ترانسكاسپي ارقىلى جۇك جونەلتۋ مەرزىمى دە 58-60 كۇننەن 13-15 كۇنگە دەيىن قىسقارعان. بىلتىر ءدالىزدىڭ ۇيلەستىرۋ ورتالىعى دا جۇمىسىن باستادى. مىندەتى – ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى تاۋار جەتكىزۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن فۋنكتسيالار اۋقىمىن كەڭەيتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ. جوباعا جالعىز ءبىز ەمەس, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, قىتاي اتسالىسادى. قىتايدىڭ دا وسى جوباعا ەرەكشە نازار اۋداراتىنىن اڭعارىپ ءجۇرمىز. 2024 جىلدىڭ 8 ايىندا قىتايدىڭ ەۋروپاعا تاۋار جىبەرۋى 7%-عا كوبەيىپ, 3 ملن تونناعا جەتكەن.
بىلتىر سيان قالاسىندا وتكەن كورمەدە «KTZ Express» (قتج-نىڭ ەنشىلەس كومپانياسى), «ليانيۋنگان پورتى» جانە «اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى» اراسىندا «اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب سالۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلعان ەدى. 2024 جىلدىڭ باسىنان چۋنتسين, سيان, ليانيۋنگان قالالارىنان كاسپي تەڭىزى ارقىلى ازەربايجانعا 100-دەن استام پويىز تاۋار تيەپ اتتانعان. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 9 ەسە جوعارى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قىتاي ترانسكاسپي كومەگىمەن تاۋار تىزبەگىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا «بەلدەۋ جانە جول» قۇرىلىسىنىڭ ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىمەن ينتەگراتسيالانۋىنا دايىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جوباعا قىتايدىڭ بەلسەنە ارالاسۋىن قۇپ كورەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ءدالىز ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن تاسىمال كولەمى 5 ەسە ارتۋى ءتيىس. ول ءۇشىن سەرىكتەس ەلدەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار بىرقاتار ىرگەلى جوبا مارەسىنە جەتۋى قاجەت. ماسەلەن, «باقتى» وتكەلىندە جاڭا قۇرعاق پورتتىڭ سالىنۋى, اقتاۋداعى كونتەينەر حابى قۇرىلىسىنىڭ جەدەلدەتىلۋى, قارا تەڭىزدەگى پورتتار قۋاتىنىڭ كەڭەيتىلۋى, سيان قالاسى مەن گرۋزيانىڭ پوتيىندەگى تەرمينال مەن پورتتىڭ تەزىرەك سالىنىپ ءبىتۋى ايرىقشا ماڭىزدى.
قازىر تاۋاردى التىنكول ستانساسىنان اپشەرونعا (باكۋ) – 9 كۇندە, پوتيگە – 12 كۇندە, كونستانتساعا پوتي ارقىلى 20-22 كۇندە اپارۋعا بولادى. ارينە, ترانسكاسپي ارقىلى تاسىمالداناتىن باستى تاۋار – مۇناي. بىراق ودان باسقا دا تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن بىرتىندەپ ارتتىرۋ – ماڭىزدى شارا. مىسالى, ورتا ءدالىز ۇستىمەن استىق, مۇناي ونىمدەرى, ءتۇستى جانە قارا مەتالل, حيميكات, كومىر, ۋران, قۇرىلىس ماتەريالدارى تاسىمالدانادى. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, 2040 جىلعا تامان ورتا ءدالىز بويىنشا ترانزيت اعىنى 865 مىڭ جيىرما فۋتتىق كونتەينەرگە جەتەدى, ياعني 2023 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 40 ەسە كوبەيەدى.
كولىك مينيسترلىگى كولىك ساياساتى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءساتجان وزبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى ءدالىز تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
«مويىنتى ستانساسىنا دەيىنگى كىرەبەرىس جولدارىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. «الماتى» ستانساسىن اينالىپ وتەتىن تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى دا قولعا الىندى. وعان قوسا تەرمينالدار مەن سەرۆيستىك ورتالىقتار بار. سارجا مەن ەرساي پورتتارى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇزىندىعى 836 كم بولاتىن, دوستىق–مويىنتى ۋچاسكەسىنىڭ كىرەبەرىس جولدارىنىڭ قۇرىلىسى 60 پايىزعا اياقتالدى. الماتىنى اينالىپ وتەتىن تەمىرجول جەلىسىنىڭ ۇزىندىعى – 73 شاقىرىم. جوبا جۇك جەتكىزۋ مەرزىمىن ايتارلىقتاي ازايتادى. دوستىق–مويىنتى جوباسى وتكىزۋ قابىلەتىن كوبەيتىپ, 60 جۇپ پويىزدىڭ جۇرۋىنە جول اشادى», دەيدى.
«ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابديكەريموۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى ءدالىز ۇلكەن جۇك اعىنىمەن بەتپە-بەت كەلدى جانە بۇل جاعداي وسى باعىتتاعى كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشىپ كورسەتتى.
«ترانسپورت ءدالىزى وسىنشالىقتى جۇك اعىنىن قابىلداي العان جوق. بۇل ءساتسىز تاجىريبە كوپتەگەن تۇيتكىلدىڭ بار ەكەنىن كورسەتىپ بەردى, ونىڭ نەگىزگىلەرى – تسيفرلاندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وزگەرىپ جاتقان جۇك اعىنى قۇرىلىمىنا دەر كەزىندە بەيىمدەلە الماۋى. قازىر ءدالىز جۇكتەمەسى 30 پايىز عانا. سەبەبى كوپتەگەن جۇك جىبەرۋشى 2022 جىلعى قيىندىقتان كەيىن بۇل مارشرۋتقا ات ءىزىن سالماي كەتتى. ءبىز سودان كەيىن ءبىراز جۇمىستى رەتكە كەلتىردىك, قازىرگى ۋاقىتتا ءدالىزدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – 60 ملن توننا نەمەسە 80 مىڭ كونتەينەر», دەيدى باس حاتشى.
«رتس Cargo» وپەراتسيالىق ديرەكتورى نيكيتا جۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدالىز بويىنداعى دوستىق ستانساسى مەن پوتي تەرمينالىنىڭ كەلەشەگى وتە كەڭ.
«ارينە, ينفراقۇرىلىم, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ زاڭ ۇيلەسىمى تۇرعىسىنان ءالى كوپ نارسەنى ىستەۋ كەرەك. قالاي بولعاندا دا كەلەشەكتە ورتا دالىزگە ارقا سۇيەي الامىز. بۇل قىتايلىق جانە ەۋروپالىق كونتراگەنتتەر ءۇشىن دە بازالىق بالاما جول», دەيدى ول.
تاپ وسى ترانسكاسپي باعىتى تۋرالى قازاق-نەمىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى (جاندوس كەگەنبەكوۆ, ديانا بەكتۋروۆا جانە يۋليا گاميدوۆا) ارنايى زەرتتەۋ جاساپ, باسىم تۇيىندەردى انىق سيپاتتاۋعا تىرىسقان. ولاردىڭ پىكىرىنشە, باستى قيىندىق – ينفراقۇرىلىم جەتىمسىزدىگى. ءدال وسى فاكتور ءدالىز جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تەجەپ تۇر.
«اسىرەسە, مۇناي مەن گازدى تاسىمالداۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى ءدالىز بولاشاعىن ب ۇلىڭعىر ەتەدى. ماسەلەن, قازىر قازاقستاننان ازەربايجانعا مۇناي جەتكىزۋ ءۇشىن تاۋار الدىمەن تەمىرجول ارقىلى اقتاۋ نەمەسە قۇرىق پورتىنا اپارىلادى. سول جەردەن ءتۇسىرىلىپ, كەمەگە تيەلىپ, باكۋگە جىبەرىلەدى. ول جەردەن پويىزعا اۋىستىرىلىپ, قۇبىر جەلىسى ارقىلى تاسىمالدانادى. قازاقستاننان اكەتىلگەننەن كەيىن قۇبىر جەلىسى ارقىلى بىردەن قارا تەڭىزدەگى پورتقا اپارىلا قوياتىن رەسەيلىك باعىتپەن سالىستىرعاندا ورتا ءدالىز ۇزاق ۋاقىتتى الادى جانە تەحنيكالىق تۇرعىدان دا تىم كۇردەلى. كاسپي تەڭىزىندەگى ءىرى پورتتاردىڭ ورتاشا وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 5-17 ملن توننا ارالىعىن قۇرايدى. جالپى, كاسپيدەگى 10 ءىرى پورتتىڭ جىلدىق وتكىزۋ قابىلەتى – 100 ملن تونناعا جۋىق. كورشىلەس قارا تەڭىزدە جۇك تاسىمالى كولەمى مەن پورتتاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ايتارلىقتاي كوش ىلگەرى. مىسالى, نوۆوروسسيسك پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – جىلىنا 208 ملن توننا, كونستانتسانىكى – 100 ملن توننا», دەيدى عالىمدار.
تاسىمال مەرزىمىنىڭ ۇزارۋى ءوز كەزەگىندە تاسىمال قۇنى, ءتىپتى تاۋار قۇنىنا دا اسەر ەتەدى. بۇل ارينە تاراپتار اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋعىزىپ, باعىتتىڭ تارتىمدىلىعىن تومەندەتەدى. وسىنداي قيىندىقتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا بىلتىر قازاقستان, ازەربايجان جانە گرۋزيا ءوزارا كەلىسىمگە قول قويدى. وندا كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ, تاريف جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ, وپەراتسيالىق تەجەلۋلەردى قىسقارتۋ كوزدەلگەن.
ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ ءدال قازىر ەل بيۋدجەتى ترانزيتكە تاۋەلدى ەمەس, سوندىقتان ترانسكاسپي ءدالىزىن بايىپپەن دامىتۋعا مۇمكىندىك بار دەيدى.
«ەلىمىز ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتىپ جاتىر. سول ارقىلى لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىن كەڭىتەدى جانە ترانزيتتەن تابىس تۇسىرەدى. بۇل دالىزگە مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قولداۋ قاجەت. قازىر دالىزگە اسەرىن تيگىزەتىن بىرنەشە فاكتور بار, ولار – كوپ قىرلى تاسىمال, كاسپيدەگى قولايسىز اۋا رايى, اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىنداعى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماۋى جانە كەدەندىك تازالاۋ. جوبا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساياسيلاندىرىلعان, الايدا بۇدان بىزگە كەلەر زيان جوق. پرەزيدەنت توقاەۆ ءتۇرلى حالىقارالىق الاڭداردا جانە ءوز جولداۋلارىندا ءدالىز مۇمكىندىگىن ۇدايى ايتىپ ءجۇر. ەكىنشى ساياسيلاندىرۋ جاعدايى رەسەي مەن ۋكراينا قاقتىعىسىنا بايلانىستى تۋىندادى. رەسەيدىڭ ەۋروپامەن تاۋار-اقشا قاتىناسىندا وزگەرىس بولدى جانە تاۋار اينالىمىنىڭ 50 پايىزدان استامى وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا قاراي ويىستى. ناقتىلاعاندا, قىتايعا قاراي. ال قازاقستان وسى ترانزيتتە جولشىباي تۇر. قازىر رەسەيمەن ساۋدا بايلانىسىن ءبىرشاما تومەندەتكەن ەۋروپاعا دا وسى بالاما باعىتتى پايدالانعان تيىمدىرەك», دەيدى ساراپشى.
ايتۋىنشا, بالاما باعىت مۇمكىندىكتەرىنىڭ ۇلعايۋىنا ەۋرووداق تا مۇددەلى. ءتىپتى 10 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋعا دا شەشىم قابىلدادى. مۇنى ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان قارجى عانا ەمەس, وڭىردەگى ىقپالىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قادام دەپ تە باعالاۋعا بولادى دەيدى ساراپشى. سونىمەن قاتار ول ورتا ءدالىزدى دامىتۋدا كوپ نارسە قىتايعا بايلانىستى ەكەنىن دە ايتتى.
ء«بىز – ترانزيتتىك ەلمىز, بىزگە كوپ نارسە تاۋەلدى ەمەس. ءبىز ءبارىن دۇرىس ىستەرمىز, الايدا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قىتايعا بايلانىستى. قىتاي ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىنىڭ باتىس پروۆينتسيالارىن دامىتقىسى كەلەدى. ونىڭ باتىسى مەن شىعىسىنىڭ اراسى – 5 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق. ءوز تاۋارىن تەڭىزبەن تاسيمىن دەپ بۇكىل ەلدى كەسىپ ءوتىپ جۇرگەنشە, شىڭجاڭنان تەمىرجول بويىمەن قازاقستان ارقىلى جونەلتە سالعان قولايلى. تەك بۇل جەردە ءبىر عانا ماسەلە تۋىندايدى – باتىس پروۆينتسيالاردىڭ ءونىمى ەۋروپا ءۇشىن قانشالىقتى قاجەت بولماق؟ سونىمەن بىرگە بارعان كونتەينەرلەر بوس ورالماۋى دا قاجەت قوي», دەيدى.
ساراپشى سوزىنشە, ترانسكاسپيدى قوس تاراپتى ترانزيت ەمەس, قىتايدان ەۋروپاعا باعىتتالعان ترانزيت رەتىندە قاراستىرۋ ونىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
ء«دالىزدىڭ دامۋى تۋرالى ايتقان كەزدە قىتاي ينۆەستيتسياسىنا يەك ارتۋعا بولادى. بىراق تەك قىتايلىق تاۋارلاردىڭ ءترانزيتىن قاراستىرۋ ورىنسىز, بۇل رەتتە ترانسپورتتىق تىعىرىققا تىرەلىپ وتىرعان ورتالىق ازيا ەلدەرىن دە قوسۋ كەرەك. تاجىكستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستاننىڭ دا ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن بۇرۋ قاجەت. سول سەبەپتى, بۇل ءدالىز بۇكىل جوبالارمەن جۇمىس ىستەگەنى ءجون, سونىڭ ىشىندە ءۇندى مۇحيتىنا شىعۋعا مۇمكىندىك سىيلايتىن اۋعانستان ارقىلى وتەتىن تەمىرجول قۇرىلىسى جوباسىمەن دە. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ترانزيتتىك تاسىمالدى دا ەسكەرۋ ماڭىزدى», دەيدى ساراپشى.
2024 جىلدىڭ ورتا شەنىندە ترانسكاسپي ءدالىزى ارقىلى قىتاي – قازاقستان – ەۋروپا باعىتىنداعى العاشقى كولىك كەرۋەنى اتتانعان بولاتىن. قىتاي ەلىنەن شىققان جۇك – اۆتوكولىك كەرۋەنى مەن كونتەينەر پويىزى اقتاۋ مەن قۇرىق پورتتارىنا كەلىپ, ودان ءارى ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنە بەت الادى. بۇل دا قىتايمەن ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ ءساتتى جەمىسى.
ماماندار پىكىرى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردەن ۇققانىمىز – جوبا الەۋەتى وتە ۇلكەن. ارينە, كەمشىن تۇستار جوق ەمەس, بىراق ونى ۋاقىت تالابى مەن زاماناۋي مۇمكىندىكتەر تەز ارادا ءوزى-اق رەتكە كەلتىرەتىن سىڭايلى.
