كەڭەستىك جۇيە تۇركىستان مۇقتارياتىن قۇلاتقاننان سوڭ شەتەلگە, فرانتسياعا جەتىسىمەن مۇستافا شوقاي تۇركىستان ولكەلىك مۇسىلمانداردىڭ ورتالىق كەڭەسىندە سول كەزدەگى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى قىزۋ پىكىرتالاس تۋعاندا ءوزى قولداعان مەملەكەتتىلىكتىڭ اۆتونوميالىق فورماسىن ىسىرىپ قويىپ, العا تاۋەلسىزدىك يدەياسىن ۇسىندى. بۇل تۋرالى 1923 جىلى پاريجدەگى «Orient et Occident» جۋرنالىندا جارىق كورگەن تۇڭعىش فرانتسۋز تىلىندەگى «رەسەي ساياساتى جانە تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسى» دەگەن ماقالاسىندا جازىلدى.
بۇل يدەيانى 1929 جىلعى جەلتوقسان ايىنان 1939 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن بەرليندە شىعىپ, تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جالىندى ۇرانشىسى جانە اسقاق تۋىنا اينالعان «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىندا جاريالانعان ء«بىزدىڭ جول» اتتى العاشقى ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي بىلايشا بەينەلەدى: «بiز, تۇركiستان تاۋەلسiزدiگiن جاقتاۋشىلار, ەلiمiزدiڭ ەركi ءۇشiن جانە جۇرتىمىز تۇركiستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشiن كۇرەسەمiز. تۇركiستاندىقتاردا بۇدان باسقا جول جوق. قازiر دە جوق, بۇدان سوڭ دا بولمايدى». بۇدان ارى تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ تۇپكى مۇراتى دا ايقىندالدى: «بولشەۆيكتەر «تۇركىستان رەسپۋبليكالارى ءتۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – پرولەتارلىق دەسەدى. ال بiزدiڭ مۇراتىمىز – تۇركiستاندا ءتۇرi جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتiك قۇرىلىمعا قول جەتكiزۋ. سوندا عانا حالقىمىز ءوز جەرiنiڭ ناعىز قوجاسى بولا الادى».
مۇستافا شوقاي تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ سەبەپتەرىنە دە كەڭىنەن توقتالدى. پاتشالىق كەزەڭنەن باستالعان ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا جالعاسا تۇسكەنىن, ونىڭ ورىس ەمەس ولكەلەردە جۇرگىزىلىپ وتىرعان ۇلتتىق ساياساتتان تۋىندايتىنىن, ولكە حالىقتارىنىڭ بۇعان قارسى كوتەرىلمەۋدەن باسقا امالىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرتە كەلە, «تۇركىستان ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ سەبەپتەرى مەن ماقساتتارى» اتتى ماقالاسىندا: «تۇركىستان شەت جۇرتتىقتاردىڭ بۇعاۋىندا قالعىسى كەلمەيدى. تۇركىستان تۇرىكتەرى ۇلت رەتىندە قۇل بولعىسى كەلمەيدى. ولار ءوز حالىقتارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن, تəۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن بولادى» دەگەن ەدى. ال «كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ون جىلدىعىنا وراي» دەگەن ماقالاسىندا ورىس وتارشىلدارىنىڭ ساياساتى نەگىزىندە مۇعاجىر ماسەلەسى جاتقانىن, سول سەبەپتى پاتشا وكىمەتىنىڭ ۇرانى ء«سىبىريانى ناعىز ورىس ءسىبىرياسىنا اينالدىرعانى سياقتى, تۇركىستاندى دا ناعىز ورىس تۇركىستانىنا اينالدىرۋ» بولعانىن بىلايشا ءتۇسىندىردى: «بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بۇرىننان ءمالىم ەكى جول بار ەدى. ونىڭ ءبىرى: جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني وركەندەۋىنە شەك قويىپ, ونى ازىپ-توزىپ, ءولىپ-بىتۋگە دۋشار ەتۋ. ەكىنشىسى: بۇل ولكەگە ورىس مۇعاجىرلارىن كوپتەپ اكەلىپ, ورىس كوپشىلىگىن جاساۋ». پاتشالىق رەسەي بۇل ەكى جولدى دا بەرىك ۇستاندى.
بۇل ويلار كەيىن دە دامىتىلا, كەڭەيتىلە ءتۇستى. «ورىس تەپكىسىندەگى تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارىنان. جەڭىلمەس ۇلتشىلدىق» دەگەن ماقالاسىندا تۇركىستان ماسكەۋگە تاۋەلدى بولىپ, قىزىل ورىستاردىڭ تەپكىسىنە قارسى كۇرەس باستالعاننان بەرگى ون جىل ىشىندە حالىقتىڭ كوپتەگەن قۇرباندىققا دۋشار بولعانىن اشىنا جازىپ: «ولار (ورىستار – ءا.ب.) ءتىپتى سۇيىكتى اتامەكەنىمىزدىڭ «تۇركىستان» ەكەنىن دە تەرىسكە شىعارىپ, «ورىستان» ەتۋ ءۇشىن ادامگەرشىلىكتىڭ ولشەمدەرىنە سىيمايتىن ەڭ ءبىر شەكتەن شىققان شارالارعا دەيىن بارىپ وتىر» دەپ جازدى. سول سياقتى «تۇركىستان لەنينشىلدەرىنە جاۋاپ» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا اتامەكەندى قۇتقارۋ جولىنداعى كۇرەس ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, ماڭدايالدى مىندەتكە اينالعانىن بىلايشا بەينەلەدى: ء«بىز تۇركىستاننىڭ ءبىرجولا جانە بۇكىلدەي تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋى تۋرالى ايتا دا, جازا دا الامىز. ءبىز رەسەيدىڭ دە نەمەسە باسقا ءبىر شەتەلدىكتەردىڭ دە تۇركىستانعا ۇستەمدىك جۇرگىزۋىن قالامايمىز. ءدال بۇگىن تۇركىستان كەڭەستىك رەسەيدىڭ تەپكىسىندە جاتقاندىقتان, ءبىزدىڭ كۇرەسىمىز سول ەلگە قارسى باعىتتالىپ وتىر». ال 1932 جىلى جازىلعان «قيىر شىعىستا» اتتى شاعىن عانا ءبىر بەتتىك ماقالانىڭ مازمۇنىن مىنا سوزدەر كوتەرىپ تۇر: «رەسەي – دۇنيەجۇزىندە ەڭ قوماعاي, ەشقاشان تويىمى جوق مەملەكەت. ول جەردى قانشا كوپ يەمدەنسە, سونشالىقتى ارانى اشىلا تۇسەدى. «تابەت تاماق ۇستىندە اشىلادى» دەگەن ماقال رەسەيدىڭ وسىنداي اشكوزدىگىنە بايلانىستى شىققان دەسە دە بولادى. ول اۋەل باستان قاناعاتسىز بولىپ جاراتىلعان».
مۇستافا شوقاي بولشەۆيكتەردىڭ ۇلت ساياساتىندا ەكىجۇزدىلىكتى قۇرال ەتكەنىن دە سىنادى. ولار ءىس باسىنا كەلەر الدىندا (17.حI.1917) بۇكىل رەسەي مۇسىلماندارىنا جانە تۇركىستاندىقتارعا ءوز قالاۋى بويىنشا وزدەرىن باسقارۋ دەگەن سارىندا ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەنى بەلگىلى. الايدا ول «قىزىل سوزدەرگە بويالعان» ورىستىڭ ۇلتتىق رۋحىنا نەگىزدەلگەن پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنان باسقا ەشتەڭە دە بولماي شىققان ەدى. وسى ساياسات تۋرالى جازىلعان «تۇركىستان باقىتسىزدىعى جəنە ودان قۇتىلۋدىڭ جولى» اتتى ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي قوقان ۇكىمەتى بولشەۆيكتەر تاراپىنان قارۋلى كۇشپەن قۇلاتىلعان كۇننىڭ ەرتەسىنە قارسىلىق پەن كوتەرىلىستەر باستالعانىن, ونىڭ ۇلتتىق جəنە ساياسي سەبەبى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇركىستانعا جات, جاۋ ەكەنىنە, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وتارلىق ەزگىنى بۇرىنعىدان بەتەر اۋىرلاتىپ جىبەرگەنىنە تولىپ جاتقان دəلەل كەلتىردى. «ورىستىڭ پاتشالىق مەكەمەلەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىق دامۋىمىزدى تەجەپ كەلگەن بولسا, بولشەۆيكتەر باسقارۋى حالقىمىزدى ۇلتتىق سەزىمنەن جۇرداي ەتۋگە, مۇنداي سەزىمدى كوكىرەگىنەن ءبىرجولا سىلىپ تاستاۋعا تىرىسىپ وتىر», دەپ جازدى.
وسى ساتتە قاعيداتتى ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارا كەتەيىك. مۇستافا شوقاي رەسەيدى سىناعاندا ونى ورىستاردىڭ وتانى رەتىندە ەمەس, پاتشالىق بيلىك پەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ ورتالىعى بولعانى, ولاردىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ادىلەتسىزدىگى ءۇشىن سىنادى. حالىققا قارسى ەمەس ەكەنىن, حالىقتى باسقارىپ وتىرعان باسشىلارعا قارسى سوزبەن كۇرەسەتىنىن ايتا كەلىپ, مۇستافا شوقاي: ء«بىز بارلىق حالىقتى قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز. مەملەكەت ءۇشىن ءبىر حالىقتىڭ وزگە حالىقتان ايىرماسى جوق. گەوگرافيالىق جاعدايىمىز دا رەسەيمەن دوستىق جانە بەيبىت قاتىناستا بولۋىمىزدى تالاپ ەتەدى», دەپ جازعان بولاتىن.
مۇستافا شوقاي تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى تۇركىستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق رۋحىمەن, ۇلتشىلدىق قاسيەتىمەن, ۇلتتىق مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا قارادى. ماسكەۋدىڭ تۇركىستانداعى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ءمانى حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن تۇنشىقتىرۋ, ونىڭ قانداي بولسىن كورىنىستەرىنە جول بەرمەۋ, تۇرىكشىلدىك بەلگىلەرىن تۇبىرىمەن قۇرتۋ, ۇلتىمىزدىڭ وزىنە ءتان رۋحاني الەمىن سۋالتىپ, ونىڭ ورنىنا ورىس پرولەتارياتىنىڭ رۋحىن ورناتپاق بولىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتىپ, سول سەبەپتى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ تىكەلەي ۇلتتىق رۋحپەن بايلانىستىلىعىن مۇستافا شوقاي «بولشەۆيزم – تۇرىكشىلدىكتىڭ جاۋى» اتتى ماقالاسىندا بىلايشا بەينەلەپ ەدى: «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تəۋەلسiزدiگi بولۋى مۇمكiن بە؟ تاريح وندايدى كورگەن جوق تا, بiلمەيدi دە. ۇلت ازاتتىعى – ۇلتتىق رۋحتىڭ نəتيجەسi. ال ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزi ۇلت ازاتتىعى مەن تəۋەلسiزدiگi اياسىندا ءوسiپ داميدى, جەمiس بەرەدi».
مۇستافا شوقاي تۇركىستاندا ۇلتتىق وكىمەتتىڭ ۇستەمدىگىنەن باسقا ەشبىر كۇشتى مويىنداماۋ نەگىزىنە قۇرىلعان, حالىقتىڭ ءوز بوستاندىعىن اڭساعان ۇلتشىلدىق يدەياسىنا «ورىس تەپكىسىندەگى تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارىنان. جەڭىلمەس ۇلتشىلدىق» اتتى ەڭبەكتە مىنانداي تۇسىنىكتەمە بەردى: «حالقىمىزدىڭ مəدەني جəنە رۋحاني جاقتان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبəرى تەك ۇلتشىلدىق قوزعالىسىنا تəن. ...قانقۇمار كوممۋنيستەر حالقىمىزعا حايۋاندىقپەن ز ۇلىمدىق ىستەي وتىرىپ, ۇلتشىلدىق يدەياسىنان باز كەشتىرە الار ما؟ ەگەر كىمدە كىم بۇل ولمەس يدەيانى مəسكەۋدىڭ كۇندە وزگەرىپ تۇراتىن ءتۇسى سياقتى دەپ بىلسە, ءسوزسىز قاتەلەسكەن بولار ەدى. ول – حالقىمىزدىڭ جانى مەن جۇرەگى. ۇلتىمىز ءومىر سۇرسە, ول دا بىرگە ءومىر سۇرەدى». كەلەسى «كەرەنسكي جانە تۇركىستانداعى ۇلتتىق قوزعالىس» اتتى ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي «ۇلتشىلدىق» ۇعىمىنىڭ ماقسات-ءمانىن بىلايشا اشا تۇسكەن ەدى: ء«بىزدىڭ مۇراتىمىز – ۇلتتىق تəۋەلسىز تۇركىستان. ۇلتشىلدىق ءبىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە مەنىڭ دە, ساياسي يدەيالارىمىزدىڭ سوڭى ەمەس, باسى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ بارلىق ءىس-قيمىلىمىز ءوز بيلىگىمىزدىڭ ءوز قولىمىزعا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان جاسالۋى كەرەك».
مۇستافا شوقاي تۇركىستانداعى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ تۇپكى مۇراتى بولعان ۇلتتىق مەملەكەت تۋرالى «تۇركىستان ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ سەبەپتەرى مەن ماقساتتارى» اتتى ماقالاسىندا: «تۇركىستان تۇرىكتەرى ۇلت رەتىندە قۇل بولعىسى كەلمەيدى. ولار ءوز حالىقتارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن, تəۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن بولادى» دەدى. وسى وي اشىلا جانە دامىتىلا ءتۇسىپ: ء«بىز حالقىمىزدىڭ قۇقىعى ءۇشىن, ۇلتتىق مەملەكەتتى قۇرۋ ءسəتىن جاقىنداتۋ ءۇشىن كۇرەسەمىز. ءبىز ۇلتتىق مەملەكەتىمىزگە قول جەتكەنىن كورىپ قانا قويماي, ونى قۇرۋ ىستەرىنە دە قاتىناسقىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇمىتتەرىمىز بەن ارماندارىمىزدىڭ ورىندالۋىنا ەشقانداي ءشۇبə كەلتىرمەيمىز, سونىمەن قاتار سول ءبىر باقىتتى كۇندەر ءبىز ويلاعانداي تەز جاقىنداماۋىنا بايلانىستى تۋعان ۋايىمىمىزدى دا جاسىرمايمىز. سول ءۇشىن دە ءبىز بارلىق كۇش-قۋاتىمىز بەن اقىل-پاراساتىمىزدى اتامەكەنىمىزدىڭ ازات بولاتىن كۇنىن جاقىنداتۋعا بۇدان بىلاي دا جۇمساي بەرەتىن بولامىز» دەپ جازىلدى. بۇل سوزدەردىڭ ارعى جاعىندا قانشاما ويلار, قانشاما سەزىم كۇيلەرى جاتىر دەسەڭشى!
1931 جىلى جازىلعان «كەڭەستىك ورتا ازيا فەدەراتسياسىنان تۇركىستان ۇلتتىق تاۋەلسىز مەملەكەتىنە» اتتى ەڭبەگىندە مۇستافا شوقاي ورىس بولشەۆيكتەرى تۇركىستاندا ۇلتتىق تۇتاستىق پەن ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنان ولەردەي قورقاتىنىن, سوندىقتان ولار قايتكەن كۇندە دە مۇنداي تۇتاستىقتى بولدىرماۋعا تىرىساتىنىن ەسكەرتىپ: ء«بىزدىڭ مۇراتىمىز – بولىنبەيتىن ءبىرتۇتاس تۇركىستان. ءبىز كەلەشەكتە تۇركىستانىمىزدى بولىنبەس ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەت تۇرىندە كورگىمىز كەلەدى» دەپ جازدى. بۇل وي: «كەلەشەكتەگى تاۋەلسىز تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ ەڭ باستى مىندەتى – بايىپتى دا پاراساتتى ساياسات جۇرگىزە وتىرىپ, بۇكىل تۇرىك اتاۋلىنى ءبىر قازاندا قايناتىپ, اقىرىندا ءبىر ۇلى ۇلتتىق مەملەكەت ءتۇزۋ» دەگەن سوزدەرمەن جالعاستى.
مۇستافا شوقاي تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ تاكتيكالىق ءادىس-تاسىلدەرىن دە بىرنەشە شىعارماسىندا ارنايى اڭگىمە ەتتى. 1932 جىلعى «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ №32 سانىندا باسىلعان «تۇركىستان تۇرىكشىلدىگى» دەگەن ماقالاسىندا: «تۇركىستاننىڭ بولاشاعى «تاۋەلسىز تۇركىستان» ۇرانى استىندا رەسەيدەن ءبولىنىپ شىعىپ, تۇركىستان مەملەكەتىن قۇراتىن حالىق بۇقاراسىنىڭ قولىندا... ءبىز بۇگىن ۇلتتى قۇتقارۋ كۇرەسىمىزدە, ۇلتتىق قۇرىلىسىمىزدا تۇركىستاندىقتاردى رۋ, ۇلىستارعا ءبولىپ, ىشتەن ىرىتكى سالاتىنداردى تۇركىستان ۇلتشىلدىق يدەياسى مەن مۇراتتارىنىڭ جاۋلارى دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۇركىمەن... – ءبارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق ۇرانى استىنا توپتاسپايىنشا, تۇركىستاننىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ جازدى.
1917 جىلدىڭ 12-16 ناۋرىز كۇندەرىندە تۇركىستان پاتشالىق بيلىكتىڭ مۇراگەرى باسقا ەشبىر جەردە بولماعان ورىس پرولەتارياتىنىڭ تەپكىسىنە تۇسكەنى ءمالىم. الايدا پاتشانىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي قالۋدىڭ سەبەپتەرىن مۇستافا شوقاي ىشكى بىرلىكتىڭ السىزدىگىمەن, جەرگىلىكتى ناداندىقپەن, كورسوقىرلىقپەن, ساياسي ساۋاتسىزدىقپەن ءتۇسىندىردى. وسى باعىتتا ەستەن شىعارۋعا بولمايتىن ماڭىزدى ماسەلە قاتاڭ ەسكەرتىلدى: ء«بىزدىڭ ۇلتتى قۇتقارۋ جولىنداعى كۇرەسىمىزدە تابىستارعا جەتۋىمىز بەن ءوز تاعدىرىمىزدى ءوز قولىمىزعا الۋىمىز ۇلتىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىنە بايلانىستى. وعان ءبىزدىڭ ۇلتىمىز شارۋانىڭ جەرگە بولعان مۇددەلىگىندەي مۇددەلىلىك تانىتۋى كەرەك». سوندىقتان 1937 جىلى جازىلعان «ۇلتتىق ەركىندىك جانە ازاتتىق جولى» دەگەن ماقالاسىندا جالىندى پۋبليتسيست: «بارiنەن بۇرىن ءوز قاتارىمىزدى, تۇركiستاندىق بiرلiگiمiزدi كۇشەيتەيiك» دەۋمەن شەكتەلمەي, «تۇركiستاننىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇلتتىق بiرلiگiن رەسەيدەن ايرىلۋ ءۇشiن كۇرەسiپ كەلە جاتقان باسقا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مايداندارىمەن تىعىز ۇيلەستiرۋدىڭ كەرەكتىگى, ورىس يمپەرياليزمiنە قارسى كۇرەس مايدانداعىلاردىڭ ۇلتىن, دiنiن, ءناسiلiن, پارتياسىن تەرگەپ-تەكشەمەيiك, الالامايىق. تەك وسىنداي جول عانا بiزدi ۇلتتىق ازاتتىققا جەتكiزە الادى», دەپ جازدى. ماقالا مىنانداي پاراساتتى ويلارمەن تۇيىندەلگەن: ء«بىزدىڭ ازاتتىققا جانە تاۋەلسىزدىككە باستايتىن ەڭ توتە جانە ەڭ قىسقا جول – تۇركىستان ۇلتتىق مايدانىنىڭ ىشكى بىرلىگىن بارىنشا نىعايتۋ جانە ونى ۇلت-ازاتتىق ورتالىقتارىمەن تىعىز ۇيلەستىرۋ. بۇلاي بولماعان جاعدايدا ازاتتىق پەن بوستاندىق تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. توڭكەرىستىڭ جيىرماسىنشى جىلىندا وسى اقيقاتتى ءبىر ءسات ەسكە الىپ, زەردەمىزگە مىقتاپ تۇيگەنىمىز ابزال».
مۇستافا شوقاي «1937 جىل» دەگەن ماقالاسىندا رەسەيدەگى « ۇلى توڭكەرىسكە» 20 جىل تولعانىن, سودان بەرى حالقىمىزدىڭ قۇقىعى ءۇشىن, ۇلتتىق مەملەكەتتى قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ: ء«بىزدىڭ ۇمىتتەرىمىز بەن ارماندارىمىزدىڭ ورىندالۋىنا ەشقانداي ءشۇبا كەلتىرمەيمىز, سونىمەن قاتار سول ءبىر باقىتتى كۇندەر ءبىز ويلاعانداي تەز جاقىنداماۋىنا بايلانىستى تۋعان ۋايىمىمىزدى دا جاسىرمايمىز. سول ءۇشىن دە ءبىز بارلىق كۇش-قۋاتىمىز بەن اقىل-پاراساتىمىزدى اتامەكەنىمىزدىڭ ازات بولاتىن كۇنىن جاقىنداتۋعا بۇدان بىلاي دا جۇمساي بەرەتىن بولامىز» دەدى. بۇدان ءارى ماقالادا ۇلتتىق كۇرەسكە بەل بايلاپ كىرىسكەن ادامدار ءۇشىن اسا قاجەتتى قاسيەتتەر ءۇمىت, سەنىم, يمان ەكەنىن, بىراق تا بۇلارمەن بىرگە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ءبىلىم قۋاتى كەرەكتىگىن جازىپ ەدى: «تەحنيكالىق بىلىمگە يە بولۋ, قارۋ-جاراقتاردى ەمىن-ەركىن قولدانا ءبىلۋ كەرەك. ولاي بولسا, ازاتتىق كۇرەسكە اسا قاجەت نارسەلەر – ءۇمىت, يمان, سەنىم ءتارىزدى رۋحاني-مورالدىق فاكتورلارمەن بىرگە عىلىمي-تەحنيكالىق ءبىلىمنىڭ ءوزارا تىعىز بىرلىگى. ازاتتىق كۇرەستە بۇدان باسقا تۋرا ءارى قىسقا جول بولمايتىنىن زەردەمىزگە توقىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ العانىمىز ءجون», دەپ جازدى. اۆتور تاعى دا كۇرەسكەرلەردىڭ بىرلىگىن ماڭىزدى فاكتور دەپ ەسەپتەپ, ماقالانى: ء«بىز بارلىق وتانداستارىمىزدى ءۇمىت, يمان, سەنىم ءتارىزدى مورالدىق كۇش پەن عىلىمي-تەحنيكا كۇشىن بىرلەستىرە وتىرىپ, ۇلت ازاتتىعى جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا شاقىرامىز» دەگەن سوزدەرمەن اياقتادى.
كەڭەستىك رەسەيدىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى كۇش بىرىكتىرۋدىڭ قاجەتتىگىن جاقسى سەزىنگەن, بىراق مۇنداي كۇشتى بىرىكتىرۋ قاجەتتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسپاي وتىرعانى تۋرالى بۇرىنعى ويلارىن جالعاستىرا تۇسكەن «شەپتەرىمىزدى بىرىكتىرەيىك» دەگەن ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي: «ۇيىمدارىمىز بىتىراڭقى. ارالارىندا جۇيەلى بايلانىس جوق. ءىس-قيمىلىمىزدى بىرىكتىرۋ جونىندە مىقتاپ ويلاناتىن ۋاقىت كەلدى. بىزدەر – كاۆكاز, ۋكراينا, تۇركىستان, ەدىل-ورال, قىرىم جانە ەگەمەنشىل كازاكتاردىڭ – كۇشتەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, ءبىر مىقتى ورتاق ۇيىم قۇرۋىمىز ءتيىس. بۇل ورتالىققا بىرىككەن ءاربىر ۇلتتىق ۇيىم ءوز دەربەستىگىن ساقتاي وتىرىپ, سونىمەن قاتار ورىستىڭ بولشەۆيكتىك نەمەسە بولشەۆيكتىك ەمەس يمپەرياليستەرىنە قارسى كۇرەستە ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرلىگىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى» دەپ جازدى. بۇل ويلار ءارى قاراي پىسىقتالىپ: ء«بىز, «ورىس جەرىنەن» ءبولىنىپ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋشى ۇلتتار, كۇشىمىزدى بىرىكتىرىپ, قاتارىمىزدى نىعايتايىق» دەگەن سوزدەرمەن اياقتالدى. وسى جىلى جارىق كورگەن كەلەسى «شەپتەرىمىزدى بىرلەستىرۋ حاقىندا» اتتى ماقالادا كۇشتى بىرىكتىرۋدىڭ, قاتاردى نىعايتۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى وي بىلايشا تۇيىندەلدى: «جاۋىمىز كۇشتى. ول ءبىزدىڭ بارلىق ومىرلىك ءمانى بار بۋىندارىمىزدى ءوز قولىندا ۇستاپ وتىر. ...سول سەبەپتى بىزدەر ارمانداپ وتىرعان ماقساتىمىزعا جەتۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار دەسەك, ول جول – تاۋەلسىزدىك جولىنداعى بارلىق كۇرەسكەرلەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋى».
ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك, ۇلتتىق مەملەكەت, ولارعا جەتۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويلارىن كەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن مۇستافا شوقايدىڭ 1936 جىلى بەرلين راديوسىنان تۇركiستان جاستارىنا ارناعان سوزىنە ارنايى توقتاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. تاسپاعا جازىلعان, ءۇنى ايقىن, ءاربىر ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي وندىققا ءدال تيەتىن, يدەيالارى جۇرەگىڭ مەن سەزىمىڭدى جاۋلاپ الىپ, ەرەكشە كۇيگە تۇسىرەتىن بۇل ءماتىن مىنانداي بولاتىن: «تۇركiستاننىڭ ماقساتى – ءوزىنىڭ قۇرىلىسى ميللەت (ۇلتتىق – ءا.ب.) ۇكىمەتىن قۇرىپ, دەربەس بوپ, ءوز الدىنا ءبىر وكىمەت بولىپ تۇرۋ. حالقى كوپتەن بۇل جۇمىسقا الىسىپ, شالىسىپ, قان توگىپ, سوعىسىپ كەلەدى. ءۇمiتiمiز زور, مەملەكەتىمىزدiڭ كەلەشەگىنە يلانامىز», دەي كەلىپ, كەلەشەك مەملەكەت ءۇشىن كۇرەس كەلەسىدەي كەرەمەت بەينەلەگەن ەدى: ء«بىزدىڭ قۇبىلامىز ءوزىمىزدىڭ اتاجۇرتىمىز, ولكەمىز تۇركىستان بولماق! تۇركىستان ءۇشىن ءولۋ, تۇركىستان ءۇشىن جان بەرۋ بارىمىزگە ءبىر ماقسات, ءبىر مۇحاببات ءۋازيفا بولماق. مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك! تۇرىك حالقى – باتىر حالىق, تۇرىك حالقى – ارىستان, ەر حالىق». شىركىن بۇل ءسوز ءاربىر قازاقتىڭ ۇيىندە بولىپ, وتباسىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەرىپ تۇرسا, ارتىق بولماس ەدى.
بۇل وي-يدەيالاردان شىعار قورىتىندى – مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ايقىنداپ المايىنشا, ۇلتتىق مۇددەگە دەگەن كوزقاراس تۇزەلمەيتىنى ايان. شىنايى ۇلتشىلدىقتىڭ كەمشىن جاعدايىندا ۇلتسىزدىق سانا ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەنى بۇزىپ, ۇلتتىق تانىمدى السىرەتۋگە الىپ كەلەدى. سول سەبەپتى بىزگە «بۇل ەڭ ءبىرىنشى كىمنىڭ مەملەكەتى, الدىمەن كىمنىڭ «سويىلىن سوعىپ, جىرتىسىن جىرتۋمىز» كەرەك, كىمنىڭ مۇددەسىن قورعاۋىمىز قاجەت» دەگەن تۇرعىدا ويلانعان ورىندى. ويتكەنى وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسى الدىمەن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ يدەيالارىن, مۇددەلەرىن شەشەدى. بۇل ەكىنشى جاعىنان باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ العى شارتى بولماق.
قازاقتىڭ قۋانعان دا, باقىتقا جول اشارى دا 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جاريالانعان تاۋەلسىزدىكتەن باستاۋ الادى. وسى كۇنى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت. ول ءوز اۋماعىندا تولىق بيلىككە يە, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى دەربەس انىقتايدى جانە جۇرگىزەدى» دەپ جازىلىپ, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز سالتاناتتى تۇردە جاريالاندى. الەمنىڭ ساياسي ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت كەلگەنى ءمالىم ەتىلدى. حالقىمىز ءۇشىن بۇل قايتا تۋعان, جاڭارۋدىڭ باستاۋ العان كۇنى ەدى. ءسۇيتىپ مۇستافا شوقايدىڭ شەتەلدە ءجۇرىپ: ء«بىز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز ۇلت-ازاتتىعىمىزدى الامىز» دەگەن سەنىمى مەن ارمانى 60 جىلدان كەيىن شىندىققا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك بىزگە نە بەردى؟ ەڭ ءبىرىنشى, ءبىز سىرتقى ىقپالدان ارىلىپ, رەسەيمەن تەرەزەسى تەڭ قارىم-قاتىناس ورناتتىق. سودان سوڭ حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن كوپ ەتنوستى قازاقستاننىڭ تۇتاستىعى مەملەكەتىمىزدىڭ سارا ساياساتى بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ساياسي سارالانۋى دا, الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ ارتۋى دا, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى دا وسى پاراساتتى پايىمعا تۇراقتى نەگىزدەلىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتا وزىندىك ورنى, ساياساتى ايقىن مەملەكەتكە اينالدى. اتاقتى اقىنىمىز جۇبان مولداعاليەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتى دۇنيەجۇزى تانىدى.
سول سەبەپتى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ءبىر تىرلىگى – الدا دا الىنا بەرەر اسۋىمىز, شىعار بيىگىمىز, تاۋەلسىزدىك مەملەكەتىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك فاكتورى بولا دا بەرمەك. جانە ۇلى ۇعىم تاۋەلسىزدىك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى, بىتپەيدى. بۇل جەكە ادام ءۇشىن ماقساتتاردى, مىندەتتەردى جانە ولارعا جەتۋ ادىستەرىن ءوز بەتىنشە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن انىقتاۋدى, قوعام الدىندا تۇرعان ورتاق مۇددەنى شەشۋدە بەلگىلى ءبىر مىنەز-ق ۇلىقتى تاڭداۋ ەركىندىگىن قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى ءبىز ۇلتتىق رۋحپەن, ۇلتشىلدىقپەن, حالىقتىڭ ساياسي ساناسىمەن, شىنايى الەۋمەتتىك ەركىندىكپەن, قوعامداعى دەموكراتيالىق ۇدەرىسپەن, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقپەن, تاعى باسقا تولىپ جاتقان ۇعىمدارمەن تىكەلەي تاعدىرلاس, باعىتتاس, اجىراماس تۇتاستىقتاعى «تاۋەلسىزدىك» ءسوزىنىڭ اسا قاسيەتتى ءمانىن تەرەڭىرەك ءارى كەڭىرەك ءتۇسىنىپ جاتساق, ۇتىسىمىز كوپ بولار ەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جالعاسادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز» دەپ الداعى ماقسات-مىندەتتەر ايقىندالعان ەدى.
قازىر ەلىمىز عاسىرلار اڭساپ قولى جەتكەن تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ باعىتىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ جاتقان جاعدايدا بار عۇمىرىن ءوز ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىنا ارناعان, تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەت اسىل ارمانى دا, سەرگەك سەنىمى دە بولعان, الاش ارداقتىلارىنىڭ ازاتتىق يدەيالارىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مۇستافا شوقايداي توعىز تىلدە جازىلعان, ءالى ۇشتەن ەكىسى اۋدارىلماعان شىعارماشىلىق مۇراسىن تۇگەل انا تىلىمىزدە سويلەتسەك, ولاردى تەرەڭىرەك زەرتتەي, مولىنان يگەرە تۇسسەك, اسا ءماندى رۋحاني ازىق ەتە تۇسەر ەدىك.
ابدىجالەل باكىر,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
