋرالى اسقارجان قاپەز ۇلى «سوت ىستەرىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋ ءوتىلىن ەنگىزۋ سۋديالىققا كەز كەلگەن ادام ءوتىپ كەتپەس ءۇشىن, ياعني سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەن ناقتى تاجىريبەسى بار, سوت جۇيەسىندە قىزمەت اتقارعان نەمەسە سوت پروتسەستەرىنە ۇنەمى قاتىسىپ قالىپتاسقان كادرلاردىڭ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ەڭ باستىسى, سۋديالىقتان ۇمىتكەرلەردى سۋديانىڭ كومەكشىسى رەتىندە پايدالانىپ, سوتتا ءىستىڭ قالاي قارالاتىنىن, سوت پروتسەسىنىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلاتىنىن, دالەلدەمەلەردى زاڭ نورمالارىنا سايكەس زەردەلەۋ, سول ارقىلى سوت اكتىلەرىن ساۋاتتى جازۋعا ماشىقتانۋ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپالى مول بولادى, دەيدى. ايىپتاۋشى مەن قورعاۋشى جاقتار اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بىرتىندەپ تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلەدى دەدىك. بۇل ورايدا تەرگەۋ سۋدياسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرۋدى سۇراعانىمىزدا اسقارجان كەنجەعارين ويىن بىلايشا ساباقتادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ وكىلەتتى-گىنە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە ادام قۇقىعى, بوستاندىقتارى مەن ونىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا سوت باقىلاۋىن كودەكستە كوزدەلگەن تارتىپپەن جۇزەگە اسىرۋ جاتادى ەكەن. تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ وكىلەتتىلىگى كودەكستىڭ 55-بابىندا كوزدەلگەن. سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا تەرگەۋ سۋدياسى كۇزەتپەن ۇستاۋدى, ۇيقاماققا سانكتسيالاۋدى, لاۋازىمىنان ۋاقىتشا شەتتەتۋدى, ەكستراديتسيالىق قاماقتى, م ۇلىككە تىيىم سالۋدى سانكتسيالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق, سوت-پسيحياتريالىق نەمەسە سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن مەديتسينالىق ۇيىمعا ماجبۇرلەپ ورنالاستىرۋ, ءمايىتتى ەكسگۋماتسيالاۋ, كۇدىكتىگە, ايىپتالۋشىعا حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالاۋ ماسەلەلەرىن قارايدى.
تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ قاۋلىسىنا پروتسەستىك كودەكستىڭ 107-بابىندا كوزدەلگەن تارتىپپەن شاعىم جاسالۋى, نارازىلىق ءبىلدىرىلۋى مۇمكىن. ادۆوكات تەرگەۋ سۋدياسىنا ايعاقتاردى ساقتاۋعا بەرۋ تۋرالى, ءتيىستى زاڭ كومەگىن كورسەتۋ جانە لاۋازىمدى تۇلعالار سۇراۋدى ورىنداۋدان باس تارتقان جاعدايدا قورعالۋشىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى مالىمەتتەردى, قۇجاتتاردى, زاتتاردى تالاپ ەتۋ حاتتاماسىمەن ءوتىنىش بىلدىرە الادى. ادۆوكاتتىڭ قورعاۋىنداعى ازاماتتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلەتىن نەمەسە قورعاۋىنا جاتاتىن كەز كەلگەن سانكتسيانى سۇراۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ شىعارعان قاۋلىسىنا ول جاريا ەتىلگەن كەزدەن باستاپ ءۇش تاۋلىك ىشىندە وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتقا شاعىم جاسالۋى, سونداي-اق, پروكۋرور نارازىلىق ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ازاماتتار ءۇمىتىنىڭ اقتالۋى بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, سۋديالاردىڭ اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنا ادالدىق تانىتۋىمەن بايلانىستى.
بۇل رەتتە تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ سوت سالاسىنداعى كاسىبي دايارلىعى مول, جان-دۇنيەسى تازا, ادامگەرشىلىگى جوعارى, پايىم-پاراساتى بيىك ادام بولۋعا ءتيىس, دەيدى ول. ال ەندى وسى جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى ناق قازىردەن باستاپ قولعا الىنىپ جاتقان شارۋلار بولسا, اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى دا وقىرماندارىمىزعا ايتىپ بەرسەك دەگەن ساۋالىمىزعا اسقارجان قاپەز ۇلى بىرقاتار جاڭا مالىمەتتەر كەلتىردى. جىل باسىنان بەرى قالالىق سوتقا 1334 ءىس تۇسكەن ەكەن. سونىڭ 1230-ى اياقتالىپتى. قارالعان 706 ىسكە ساي ۇكىم شىعارىلعان. 292 ءىس قىسقارتىلىپ, 191 ءىس ءالى اياقتالماعان ەكەن. بۇل ساندار جۇمىستىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى. ارينە, بۇل سانداردى تىلگە تيەك ەتۋ وڭاي, بىراق ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحى بار ەكەنى انىق. ماسەلەن, استانا قالاسى ەسىل اۋدانىنىڭ №2 اۋداندىق سوتىندا سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ا.تۇماتاەۆقا قاتىستى ۇكىم جاريالاندى. ا.تۇماتاەۆ «دان-ستروي» اق وكىلىنەن بىرنەشە رەت اقشالاي پارا العاندىعى, ياعني «استانا قالاسىنداعى وليمپيادالىق دايىندىق ورتالىعى» سپورتتىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى بويىنشا ورىندالعان جۇمىس اكتىلەرىنە زاڭسىز قول قويعانى ءۇشىن ايىپتالدى.
سوت جارىسسوزدەرى بارىسىندا مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى ا.تۇماتاەۆتىڭ 1 ميلليون تەڭگە كولەمىندە پارا الۋ بولىگى بويىنشا ءىس-ارەكەتتەرىن 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن قك-ءنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ 366-بابىنىڭ 2-بولىگىنە سايكەس قايتا سارالاۋدى جانە وعان ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا تاعايىنداۋدى سۇرادى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى ناقتى دالەل جوقتىقتان ا.تۇماتاەۆقا الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارى تاراپىنان تاعىلعان پارا الۋدىڭ باسقا بولىكتەرى بويىنشا ايىپ تاعۋدان باس تارتتى. ءسويتىپ, سوت ۇكىمىمەن ا.تۇماتاەۆ 1 ميلليون تەڭگە كولەمىندە پارا العاندىعى ءۇشىن, ياعني قىلمىستىق كودەكستىڭ 366-بابىنىڭ 2-بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. وعان, ونىڭ جەكە وزىنە تيەسىلى مۇلكىن تاركىلەي وتىرىپ, الىنعان پارانىڭ الپىس ەسەلەنگەن سومما كولەمىندە, ياعني 60 ميلليون تەڭگە قۇرايتىن ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا تاعايىندالدى.
سول سياقتى استانا قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتى قك-ءتىڭ 24-بابىنىڭ 3-بولىگى, 366-بابىنىڭ 4-بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان م.وسپانوۆقا, قك-ءنىڭ 24-بابىنىڭ 3-بولىگى, 367-بابىنىڭ 4-بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان ا.اقتايعا قاتىستى ۇكىم ەتتى. م.وسپانوۆ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان بولاتىن. كەيىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن تمرا مەن دەپارتامەنتتىڭ ءتاريفتى 4.22 تەڭگەكۆت.س مولشەرىندە بەلگىلەۋ ارەكەتىنە اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ شاعىم ءتۇسىرۋى ناتيجەسىندە وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىلارىنىڭ شەشىمدەرىن وزگەرىسسىز قالدىرۋ سالدارىنان 2013 جىلعى 25 قاراشاداعى №199-ود بۇيرىعىنىڭ كۇشى جويىلعان بولاتىن. بۇعان قاراماستان, م.وسپانوۆتىڭ بۇيرىعىمەن اتىراۋ وبلىسى بويىنشا تمرا سوت شەشىمىنىڭ تومەندەتىلگەن ءتاريفتىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى بولىگىن ورىنداۋدان باس تارتقان. «اتىراۋ جارىق» اق باسشىلىعىنىڭ پىكىرىنشە, بەلگىلەنگەن تاريف 1 ملرد. تەڭگەدەن استام كىرىستى جوعالتۋعا, قوعامنىڭ قارجىلىق جاعدايىن ناشارلاتۋعا, ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا قاۋىپ توندىرۋگە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەدى. وسىعان وراي, «اتىراۋ جارىق» اق اكتسيونەرى, «ەنەرگوينۆەست لتد» جشس-ءنىڭ 40 پايىز كولەمىندەگى ۇلەسكە يە قۇرىلتايشىسى, «اتىراۋ جارىق» اق-تىڭ جالعىز اكتسيونەرى ۆ.سيدەلكوۆسكي م.وسپانوۆتىڭ تانىسى ا.اقتايعا جۇگىنگەن. ا.اقتاي «اتىراۋ جارىق» اق-تىڭ مۇددەسى ءۇشىن م.وسپانوۆپەن كەزدەسكەن. كەزدەسۋ بارىسىندا م.وسپانوۆ قىزمەت دارەجەسىن اسىرا پايدالانۋ ارقىلى بوپسالاۋ جولىمەن زاڭسىز سىياقى تابۋدى ويلايدى. وسى ماقساتپەن م. وسپانوۆ تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىسىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋشى ا.اقتاي ارقىلى ءتاريفتى ارتتىرۋ ماسەلەسىنىڭ تولىعىمەن ءوزى شەشەتىندىگىنە قوعام باسشىلىعىن سەندىرە وتىرىپ, «اتىراۋ جارىق» اق-تان 200 000 اقش دوللارى سوماسىندا اقشالاي تۇردەگى پارانى تالاپ ەتكەن. اكتسيونەرلىك قوعامعا كىرۋ جوسپارىن كوزدەگەن جانە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتكە سايكەس ءوز بيزنەسىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ا.اقتاي م.وسپانوۆقا ونىڭ كومەكشىسى ارقىلى «اتىراۋ جارىق» اق-تىڭ تاريف دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان سومانى دايىندايدى.
سودان ا.اقتاي 2014 جىلعى 27 ماۋسىمدا م. وسپانوۆپەن كەزدەسىپ, ونىڭ تالابى بويىنشا وزىندە ساقتاۋلى تۇرعان 200 000 اقش دوللارىن م.وسپانوۆتىڭ كومەكشىسىنە بەرۋدى سەنىمدى وكىلىنە تاپسىرعانىن ايتادى. 2014 جىلعى 29 ماۋسىمدا شۇعىل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ بارىسىندا اقشانى الىپ جاتقان كەزىندە كومەكشىنى قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇتقىنداعان. 2015 جىلعى 13 اقپانداعى سوت ۇكىمىمەن م. وسپانوۆ قك-ءنىڭ 24-بابىنىڭ 3-بولىگى جانە 366-بابىنىڭ 4-بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, وعان قك-ءنىڭ 55-بابىنا سايكەس 1 101 060 000 تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, وزىنە تيەسىلى بارلىق م ۇلىكتەرى تاركىلەنىپ, مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قىزمەت اتقارۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرىلدى. ءارى قك-ءنىڭ 50-بابىنىڭ 2-بولىگىنە سايكەس م.وسپانوۆتى «قۇرمەت» وردەنى مەملەكەتتىك ناگراداسىنان ايىرۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتىنە ۇسىنىس ەنگىزىلدى. وسى ۇكىممەن ا.اقتاي قك-ءنىڭ 24-بابىنىڭ 3-بولىگى, 367-بابىنىڭ 4-بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, وسى باپقا ەسكەرتۋ رەتىندە كورسەتىلگەن 2-بولىككە سايكەس قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلدى.
مىنە, ءبىز ەلوردامىزداعى قالالىق سوتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بىرقاتار مالىمەتتەر كەلتىردىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوتتاردىڭ الدىنا قويعان تاپسىرمالارىنا ساي اتقارىلار جانە اتقارىلىپ جاتقان بىرقاتار كوڭىل اۋدارارلىق ءىس-شارالار بار ەكەنىن كورىپ, بىلدىك. بارىنەن بۇرىن كەلتىرىلگەن مىسالداردان بايقاعانىمىزداي, سوتتا قارالاتىن قانداي ىستە بولماسىن زاڭدىلىقتى ساقتاپ, قايتكەن كۇندە دە تۋرا شەشىم شىعارۋعا ارەكەت ەتەتىنى انىق بايقالادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: اسقارجان كەنجەعارين.
