جۇمىس مەرزىمى ۇزارتىلدى

كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولدى. وعان پالاتالار توراعالارى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قابيبوللا جاقىپوۆ قاتىسىپ, رەگلامەنت بويىنشا وتىرىستى ءماجىلىس توراعاسى جۇرگىزىپ وتىردى. بەكىتىلگەن كۇن ءتارتىبى بو­يىنشا ءبىرىنشى ماسەلە بولىپ «قا­­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونس­­تي­تۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى» تاقىرىبىندا كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆتىڭ جولداۋى تىڭ­دال­دى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن بيىل اتا زاڭىمىزعا 20 جىل تولاتىن مەرەي­لى جىل ەكەنىنەن باستادى. ال جول­داۋىندا كونستيتۋتسيالىق دامۋ­دىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قى­ز­مەتى, كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىس نە­گىزدەرىن ىسكە اسىرۋ بو­­يىنشا ونىڭ قۇقىقتىق ۇستا­نىم­دارى مەن ۇسىنىمدارى, سون­داي-اق, جاڭا زاڭ­داردى قا­بىل­داۋ, قولدانىستاعى زاڭ­ناما­عا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋ ارقىلى ونىڭ شەشىم­دەرىن جۇزەگە اسىرۋ جانە كونس­­تي­تۋتسيوناليزمدى ودان ءارى نىعايتۋ جولدارى ايتىلدى. قوعامدىق وزگەرىستەر ەلىمىز­دىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىز­دى قۇرالى بولا وتىرىپ, كونس­تي­­تۋ­تسيا قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن قا­جەتتىلىگىنە سايكەس جاڭ­عىرتىلادى, دەي كەلىپ, ي.رو­گوۆ وعان وسى ماقساتپەن 1998 جىل­عى قازاندا, 2007 جىلعى مامىر­دا جانە 2011 جىلعى اقپاندا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. سول ار­قىلى اتا زاڭنىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەرپىندىلىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭ­دىككە قول جەتكىزىلدى, ونىڭ جاسامپاز ءمۇم­كىندىگى بارىنشا اشىلدى, ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا ونىڭ قاجەتتىلىگى ارتا ءتۇستى, دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى. كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن سا­رالاۋ ءۇشىن كەڭەسكە بارلىعى 200-گە جۋىق زاڭناما تۇسكەن ەكەن. ولاردىڭ 21-ءى ەلباسىنان, 77-ءسى پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ ءتورا­­عالارى مەن دەپۋتاتتارىنان, 27-ءسى پرەمەر-مينيستردەن جانە 66-سى سوتتاردان. سونىڭ ءبارى­­نە تياناقتى ساراپ جاسالىپ, 140-تان ارتىق ءنورماتيۆتى قاۋلى­لار قا­بىل­دانىپتى. كەڭەسكە ءتۇس­­كەن بارلىق ءوتىنىشتىڭ 27-ءسى پار­لا­­مەنت قابىلداعان جانە مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ قول قويۋى­نا ۇسى­­نىل­عان زاڭداردىڭ كونس­تي­تۋ­­تسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋگە با­­عىتتالعان. بۇگىنگە دەيىن پارلا­مەنت پالا­تا­لارى­نىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ 18 جول­داۋى جاريا ەتىلىپ, ادام­دار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, زاڭ شىعار­ما­شى­لىعى قىزمەتىن جەتىل­دىرۋ, اكىم­شىلىك رەفورمالار مەن كونس­تيتۋ­تسيا­لىق رەتتەۋدىڭ باسقا دا سالا­لارى تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا كونس­تي­تۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى اتا زاڭنىڭ الەۋەتىن ودان ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ, كونستيتۋتسيوناليزمدى دايەكتىلىكپەن ورنىقتىرۋ, قا­زاق­ستاندى قالىپتاسقان, قۋاتتى, تابىستى, ازاماتتىق قوعام قۇن­دى­لىقتارىن ۇستانعان جانە الەمدەگى 30 ۇزدىك مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋشى مەملەكەت رەتىندە نىعايتۋ جولىنداعى ماقساتقا جەتۋىمىزگە سەنىم بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بىرلەسكەن وتىرىس كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ جولداۋى بويىنشا قاۋلى قا­بىل­داپ, كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسە­لەنى قاراۋعا كىرىستى. ول ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2014 جىلعى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى جونىندەگى ماسەلە بولاتىن. بۇل ماسەلە بويىنشا قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆتىڭ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ق.جاڭ­بىرشيننىڭ باياندامالارى تىڭدالدى. قوسىمشا باياندامانى ءماجىلىس اتىنان قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات ق.ىدىرىسوۆ, ال سەنات اتىنان قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, دەپۋتات ە. استاەۆ جاسادى. 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەت كىرىستەرى 5 908, 8 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە سالىقتىق تۇسىمدەر 3 666 ملرد., سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر 131,7 ملرد., نەگىزگى كاپيتالدى سا­تۋ­دان تۇسەتىن تۇسىمدەر 7,7 ملرد., ترانسفەرت تۇسىمدەرى 2 103,4 ملرد. تەڭگە بولعان. ال شى­عىس­تار 6 471, 2 ملرد. تەڭگە. بيۋدجەت تاپشىلىعى – 1 081,3 ملرد., بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ 1 081,3 ملرد. تەڭگە شاماسىندا بولعان. ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىن­دا قوس پالاتا دەپۋتاتتارى ۆ.روگالەۆ, ە.نىعماتۋلين, ج.ءدۇي­­سەباەۆ, و.پەرەپەچينا, گ.ءيسىم­باەۆا, م.تاعىموۆ, ە.نيكي­تينسكايا, ە.مۇقاەۆ وزەكتى سۇراق­تاردى العا تارتتى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ج.دۇيسەباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.ما­مىتبەكوۆكە 210 مىڭ توننا ەتتى جىل سايىن بەلارۋس, برازيليا جانە ت.ب. ەلدەردەن ساتىپ الۋدامىز. جاعداي وسىنداي بولىپ وتىرسا, 2016 جىلعا دەيىن ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن قالاي ورىندايمىز, دەدى. سونىمەن قاتار, ول مال ونىمدەرىن دامىتۋ ءۇشىن جەم-ءشوپ قورىن قۇرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ال ءبىز ميلليونداعان گەكتار جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرمىز. ونىڭ ناقتى سەبەپتەرىنىڭ قاتارىندا سۋلاندىرۋ پروبلەمالارىنىڭ شەشىلمەگەندىگى بار. وسى ماسە­لەنى شەشۋگە مينيسترلىك كەلەشەكتە ناقتى قانداي شارالار قول­دانباقشى, دەدى ج.دۇيسەباەۆ. مينيستر جىل قورىتىندىسى بويىنشا سيىر ەتىنىڭ يمپورتى ءىش­كى قاجەتتىلىكتىڭ 4 پايىزىن قۇ­رايتىنىن ايتتى. بۇل كورسەتكىش 2013 جىلى 5,8 پايىز بولعان. جال­پى ەت ءوندىرىسى بىلتىر 6 پايىز­عا ارتقان. ال ەت ەكسپورتى 6 مىڭ 272 توننا بولعان. بۇل 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 23 ەسە ارتىق. سول, 2013 جىلى بار-جوعى 265 توننا عانا بولعان ەكەن. سونىمەن قاتار, مينيستر ەتتىڭ باسقا تۇرلەرى بويىنشا دا ءوسىم بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە قوي ەتى 4 پايىزعا, جىلقى ەتىن ءوندىرۋ 3 پايىزعا ارتقان. ا.مامىتبەكوۆ ەكىنشى سۇراققا جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ بويىنشا جاڭا سۋبسيديا ءتۇرىنىڭ اشىلعانىن جەتكىزدى. وسى سۋبسيديا بويىنشا جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ شىعىستارىنىڭ 80 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى ەكەن. وسىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن جاڭا قۇدىقتار, سكۆاجينالار قازى­لۋدا, دەدى مينيستر. ال قارال­عان ماسەلەلەر بويىنشا دەپۋتاتتار ت.ىبىراەۆ, ە.ساعىندىقوۆ, ۆ.كوسارەۆ, م.بورتنيك, ا.پەرۋا­شەۆ ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, قاۋلى قابىلداندى. بىرلەسكەن وتىرىسقا شىعا­رىل­عان ءۇشىنشى ماسەلە: بەسىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پارلامەنتى ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ جۇمىسىن ۇزارتۋ تۋرالى ەدى. بۇل تۋرالى سويلەگەن ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ قازىرگى كەزدە پارلامەنت الدىندا جۇمىس كولەمى كوبەيىپ وتىر­عانىن ايتتى. «بۇل ءبىزدىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ۇيلە­سىمدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي, ءبىز ۋاقىتتى ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن پارلامەنت سەسسياسىنىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىردىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋتسياسى 59-بابىنىڭ 3-تارما­عىندا پارلامەنتتىڭ كەزەكتى سەسسيا­سى جىلىنا ءبىر رەت قىركۇيەكتىڭ ءبىرىنشى جۇمىس كۇنىنەن ماۋسىم­نىڭ سوڭعى جۇمىس كۇنىنە دەيىن وتكى­زىلەدى دەپ بەلگىلەنگەن. الاي­دا, كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن مەر­زىم­دى وزگەرتۋگە تىيىم سالاتىن نورما جوق». وسىلاي دەي كەلىپ, ق. جاقىپوۆ: – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اتالعان كونستيتۋتسيا نورماسىنا بەرگەن رەسمي تۇسىندىرمەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بەسىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىن 2015 جىلعى 15 شىلدەگە دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىنامىز,–دەپ تۇيىندەدى. دەپۋتاتتار بۇل ۇسىنىستى ءبىراۋىزدان قولداپ, ارنايى قاۋلى قابىلداندى. بىرلەسكەن وتىرىس جۇمى­سىنا پرەمەر-مينيستر, كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ, جوعار­عى سوتتىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانە رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتە­تىنىڭ توراعالارى, ۇكىمەت مۇشە­لەرى, ەل پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعى­ناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ باسشى­لارى, پرەزيدەنت اكىمشىلى­گىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسە­سىنىڭ, پارلامەنت پالاتالارى اپپا­راتتارىنىڭ جاۋاپتى قىزمەت­كەر­لەرى جانە باق وكىلدەرى قاتىستى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».