بولاشاقتىڭ بالاماسىز باعىتى

استانا جاڭا ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ وزەكتى جوباسى قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىنداعى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدە زامان اعىمىنا سايكەس بىلىكتى كادرلار, تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيانىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداۋ ماسەلەسى بارىنشا وتكىر سيپاتقا يە بولىپ وتىر. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن استانا قالاسىندا اشىلۋى جوسپارلانىپ وتىرعان تەحنيكالىق باعىتتاعى جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتى قۇرۋ يدەياسىنىڭ پايدا بولۋىنا دا وسى ءبىر جاعدايدىڭ تۇرتكى بولعانى اقيقات. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە باسقا ماماندىقتارمەن قاتار اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ ماماندارى دا دايىندالاتىن بولادى. وسى باعىتتى بىرتە-بىرتە ودان دا تەرەڭدەتىپ, قازىرگى تاڭدا ەكونوميكامىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت بولىپ وتىرعان نەعۇرلىم كۇردەلى تەحنيكالىق ماماندىق يەلەرىن دايىنداۋعا كىرىسۋ – اشىلۋى بيىلعى جىلعا جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا تۇرپاتتى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى. ءبىز اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى ماماندىق بويىنشا ەلىمىزدەگى 3 عىلىم دوكتورىنىڭ ءبىرى – ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۇيەلىك تالداۋ جانە باسقارۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مامىربەك بەيسەنبيدى اڭگىمەگە شاقىرا وتىرىپ, قازىرگى زامان اعىمى تۋىنداتىپ وتىرعان بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر بويىنشا وي ءبولىسۋىن سۇراعان ەدىك. –مامىربەك اۋكەباي ۇلى, ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىسى نەدە؟ بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جانە الەمدە قاشاننان بەرى باستالىپ, ەتەك الىپ كەلەدى؟ –ادام بالاسى ءوزىنىڭ سانعاسىرلىق تاريحىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنى, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعامدى قالىپتاستىرعانى بەلگىلى. Cول جەتىستىكتەردىڭ اراسىندا بۇرىن ادام قولىمەن اتقارىلىپ كەلە جاتقان جۇمىستار مەن قىزمەتتەردىڭ ەندى اۆتومات­تان­دى­رىلعان قۇرالدار ارقىلى اتقارىلۋىنىڭ ءمانى زور. ويتكەنى بۇل جاعداي ادامنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جەڭىلدەتتى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ءال­دەقايدا ارتتىردى. بۇرىن بىرنەشە ادام ات­قاراتىن جۇمىستى ەندى وسى اۆتو­مات­تاندىرىلعان قۇرالدارعا سۇيەنىپ جالعىز ادام جۇزەگە اسىرا بەرەتىن بولدى. وسى جاعداي ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن قوزعاۋ سالۋدا. سونىمەن ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ دەگەنىمىز ەڭبەكتىڭ ونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءونىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ءوندىرىستىڭ بارلىق رەسۋرستارىن وڭتايلى دا ىڭعايلى پايدالانۋعا, ۋاقىتتى بارىنشا ۇنەمدەۋگە, ءىستىڭ وتە ۇلكەن شەبەرلىكپەن دالمە-ءدال اتقارىلۋىنا قىزمەت ەتەتىن, ءارى قازىرگى زاماندىق ونەركاسىپتىڭ دامۋ وزەگىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان تەحنيكالىق پروگرەستىڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلادى. الەمدە بۇگىنگى يندۋستريالىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا, وسى ارقىلى ادامزات دامۋىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە وسى باعىت ۇلكەن ىقپال ەتتى. مەنىڭ بۇلاي دەيتىنىم, قازىر مىنا كوشەلەردە قاپتاپ جۇرگەن نەشە ءتۇرلى كولىك تۇرلەرى, ونەر­كاسىپتە جۇمىس ىستەپ جاتقان سانسىز تەح­ني­كا – وسىنىڭ بارلىعى ءوندىرىستى اۆ­تو­مات­تاندىرۋ جانە باسقارۋ ءىسىنىڭ ناتيجەلەرى. ال ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ تاريحى قاي عاسىردان باستاۋ الاتىندىعىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر مولشەردە وزدىگىنەن ارەكەت ەتە الاتىن, وسى ارقىلى ادام ەڭبەگىنە سەپتەستىك جاساي الاتىن قاراپايىم قۇرالدار ۇستالار مەن شەبەرلەر ەڭبەگىندە كوپ عاسىرلار بۇرىن پايدا بولعان. مۇنداي قۇرالدار قازىرگى زاماندىق ءوندىرىس قۇرالدارىمەن سالىستىرعاندا تىم جابايى كورىنەتىندىگىنە قاراماستان, ءبىز تاريحي تۇرعىدان العاندا, ياعني ءار نارسەنىڭ وزىندىك ءبىر باستاۋ بۇلاعى بولاتىندىعى تۇرعىسىنان العاندا, بۇل جايتتەردى ەس­كەر­مەي تۇرا المايمىز. ياعني ءوندىرىس ال­عاش قۇرىلعان كەزدىڭ وزىندە-اق ونى اۆتو­مات­تان­دىرۋ يدەياسى بىرگە پايدا بولىپ, ءار كە­زەڭنىڭ مۇمكىندىكتەرى دەڭگەيىندە ىسكە اسا باستاعان. دەگەنمەن, اۆتوماتتاندىرۋدىڭ وسىنداي العاشقى نىشاندارى باتىستا جۇزەگە اسقان ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىن قوعامعا سونداي ءبىر تيىمدىلىك بەرە قويعان جوق. ونىڭ قالىپتاسىپ, كەڭ كولەمدە دامۋىنا 18-19 عاسىرلاردا ەۋروپا مەن اقش-تا ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ جاندانۋى ۇلكەن اسەر ەتتى. مىنە, وسى تۇستا ورىس مەحانيگى ي.ي. پولزۋنوۆ جاساعان (1765 جىل) بۋ قازاندىعىنىڭ قالقىما رەتتەگىشى مەن اعىلشىن ونەرتاپقىشى دج. ۋاتتىڭ بۋ ماشينەسىندەگى تسەنتردەن تەپكىش رەتتەگىشى ءىزاشار جوبالار بولدى. قازىرگى كۇنى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قانداي دەڭگەيگە جەتكەندىگىن حالىقتىڭ ءبارى كورىپ وتىر. ول ءوندىرىستى بىلاي قويىپ, تۇرمىستىڭ وزىنە دەندەي ەنۋدە. ماسەلەن, قازىر ءۇي تۇرمىسىندا كەڭىنەن قولدا­نى­لاتىن تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان كىر­جۋعىش, ىدىسجۋعىش ماشينەلەردى, باسقا دا قۇرالداردى الايىق. وسىلاردىڭ ءوزى ادام ەڭبەگىن الدەقايدا جەڭىلدەتتى. دەمەك, ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا ەڭبەكتى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسى باسقا دامىعان ەلدەردەگى سەكىلدى العا باسىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىز. ال وندىرىستىك, ونەركاسىپتىك ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ دەگەنىمىز وتە كۇردەلى ماسەلە. ءبىز بۇل ماسەلەلەردە ازىرگە الەم­دىك تەحنيكالىق پروگرەستىڭ بۇكىل ادام­زات قاۋىمىنا اسەر ەتۋشى ەكپىنىمەن كەلە­مىز. وسى ءۇردىستىڭ شىنايى ىشكى قۇبى­لىستا­رىن بويىمىزعا تولىق دارىتا الماي وتىر­مىز. سەبەبى, بۇل ماسەلەدە ءىس تەتىگىن كادر شەشەدى. كوپ ماسەلە كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن ىزدەنگىشتىگىنە, يدەيالىق قارىم-قا­بى­لەتىنە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. ال بىزدە, ازىرگە, يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى ءىلىپ اكەتە الاتىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان بىلىكتى ءوندىرىس باسشىلارىن بىلاي قويىپ, قا­راپايىم كادرلاردىڭ ءوزى تاپشى بولىپ وتىر.       وسى ماسەلە ەلباسىنىڭ جاڭا جول­دا­ۋىندا جاقسى ەسكەرىلگەن. وندا عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ جايىندا كوپ ايتىلدى. سەبەبى تۇسىنىكتى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ شيكىزات بايلىعىن يگەرۋ ءىسىن جولعا قويىپ, ەكونوميكانى جۇيەلى دامۋ ارناسىنا تۇسىرە الدىق. وسىمەن قازاق­ستان­نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋى باع­دار­لا­ما­سىنىڭ العاشقى ونجىلدىق ءۇشىن بەل­گى­لەنگەن تالابى ورىندالدى. ەندى ەلباسى ودان دا تەرەڭىرەك كەتتى. ەندى ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. مۇنداعى باستى مىندەت شيكىزاتتى ساتۋ عانا ەمەس, ونى وڭدەۋ ىسىنە كەلىپ تىرەلەدى. دەمەك, ەكو­نوميكالىق دامۋدىڭ ەندىگى قوزعاۋشى كۇشى دامىعان ادام رەسۋرسى بولىپ تابىلادى. ءسوي­تىپ تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيانىڭ زامانىمىزعا لايىق جاڭا بۋىنىن ازىرلەۋ, ولاردى ورنالاستىرۋ, ءوسىرۋ, سونىڭ ىشىندە ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ ىسىندەگى كادرلاردىڭ وقىپ, جەتىلۋىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ – الدىمىزداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر دەگەن ويدامىن. مىنە وسى تۇستا لەنيننىڭ جاڭا ەكونو­ميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ايتقان “مەن ەندى ون مىقتى رەۆو­ليۋ­تسيو­نەردى شەتەلدىڭ مىقتى ءبىر كاپيتاليسىنە ايىرباستاعان بولار ەدىم” دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. جاسىرىپ, جابارى جوق, لەنين مىقتى ساياساتشى بولعان. ول ءار كەزەڭنىڭ وزىنە ءتان مىندەتىن جاقسى تۇسىنگەن. وسىنداي قاسيەت ءبىزدىڭ ەلبا­سى­مىزدا دا بار. ەلباسى نەگە استانادان جاڭا تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ىسىنە بەلسەنە كى­رىسىپ وتىر. ويتكەنى, بىزگە قازىرگى زاماندىق تەحنولوگيالار مەن ولاردىڭ جە­لىلەرىن ترانس­فەرتتەۋ جەتكىلىكسىز. بىزگە ولاردىڭ قاسيەتىن, جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارىن جاقسى ءتۇ­سىنەتىن, مەڭگەرگەن كادرلار ازىرلەي الا­تىن تەحنولوگيالىق ءبىلىمدى ترانسفەرتتەۋ كەرەك. مۇنسىز بولمايدى. ايتپەسە, كيىمدى ۇتىكتەي العانىمىزبەن, سول ۇتىكتىڭ ىشىندە نە بار ەكەندىگىن بىلمەيتىن ادام كۇيىندە قالا بەرەمىز. بۇل – ەڭ قاراپايىم مىسال. ال وندىرىستىك قاتىناستاردا, وندىرگىش كۇشتەردى پايدالانۋ ماسەلەسىندە بۇل ەڭ ۇلكەن پروبلەما. – نەگە؟ – ويتكەنى سوڭعى ونجىلدىقتا ەلىمىزدىڭ كۇرت دامۋى مەن ەرەكشە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىققا يە بولۋىنا بايلانىستى بىزگە بەيمالىم تەحنولوگيالار قازىرگى وندىرىسىمىزگە ءۇستى-ۇستىنە كەلىپ جاتىر. ال قازاقستاندىق ماماندار, شىنىن ايتقاندا, سول تەحنولوگيالاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگىن دۇرىس باعالاي دا الماي وتىر. ارينە, وعان ەشكىمدى سوگىپ قاجەتى جوق. ويتكەنى, ول تەحنولوگيالاردى ءبىز جاسا­عانى­مىز جوق. بىراق “بىلمەستىك ۋ ىشكىزەدى” دەپ اتام قازاق تەگىن ايتقان با. وسى كەم­شى­لىگىمىزدەن قانشالىقتى ويسىراي ۇتىل­عا­نىمىزدى كەيىن كوزىمىز اشىلعان كەزدە بارىپ قانا دۇرىس باعالاي الاتىن بولامىز. دەمەك, تەحنولوگيالىق, تەحنيكالىق سالاداعى, اسىرەسە, ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ سەكىلدى بىزدەر ءۇشىن تىڭ سالاداعى ءاربىر بىلىكتى كادر – ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. ەگەر وسى باعىتتاعى ۇلتتىق كادرلاردى دايىنداۋ ماسەلەسىن قازىردەن باستاپ دۇرىس ۇيىمداستىراتىن بولساق, كەيىنەن وسى توپتىڭ اراسىنان شىعاتىن ەڭ تالانتتىلارى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تولىسا كەلە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى العا سۇيرەيتىن بولادى. مۇنىڭ ومىردەگى مىسالدارى جەتىپ جاتىر. ماسەلەن, امەريكا اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ اتاسى گەنري فورد پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋشى بيلل گەيتستىڭ اقش مەملەكەتى مەن حال­قى­نا جاساعان جاقسىلىعىن كوپ ەشكىم جاساي العان جوق. امەريكا مىنە, وسى­لاردىڭ ارقاسىندا الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلگە اينا­لىپ وتىر. سول سەكىلدى قانىش ساتباەۆتىڭ دا قازاقستان عىلىمىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن ەشتەمەمەن باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, مۇنداي ادامداردىڭ جاساعان ءىسىنىڭ تيىمدىلىگى ۇرپاقتان ۇرپاق اۋىسقان سايىن ەسەلەنىپ كەتە بەرەدى. مۇنى ەكونوميكادا “مۋلتيپليكاتيۆنىي ەففەكت” دەپ اتاپ جاتادى. بىلىمگە سالىنعان قارجىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەنىپ قايتا بەرەتىن قاسيەتىنىڭ ءوزىن وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. – ال ەندى اۆتوماتتاندىرىلعان ۇدەرىس­تەردى باسقارۋ ءىسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. نەعۇرلىم قاراپايىم ۇعىمدار ارقىلى وسى جونىندە تۇسىندىرە كەتسەڭىز. – بۇگىنگى دامىعان قوعامداعى ادام با­لاسى بەلگىلى ءبىر وندىرىستىك جانە باسقا دا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءارتۇرلى فيزيكالىق, حيميالىق قۇبىلىستاردىڭ, تابيعاتتىڭ, ەكونوميكانىڭ جانە قو­عام­نىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋ زاڭدىلىقتارىن پاي­دا­لاناتىندىعى انىق. ول وسى جونىندەگى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, تابيعات كۇشتەرىن, وندىرىستىك, ەكو­نو­مي­كالىق جانە قوعامدىق ۇردىستەردى ءوزى كوز­دەگەن باعىتقا قاراي باعىتتاۋعا ۇمتى­لادى. ءسويتىپ تەحنولوگيالىق ۇردىستەردى, ءماشي­نە­لەردى, حيميالىق, يادرولىق رەاكتسيالاردى, وندىرىستىك ۇردىستەردى باسقارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. باسقارۋ ءۇردىسى دەگەنمىز – ءتىرى تابي­عات­تىڭ وزىندە دە ۇزدىكسىز تۇردە ءجۇرىپ تۇراتىن قۇبىلىس. بۇعان الدىمەن ادامنىڭ ءوز دەنە قوزعالىسىن رەتتەي الاتىندىعىن, ياعني باسقارا الاتىندىعىن مىسال رەتىندە كەل­تىرۋگە بولادى. ادام نە نارسەنى ويلاسا, ءوزى­نىڭ قيمىل قوزعالىسى ارقىلى سول نارسەنى جۇزەگە اسىرادى جانە ءوزىنىڭ دەنە كۇيىن بايقاپ ءبىلىپ وتىرادى. سول سەكىلدى كەز كەلگەن كەشەندى باسقارۋ ىسىندە دە وسى قاعيدا ساقتالىنادى. اۆتوماتتاندىرىلعان ۇدەرىستەردى باسقارۋ اقپاراتتىق سيپاتتا جۇرگىزىلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, باسقارۋشى اسەردى قۇراستىرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن كەشەننىڭ كۇيىن سيپاتتايتىن كوپتەگەن اقپاراتتى جانە سول جۇيە جۇمىس ىستەيتىن قورشاعان ورتا تۋرالى اقپاراتتاردى جۇيەلى ۋاقىت ماسشتابىندا اق­پاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق توراپ ار­قى­لى الۋ مەن قابىلداۋ, ەلەكتروندى ەسەپتەگىش ماشينەلەر ارقىلى بەلگىلى ءبىر الگوريتمدەر نەگىزىندە وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تاراتۋ قاجەت. سونان كەيىن بارىپ اۆتو­ماتتاندىرىلعان ۇدەرىستى باسقارۋ ءىسى جۇزەگە اسادى. دەمەك, قازىرگى اۆتوماتتاندىرىلعان ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋ ءىسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ جەتىس­تىك­تەرىنە سۇيەنەدى. مىنە, وسى تۇرعىدان العان­دا بۇل سالانىڭ ماماندارىن ازىرلەۋ جەڭىل ەمەس. ولار اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دا, وندىرىستەگى اۆتوماتتاندىرىلعان ءۇد­ە­رىس­تەردى دە جەتىك مەڭگەرۋى كەرەك. مۇنداي ما­مان­دار دامىعان قوعامدا وتە ۇلكەن سۇرا­نىسقا يە. سوندىقتان باتىس ەلدەرىنىڭ جاس­تارى كوبىنەسە وسى ماماندىق تۇرلەرىن تاڭ­دايدى. ماسەلەن, اقش-تا جوعارى وقۋ ور­ىندارىن بىتىرۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اقپاراتتىق سەرۆيستىك جانە اۆتوماتتاندىرۋ ءىسىنىڭ ماماندارى. الدىمىزداعى زامان وزگەرىسىنىڭ ىڭعايى ادامداردى وسىلاي قاراي باعىتتاۋدا. استانادا جاڭادان اشى­لا­تىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق, تەح­نيكالىق باعىت ۇستاۋىنىڭ دا سەبەبى وسى­دان. وكىنىشكە وراي ءبىزدىڭ قوعام بۇل ءما­سەلەنىڭ ءمانىسىن ءالى ونشاما ۇعا قويعان جوق. قازىرگى جاستاردىڭ ماماندىق تاڭ­دا­ۋىنا قاراپ بۇل جاعدايدى انىق بايقاۋعا بولادى. – اۆتوماتتى باسقارۋدىڭ قانداي تۇرلەرى بار؟ – ماشينە, اگرەگات, تەحنولوگيالىق ءۇر­دىستەر, زاۋىتتار, فابريكالار مەن فير­ما­لار جانە باسقا ونەركاسىپتىك ەمەس ۇجىمدار­داعى باسقارۋلار قولمەن, جار­تى­لاي اۆ­توماتتى جانە تولىق اۆتو­مات­تان­دىرىلعان بولۋى مۇمكىن. ەگەر باسقارۋ جۇيەسىندەگى باسقارۋ كونتۋرى ادامنىڭ ءتى­كەلەي قاتىسۋىن قاجەت ەتپەي جۇمىس ات­قا­راتىن بولسا, وندا ولار تولىق اۆتو­مات­تان­دىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرى بولىپ تابىلادى. ال, ءىشىنارا نەمەسە جارتىلاي اۆتومات­تان­دىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىندە باسقارۋ كونتۋرىنا تەحنيكالىق قۇرالدارمەن قاتار ادامدار دا كىرەدى. ءسويتىپ, باسقارۋ وپەراتسيالارىنداعى ادام ەڭبەگىن تولىق نەمەسە جەكە وپەرا­تسيا­لار بويىنشا تەحنيكالىق قۇرالدارمەن الماستىرۋ باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ دەپ اتالادى. –قازاقستاندا قانداي سالالار جاقسى نەمەسە ءبىرشاما اۆتوماتتاندىرىلعان؟ ونىڭ جەمىستى ناتيجەلەرى قانداي ءوندىرىس پەن قىزمەت تۇرلەرىنەن بايقالىپ وتىر؟ سونىڭ ىشىندە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قانداي سالالاردا اۆتوماتتاندىرۋ ءۇردىسى باسىم دامۋدا؟ –قازاقستان جاعدايىندا بىرقاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءوز ءمۇم­كىندىكتەرى مەن بىلىكتىلىكتەرىنە باي­لا­نىستى اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ ءجۇ­يەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە. سولاردىڭ ىشىندە جۇمىستارى ءبىرشاما تابىستى دەپ بانك­تەر قىزمەتىن اتاۋعا بولاتىنداي. مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەرگە ەنگىزىلۋ ۇستىندەگى “ەلەكتروندىق ۇكىمەت” قىزمەتى دە وسى قاتاردا. ال كۇردەلى اۆتوماتتى جانە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ تاجىريبەسىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ارەكەتتەرىنەن كوپتەپ بايقاۋعا بولادى. بىراق ولاردىڭ ەنگىزىپ جاتقان تەحنو­لو­گيا­لارى جەرگىلىكتى ماماندار ءۇشىن “قارا ءجا­شىك” سەكىلدى. ولاردىڭ ىشىندە نە بار ەكەن­دىگى ءارتۇرلى جەلەۋلەرمەن اشىلمايدى. ولاردىڭ جۇمىسىن تالداپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋشىلەر دە شەتەلدىك ماماندار. وسى رەتتە سالىستىرمالى تۇردە العاندا, اۆتوماتتاندىرۋ ءىسىنىڭ نەعۇرلىم دامىعان سالالارى دەپ مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ, مەتاللۋرگيا سالالارىن اتاۋعا بولادى. ال جالپىلاي ايتاتىن بولساق, اۆتو­مات­تار مەن ولاردىڭ باسقارۋ جۇيەلەرى ءوندىرىس پەن تەحنيكانىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن پايدالانىلادى. ماشينە قۇراستىرۋدا, ەنەرگەتيكادا, اتوم ەنەرگەتيكاسىندا, ەلەكتروندىق وندىرىستە, كولىك سالاسىندا, روبو­توتەحنيكادا, مەتاللۋرگيالىق ءوندى­رىس­تە, ءۇي شارۋاشىلىعىندا, كوسموستىق ءجۇ­يە­لەردە جانە جوعارى دارەجەلى دالدىكتەگى ءاس­كەري تەحنولوگيالاردا, تاعى باسقا سالالاردا. وسى زامانعى يننوۆاتسيالىق وندىرىستىك تەحنيكالاردى پايدالانۋعا, ءوندىرىستىڭ وتە جوعارى تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە ۇمتىلىس جانە وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا دەگەن ىنتا اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ جۇيەسىن ۇدايى جەتىلدىرە بەرۋگە ماجبۇرلەيدى. بۇل سالا, اسىرەسە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا جانە ونان كەيىنگى جىل­دا­رى كەڭ قارقىنمەن دامي ءتۇستى. سوعىستان كە­يىنگى جىلدارى الەم حالقى مەن مەم­لەكەتتەرىنىڭ سوتسياليستىك جانە كاپي­تاليستىك بولىپ ەكى جۇيەگە ءبولىنۋى ولاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىردى. وسى باسەكەلەستىك تەحنيكالىق پروگرەسكە دەم بەرە ءتۇستى. جاڭا تەحنيكا مەن تەحنو­لو­گيا­لار وندىرىسكە مولىنان ەنگىزىلە باستادى. عارىش سالاسىن, مەملەكەتتىڭ قۋاتتىلىعى مەن عىلىمي-وندىرىستىك دەڭگەيىن كورسەتەتىن باسقا دا سالالاردى دامىتۋعا ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىلدى. مىنە, وسى ءىستىڭ الدىڭعى قا­تارىندا ءوندىرىستى, قۇرال-جابدىقتاردى اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەسى تۇردى. وسى زامانعى اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ سالاسىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان دامۋى نەگىزىنەن كوسموستى يگەرۋمەن, كوس­موس­تىق جانە جوعارى دالدىكتەگى اسكەري تەح­نولوگيالاردى جاساۋ تالابىمەن جانە وسى زامانعى اسكەري ىستەردى, قيمىلداردى باسقارۋ قاجەتتىلىكتەرىمەن انىقتالادى. وندىرىستە, اۋىلشارۋاشىلىعىندا جانە باسقا دا سالالارداعى ەندىگى دامۋ ماسەلەسى وسى سالالارعا قاجەتتى اۆتوماتتىق ءجۇ­يە­لەردى جاساۋ, وسى بويىنشا تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ميكرو­پرو­تسەس­سور­لىق وڭدەۋ, اقپاراتتىق كوم­مۋ­نيكاتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر. ­سويتىپ, قازىر ادامزات قاۋىمى اۆتو­مات­تاندىرۋ جانە باسقارۋ سالاسىن دامىتۋدى كە­شەندى تۇردە قاراستىراتىن كەزەڭگە كەلىپ كىردى. بۇل ماسەلە ينفورماتيكا, ەسەپتەگىش تەحنيكاسى جانە باسقارۋ باعىتىن دا­مىتۋدى قاجەت ەتەدى. وندىرىسكە جوعارى ءونىم­دى ەسەپتەگىش تەحنيكالارى, جوعارى جىل­دامدىقتاعى اقپاراتتىق-كوم­مۋ­ني­كا­تسيا­لىق جۇيەلەر ەنگىزىلۋدە. وسى سالالار عىلىمي تۇرعىدان ەلىمىزدە جەتە زەرتتەلە تۇسكەنى ءجون. ايتا كەتۋ قاجەت, ءبىزدىڭ قازاقستاندا اقپارات جانە ونى وڭدەۋ ماسەلەسى قازىرگى ەكونوميكالىق ۇردىستەردىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن تالابى تۇرعىسىنان العاندا ءالى دە بولسا نەگىزگى رەسۋرس كوزىنە اينالا قويعان جوق. شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن, باسقارۋ ءۇشىن وپەراتيۆتى اقپاراتتار جۇيەلى ۋاقىت ماس­ش­تابىندا كەڭ پايدالانىلا بەرمەيدى. جاڭا اقپاراتتىق قۇرالدارعا جانە تەحنو­لوگيا­لارعا نەگىزدەلگەن اۆتوماتتان­دىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدىق, تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى, قازىرگى ما­تە­ريال­دىق جانە تەحنيكالىق بازاسى جەت­كى­لىك­سىز بولىپ وتىر. قازاقستان ەكو­نو­مي­كا­سى­نىڭ وراسان زور دەپ سانالاتىن الەۋەتىن اشۋ ءۇشىن اتالعان ماسەلەگە بارىنشا ءمان بەرىلۋى قاجەت. ولاي دەيتىنىمىز, دامىعان ەلدەردە اۆتو­مات­تى وندىرىستەر, ەسەپتەگىش تەحنيكالارى مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, تەلە­كوم­مۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قۇراي باستادى. ولاردا بۇل سالالار ەڭ جەدەل دامۋشى سالالار رەتىندە الدىڭعى قاتارعا شىقتى. مىنە وسىلاردىڭ نەگىزىندە باسقا سالالار دا كۇرت دامۋدا. ويتكەنى, وسى سالالاردىڭ دامۋى باسقا سالالارعا دا قاتتى اسەر ەتۋدە. سوندىقتان قازاقستان جاعدايىندا ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ جونىندە جەكە ءبىر باعدارلاما قاجەت پە دەپ ويلايمىن. بىزگە قازىرگى ۋاقىتتا باسقا ەل­دەردەن الدىڭعى قاتارلى تەحنو­لوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن قاتار سول تەح­نو­لو­گيا­لاردىڭ پايدا بولۋى جانە جەدەل دامۋىن زەردەلەۋ دە قاجەت. ياعني “بالىقشىعا بالىق بەرمە, قارماق بەر” دەگەن سەكىلدى ماسەلەنىڭ تۇبىرىنە ۇڭىلگەن ءجون. – قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىندا, باسقا دا ۇكى­مەتتىك قۇجاتتاردا ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ ىسىنە قانشالىقتى ءمان بەرىلگەن؟ وسى توڭىرەكتە ەسكەرەتىن ماسەلەلەر بار ما؟ – قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-ي­ن­نو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا قازاقستان جاڭا دۇنيەدە” اتتى حالىققا ارناعان جول­داۋىنداعى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سا­پاسىن ارتتىرۋ, ەلىمىزدە باسەكەلەستىككە قا­بىلەتتى ەكونوميكانى قۇرۋ, ءوندىرىستى جا­ڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپ­سىرمالارى وندىرىستەگى, قوعام مەن تۇر­مىس­تاعى كوپتەگەن ۇدەرىستەردى اۆتو­مات­تاندىرعان جاعدايدا جاقسى جۇزەگە اسپاق. وسى ءۇشىن اۆتوماتتى جانە اۆتو­مات­تان­دى­رىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋدىڭ ما­تە­ريال­دىق-تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق جانە ين­تەللەكتۋالدىق بازالارىن جەدەل تۇردە ەنگىزۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. ەلباسىمىز ءبىز قارقىندى تۇردە دامىعان جاعدايدىڭ وزىندە باسقا ەلدەردىڭ دە, اسىرەسە, دامىعان ەلدەردىڭ قاراپ وتىرمايتىندىعىن, ولارعا ىلەسۋ ءۇشىن جانتالاسا جۇمىس ىستەۋدىڭ قا­جەتتىگىن تالاي رەت ەسكەرتكەن بولاتىن. ولار­دىڭ مىنە, بىردەن ءبىر قاراپ وتىر­ماي­تىن سالاسى – ناق وسى ءوندىرىس پەن قو­عام­دىق ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ سالاسى. ويتكەنى ناق وسى سالادا العا كەتۋدىڭ ءمانى زور. بۇل سالاداعى ىلگەرىلەۋ قوعامدى جەدەل تۇردە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدىڭ دامۋ قارقىنىنا قارقىن قوسادى. اتتاعان ادىمىن الدەقايدا ۇزارتا تۇسەدى. مىنە, سوندىقتان دا دامىعان ەلدەر بۇل ىسكە بارىنشا ءمان بەرۋدە. ولار قازىر ءون­دىرىس پەن تۇرمىستاعى اۆتوماتتاندىرۋ ىسىنە بولاشاقتا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ, وسى ىستەردە ادامدى الماستىراتىن جاساندى ينتەللەكت جاساۋ ىسىمەن بەلسەنە شۇعىلدانۋدا. مىنە, وسىنىڭ بارىنە ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز ۇلكەن وي كوزىمەن قاراپ, يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋدىڭ اسا وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تابىلاتىن اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەسىنە بارىنشا ءمان بەرۋى كەرەك. ايتپەسە, ءبىز قازىرگى دامىعان جانە جەدەل دامۋشى ەلدەرگە ىلەسە المايتىن بولامىز. راس, اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولمايدى. ۇكىمەت بۇل سالادا بىرقاتار جۇ­مىستاردى جۇزەگە اسىرا دا باستادى. ەلى­مىزدە تەحنوپاركتەردىڭ قۇرىلا باستاۋى, چيپ جاساۋعا ارنالعان كرەمني ءوندى­رى­سى­نىڭ قولعا الىنۋى – وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. – ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ سالاسىندا كادر دايىنداۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ كەلەدى؟ ول ءپان, ماماندىق رەتىندە قانداي وقۋ ورىندارىندا قاشاننان بەرى وقىتىلادى؟ سىزدەردىڭ وقۋ ورىندارىڭىزدى بىتىرگەن تۇلەكتەرگە سۇرانىس بار ما؟ وسى ماماندىق بويىنشا ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – قازاقستاندا اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونى كادرلىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مۇنىڭ نەگىزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنان باستاپ قالانا باستادى دەۋگە بولادى. وسى جىلدارى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە “اۆتوماتيكا تەلەمەحانيكا” جانە “ەسەپ­تە­گىش تەحنيكا”, ال قاراعاندىداعى تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتتە “اقپاراتتىق ولشەگىش جۇيەلەرى” ماماندىقتارى بويىنشا كادرلار دايىندالا باستادى. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا وسى زامانعى اۆ­توماتتى باسقارۋ جۇيەلەرى, ەلەكتروندى ەسەپ­تەگىش ماشينەلەرى, اقپاراتتىق كوم­مۋ­ني­كاتسيالىق جۇيەلەر مەن تەح­نو­لوگيالىق قۇرال-جابدىقتار جانە ولاردى جوبالاۋ, ىسكە قوسۋ, پايدالانۋ سالالارى بويىنشا جوعارى بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى وتكىر سەزىلىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى اتالعان ماماندىقتار بويىنشا تەك اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ سالاسى بويىنشا عانا بىلىكتى ينجەنەرلەر دايىنداۋعا بولادى. بىراق وكىنىشكە وراي, ەلىمىزدە بۇرىننان بار جانە ءبىرشاما جاقسى دامىپ كەلە جاتقان “كاسىپورىنداردى اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرى” (اۆتوماتيزيروۆاننىە سيستەمى ۋپراۆلەنيا پرەدپرياتيەم) ماماندىعى نە سەبەپتەن ەكەنى بەلگىسىز, كەيىن كەلە “اقپاراتتىق وڭدەۋدىڭ كومپيۋتەرلىك ءجۇ­يەلەرى جانە باسقارۋ” دەپ اتالاتىن كلاس­سيفيكاتوردا “ەسەپتەگىش تەحنيكا” ما­مان­دىعىنا قوسىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, ەكو­نو­ميكاعا, ءوندىرىس پەن قوعامعا قاجەتتى كا­سىپ­ور­ىنداردى, فيرمالاردى, مەملەكەتتىك مە­كەمەلەردى اقپاراتتاندىرۋ جانە باسقارۋ ىسىنە قاتىستى ماڭىزدى ماماندىق ءتۇرى ءىس جۇزىندە جوعالىپ كەتتى. قازىر قازاقستاندا ينفورماتيكا, ەسەپ­تە­گىش تەحنيكا جانە باسقارۋ باعىتى بو­يىنشا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 3 عىلىم دوك­تو­رىنىڭ ۇشەۋى دە جانە عىلىم كان­دي­دات­تارىنىڭ كوپشىلىگى وسى بۇگىنگى اۆتو­مات­تاندىرۋ جانە باسقارۋ ماماندىعى بو­يىنشا ازىرلەنگەن ادامدار. بۇلاردىڭ بار­ل­ىعى دەرلىك موسكۆا مەن سانكت-پە­تەر­بۋرگ­تىڭ تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العاندار. ولار قازىر جوعارى بىلىكتى مامانداردى ازىرلەۋ ۇستىندە. سوندىقتان ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ ماماندىعىنداعى كادرلار عانا وزدەرىنىڭ ينجەنەرلىك ءبىلىم دەڭگەيىن جوعالتپايتىنداي جاعدايدا ازىرلەنۋ ۇستىندە. ال جوعارىدا ايتىلعان قالعان ما­مان­دىقتار بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كەڭەس وكى­مەتىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە 5-6 عىلىم كان­دي­داتى عانا بار ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل سا­لالار زامان تالابىنا سايكەس ديناميكالىق دامۋ باعىتىندا جەدەل وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. سوڭعى 20-30 جىلدىڭ وزىندە بۇل سالالار بويىنشا بۇرىنعى العان ءبىلىم ەسكىرىپ قالدى. سوندىقتان بولار, وسى سا­لالار بويىنشا كادر پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن جوعارى مەكتەپتەردە باكالاۆر, ماگيستر جانە PhD دوكتورلار دايىنداۋعا ۇمتىلىس تانىتىلۋدا. بارلىق تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتتەردە جانە باسقا دا ينجە­نەر­لىك, ءتىپتى ينجەنەرلىك ەمەس جوعارى وقۋ ورىندارىندا ينفورماتيكا, ەسەپتەگىش تەحنيكا جانە باسقارۋ سالاسى بويىنشا 2005 جىلى ەنگىزىلگەن جالپى قازاقستاندىق ءبىلىم بويىنشا ماماندىق كلاسسي­في­كا­تو­رىنا سايكەس جانە مەملەكەتتىك ءبىلىم ستان­دارتىنا سايكەس ماماندار ازىرلەنۋدە. ءبۇ­گىنگى كۇنى ءبىزدىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن سە­بەپ­تەرىمىزگە بايلانىستى ناق وسى ما­مان­دىقتار بويىنشا كادر دايىنداۋعا قا­تىستى, ياعني قازىرگى ەنگىزىلىپ وتىرعان ستان­دارت پەن كلاسسيفيكاتورعا قاتىستى قوعامدا ۇلكەن پىكىر-تالاستار وربۋدە. بۇل پىكىر-تالاستار بەرىلىپ وتىرعان ءبىلىمنىڭ ماز­مۇنىنا, ستۋدەنتتەردىڭ وقىتىلۋ دەڭگەيىنە قاتىستى ءوربۋ ۇستىندە. اتالعان ماماندىقتى شالا-شارپى يگەرىپ شىققان ستۋدەنتتەر ەرتەڭگى كۇنى دۇرىس مامان بولىپ شىعا الا ما, ءوندىرىستىڭ وسكەلەڭ تالابىن اقتاي الا ما دەگەندەي سۇراقتار تۋىنداۋدا. وسى تۋىنداپ وتىرعان پىكىر-تالاستارعا قاراپ ينفورماتيكا, ەسەپتەگىش تەحنيكا, باعدارلامالىق قامسىزداندىرۋ, اقپا­رات­تىق جۇيەلەر, ماتەماتيكالىق جانە كوم­پيۋ­تەرلىك جۇيەلەردى جانە توراپتاردى, كوم­مۋنيكاتسيا اقپاراتتارى مەن اق­پاراتتىق تەحنولوگيالاردى جانە جالپى اق­پا­راتتىق تەحنولوگيالاردى جوبالاۋعا, جا­ساۋعا جانە ءىس جۇزىندە پايدالانۋعا قابىلەتتى مامانداردى دايىنداۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. بۇل سالالار بويىنشا كادر دايىنداۋ دەڭگەيى مەك­تەپ­تەردە وقىتىلاتىن قاراپايىم كوم­پيۋ­تەر­لىك ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنەن الىسقا بارا الماي وتىر. ال كەيبىرەۋلەرى جاڭا ما­مان­دىقتاردى وقىتۋعا وقىتۋشىلاردىڭ ءوز­دەرىنىڭ بىلىمدەرى مەن تاجىريبەلەرى, قابىلەتى جەت­پەگەندىكتەن ۇيرەنىپ قالعان ماتەماتيكا مەن فيزيكانى وقىتۋعا كوشتى. ءسويتىپ, جاسىرىپ-جابارى جوق, ەلىمىز بويىنشا اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ ءىسىنىڭ ءار سالاسى بويىنشا ماماندار دايىنداۋ تولىق دارەجەسىندە مۇمكىن بولماي وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق باعىتتا جان-جاقتى, كەڭ قۇل­اش­تى دامۋىنا كەدەرگى بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. ال, ەندى گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىندەگى ءوزىمىز دايىنداپ جاتقان اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا كادرلارعا كەلەتىن بولساق, باسقا كوپتەگەن ماماندىقتارعا قاراعاندا ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىزگە دەگەن سۇرانىس جاقسى دەۋگە بولادى. ولاردى كاسىپورىندار وقۋ بىتىرىسىمەن وزدەرى ىزدەپ كەلىپ, جۇمىسقا قابىلداپ جاتىر. – قازىر قوعام جەدەل العا باسۋىمەن قاتار وزىندىك قايشىلىقتارعا تاپ بولۋدا. الەمدى كەرنەگەن سوڭعى داعدارىس وسىنىڭ ايقىن دالەلى بولعانداي. داعدارىستىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى قايشىلىقتاردان باستاۋ العاندىعى جايلى كوپ ايتىلىپ جاتىر. وسىعان ەندى وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ العا باسۋىنان تۋىندايتىن ەسكى مەن جاڭانىڭ كۇرەسى سەكىلدى قايشىل­ىق­تار­دىڭ دا اسەرى بولعان جوق پا ەكەن؟ بۇل جايىندا نە ايتاسىز؟ – جالپىعا ءتان بەلگىلى ءبىر تۇسىنىكتەرى بولعانىمەن كەز كەلگەن داعدارىستىڭ ىشكى استارلارى مەن سەبەپ-سالدارلارىن ءتۇسىنۋ قيىن دۇنيە. سوندىقتان قوعامدا ءتۇرلى كوزقاراستار ەتەك الىپ وتىرعان ءدال قازىردەي جاعدايدا بۇل جايىندا بىردەمە دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق وسى رەتتە امەريكالىق الەۋ­مەت­تانۋشى ءارى فۋتۋرولوگ و.توففلەردىڭ وسىدان ءبىراز بۇرىن ايتىلعان پايىم­داۋ­لارى ەسكە تۇسەدى. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ تاريحىن اگرارلىق, ونەركاسىپتىك, ياعني يندۋستريالىق جانە پوستيندۋستريالىق داۋىرلەرگە ءبولىپ قاراستىراتىن توففلەر قازىرگى ۋاقىتتا بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان الەمدىك يندۋستريالىق جۇيەنى ءۇشىنشى تولقىننىڭ, ياعني پوستين­دۋس­تريا­لىق تولقىننىڭ تالقانداۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقاندىعىن ايتادى. ول مىنادان كو­رىنەدى: ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا اق­پاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭىنەن ەنگىزىلۋى نەگىزىندە بىرتە-بىرتە “اقپاراتتىق قوعام” قالىپتاسۋ ۇستىندە. ونىڭ باستى بەلگىلەرى كوپشىلىكقولدى تاۋارلار مەن ونىمدەردى كوپتەپ شىعاراتىن الىپ وندىرىستەردى ەندى دەربەس شاعىن وندىرىستەر الماستىرۋدا. ال بۇرىنعى قالىپتاسقان الىپ يندۋستريالىق جۇيەلەردىڭ بۇلايشا تالقاندالۋى بارلىق ونەركاسىپتىك دامىعان ەلدەردە جاھاندىق كولەمدەگى داعدارىستى جاعدايلارمەن قاباتتاسا جۇرەتىندىكتەن مۇنى ەسكى مەن جاڭانىڭ كۇرەسى دەپ تە اتاۋعا بولادى. ويتكەنى, تۋىنداپ كەلە جات­قان جاڭا دۇنيەنىڭ جاڭا وندىرىستىك قا­تىناستارى مەن وندىرگىش كۇشتەرى جۇل­قى­نىپ العا تۇسپەيىنشە ەسكى دۇنيە وعان ءبىر­دەن ورىن بوساتا قويمايتىندىعى تۇسىنىكتى. وسىنىڭ ءبىر مىسالى وسى سوڭعى الەمدىك داع­دارىس كەزىندە بايقالدى. وسى داعدارىس تۇسىندا كوپتەگەن كاسىپورىندار قۇلدىراسا, ەندى ءبىرى بەرىكتىك تانىتتى. جالپى, وسى قوزعالىپ وتىرعان ماسەلە جايلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ جاڭا عيماراتىندا باق باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ تا ايتقان بولاتىن. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: ء“بىز شي­كىزات سەكتورىنا بالاما بولا­تىنداي ەكونوميكا قۇرامىز, باسقا جول جوق... ەگەر داعدارىس تۇسىنداعى الەم­دىك جاعدايعا نازار اۋدارا­تىن بولساق, ەۋ­رو­پادا ونىڭ سىنىنا توتەپ بەرە العان بىردەن ءبىر ەل گەرمانيا بولدى. سەبەبى, ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ 80 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرايدى. بيزنەستىڭ بۇل تۇرلەرى وسى ەلدىڭ بارلىق اۋما­عىندا بىركەلكى ورنالاسقان. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وزگەرىس جاعدايىنا وتە بەيىمدىلىگى. ونىڭ باعىت-باعدارىن جەدەل وزگەرتۋگە بولا­دى. ال بىزدە كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرامىندا 10 مىڭ, 20-30 مىڭعا دەيىن ادام ىستەيتىن الىپ كاسىپ­ورىنداردىڭ كوبىرەك سالىنعانى بەلگىلى. ولار داع­دا­رىسقا وسال بولىپ شىقتى. جاڭاعى باع­دار­لامانىڭ ءبىر ءمانىسى, مىنە, وسىنداي ءومىر ءوز­گەرىسىنە, سىن ساتتەرگە بەيىمدىلىك تانىتا الاتىن جاڭا ەكونومي­كانى جاساۋ بولىپ وتىر” دەدى. ءسويتىپ, ەلباسى ەسكەرتكەنىندەي, شارۋا­شى­لىق جۇرگىزۋدىڭ قازىرگى زاماندىق مو­دەلىنىڭ ماڭىزدى سيپاتى رەتىندە الدىڭعى قاتارلى الەم ەلدەرىنىڭ عىلىمدى كوبىرەك قاجەت ەتەتىن, ەنەرگيالىق قۋاتتار مەن ادام ەڭبەگىن, ماتەريالداردى ۇنەمدەيتىن ءوندىرىس تۇرلەرىنە كوشە باستاعاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇل ءۇردىس ىلكىمدى اۆتو­مات­تان­دى­رىلعان جۇيەلەردى, كومپيۋتەرلىك تەح­ني­كالار مەن روبوتتاردى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. وسىدان كورىپ وتىرعاندىعىمىزداي الداعى ومىرىمىزدە ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ ىسىنە بالاما جوق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جۇزەگە اسىرماق بولىپ جاتقان يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعد­ار­لا­ما­مىز­دىڭ نەگىزگى وزەگى دە وسى بولىپ شىقپاق. دەمەك, ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ مەن باسقارۋ ءىسى دەگەنىمىز, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن جاڭا ەكونوميكانىڭ جانى بولىپ شىعادى. جاڭا زاماننىڭ جاڭا كاسىپورىندارى شاعىن بولىپ كەلگەنىمەن, ولارداعى جۇمىس ۇدەرىستەرى مەن باسقارۋ ءىسىنىڭ اۆتومات­تان­دى­رىلۋى جاعدايىندا اتقاراتىن قىزمەتى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگى وتە ۇلكەن بولماق. سون­دىقتان ءوندىرىستى, ءتۇرلى قىزمەت سالا­لارىن اۆتوماتتاندىرۋ ىسىنە قازىردەن باستاپ ءمان بەرىپ, وسى ىسپەن اينالىساتىن, سالا بويىنشا كادر دايىنداۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ وتىراتىن ءتيىستى ءبىر قۇرىلىمدى قۇرعانىمىز قاجەت ەدى. استانا جاڭا ۋنيۆەرسيتەتى, مىنە, وسى ماقساتتا قىزمەت ەتەتىندىگى انىق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.