1996 جىلعى 2 مامىر كۇنى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ەلتسيننىڭ جارلىعىمەن 1941–1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن لەيتەنانت ۆلاديمير بالاشوۆقا, كىشى سەرجانت باحتۋراس بەيسكباەۆقا, كاپيتان الەكساندار ماسلوۆقا جانە كىشى سەرجانت گريگوري رەۋتوۆقا «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلەدى. بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك ناگرادانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قانداي قاتىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ماسەلە – وسىندا.
الاپات سوعىستىڭ سوڭعى اقيقاتى ەشقاشان بولمايدى دەيدى. راس ءسوز. ارادا جارتى عاسىر وتكەندە كومبەدە ءتۇرلى سەبەپتىڭ سالدارىنان قالىپ قويعان اقيقاتتىڭ ءبىرى وسى جارلىقتىڭ جارىققا شىعۋىنان دا ورىن الىپ وتىر.
ءبىز بىلەتىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا «كاپيتان نيكولاي گاستەللو ەكيپاجىنىڭ ەرلىگى» دەگەن داڭق پەن داقپىرتقا بىردەي تاڭىلعان دەرەك بار. ول ءتۇرلى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وقۋلىقتار مەن كوممۋنيستىك يدەولوگيادا ابدەن ناسيحاتتالىپ, «وتقا ورانىپ بارا جاتقان ەكيپاج جاۋدىڭ تانك كولونناسىنىڭ ۇستىنە شۇيلىگىپ, قۇلديلاي قۇلادى» دەپ, وتان ءۇشىن جانپيدا ەرلىك جاساعانى باسقالارعا ۇلگى بولىپ تاراعان. بۇل وشپەس, ءورشىل ەرلىكتى 1941 جىلى 26 ماۋسىم كۇنى, ياعني سوعىستىڭ بەسىنشى كۇنى پرولەتاريات وتباسىنان شىققان, 1928 جىلدان كوممۋنيست, كاپيتان ن.گاستەللونىڭ ەكيپاجى جاسادى دەگەن توقتامعا كەلەدى. سول سەبەپتى وسى ەكيپاجدىڭ كومانديرىنە سوعىستىڭ ەكىنشى ايىندا, ياعني 27 شىلدەدە العاشقى التىن جۇلدىزدىڭ قاتارىندا ەڭ جوعارعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە «گاستەللوشىلار» تەرمينى ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ ءرامىزى بولادى. اسكەري تاريحشىلاردىڭ مالىمەتىنشە, سوعىس جىلدارىندا جاۋ اسكەرى مەن تەحنيكاسى شوعىرلانعان جەرگە شابۋىل جاساۋ بويىنشا وتقا ورانعان 327 ەكيپاج جويقىن سوققى بەرگەن ەكەن. سولاردىڭ بارلىعى دا كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاققان جوق. ءتىپتى ەرلىكتەرى ءتۇرلى جاعدايدا ەسكەرۋسىز قالعاندارى دا از ەمەس.
1951 جىلى 12 مامىردا بەلورۋسسيانىڭ ۇلى وتان سوعىسى مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى شۋتسكي مولودەچنەنسكي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ اتىنا «قۇپيا» دەگەن بەلگىمەن حات جازادى. ول ءوز حاتىندا سوناۋ 1941 جىلى 26 ماۋسىم كۇنى رادوشكوۆيچي كەنتىنىڭ ماڭىنا قۇلاعان گاستەللو ەكيپاجى مۇشەلەرىنىڭ سۇيەگىن ورتالىق زيراتقا اكەلىپ, قايتا جەرلەۋ جونىندە ۇسىنىس جاسايدى. ديرەكتوردىڭ ويىندا يماندىلىق ىستەن باسقا بوتەن نارسە, كۇدىك-كۇمان دا جوق ەدى. جالپى, وپات بولعان ەرلەردىڭ قۇرمەتىنە ءبىر جەردەن ەسكەرتكىش تۇرعىزۋدى جوسپارلاعان ەكەن.
كۇتپەگەن توسىن جاعدايدا, ايگىلى «گاستەللو ەكيپاجى جەرلەنگەن» دەگەن قابىردى قازعاندا كاپيتان ا.ماسلوۆ ەكيپاجى مۇشەلەرىنىڭ سۇيەكتەرى, ۇشقىشتاردىڭ وزدەرىنە ءتان كوزاينەك, پاتەر كىلتى, ءارتۇرلى م ۇلىكتەرى, قۇجاتتارى سالىنعان جەكە فۋتليارى, اتى-ءجونى جازىلعان مەدالوندارى تابىلادى. ەكيپاجدىڭ اتقىش-ءراديسى گ.رەۋتوۆتىڭ قۇجاتتارى نەگىزىندە 1918 جىلى چكالوۆ وبلىسى, پوكروۆكا اۋدانى, كۋلاگينو دەرەۆنياسىندا دۇنيەگە كەلىپ, اسكەري قىزمەتىن 42-اسكەري اۋە ديۆيزياسىنىڭ 207-پولكىنىڭ اۋە اتقىشى-ءراديسى بولىپ اتقارعانى تولىق انىقتالادى. كەڭەس ارمياسىنىڭ ەسەپكە تىركەۋ ءبولىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا «1941 جىلى 26 ماۋسىمدا حابار-وشارسىز كەتكەن» دەلىنەدى. دب-3 ف بومبالاۋشى ۇشاعىمەن اسكەري تاپسىرمانى ورىنداۋدان كەيىن پولككە قايتا ورالماعان.
كاپيتان ماسلوۆ ەكيپاجى مۇشەلەرىنىڭ اسكەرگە شاقىرىلعان كەزدەگى دەرەكتەرى دە تولىق انىقتالادى. ال اتى-ءجونى قازاق بالاسىنا ءدال كەلەتىن «كىشى سەرجانت بەيسكباەۆ باحتۋراس 1920 جىلى تۋعان, الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنىڭ ازاماتى» دەگەن رەسمي دەرەكتى ودان ءارى ىندەتىپ ايقىنداۋ, وكىنىشكە قاراي, كوپ كەشىكتى, ۇزاق ۋاقىت ۇنسىزدىكتەن ءارى اسپادى.
كەڭەس ارمياسى كادرلار جونىندەگى باس باسقارماسىنىڭ 1951 جىلعى 22 قاراشاداعى بۇيرىعى بويىنشا كاپيتان ا.ماسلوۆ بۇرىنعى «حابار-وشارسىز كەتكەن» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «اسكەري تاپسىرمانى ورىنداۋ كەزىندە قازا تاپتى» دەلىنىپ تۇزەتىلدى.
اسكەري تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋى ناتيجەسىندە جانە كوزى ءتىرى كۋاگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا سول وتقا ورانعان 26 ماۋسىمدا گاستەللو مەن ماسلوۆتىڭ ەكيپاجى اۋەگە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇشىپ, جاۋ تانكىسى كولونناسىنىڭ ۇستىنە جانىپ بارا جاتىپ شۇيلىگىپ قۇلاعان ءساتىن كورگەن كۋالەر دە ەكيپاجداردى جاڭىلىسىپ, شاتاستىرعان.
باسى اشىق ءبىر ماسەلەنى ايتقانىمىز ءجون. ماسلوۆ ەكيپاجىنىڭ ەرلىگىن جاڭعىرتىپ, مويىنداۋ جولىنداعى ازاپتى كۇرەسكە پروكۋراتۋرا تەرگەۋشىسى ۆاسيلي حاريتونوۆ 30 جىل عۇمىرىن ارنادى. ەسكەرۋسىز قالعان ەرلىكتى ەلگە تانىتۋ ازاماتتىق پارىزىم دەپ ساناعان پاراساتتى كىسى بۇل ءىستى جۋكوۆسكي اتىنداعى اسكەري اكادەميانى تامامداعان ۇلى ەدۋاردقا اياعىنا شەيىن جەتكىزۋدى سەنىپ تاپسىرادى. اسكەري مايور شەندى ينجەنەر ەدۋارد حاريتونوۆ قۇداي وڭداپ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنە قىزمەتكە تۇرىپ, بۇل مانساپ ءومىر بويى ارمانداپ كەتكەن اكە ءىسىن لايىقتى تۇردە تياناقتاپ زەرتتەۋگە جانە اقيقاتقا جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
1993 جىلى ماسلوۆ ەكيپاجى مۇشەلەرى ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مىڭ بولعىر ە.حاريتونوۆ ماسلوۆ ەكيپاجى مۇشەلەرى تۋرالى تۋعان جەرلەرىنە تۇگەل حابار سالدى. اسكەري اۋە اتقىشى باحتۋراس بەيسكباەۆتىڭ (رەسەيدەگى قۇجات نەگىزىندە الىندى) ۇلتى قازاق, تۋعان جەرى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانى ەكەنىن ەسكەرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنە دە حات جولدايدى.
رەسەيدىڭ «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ 1997 جىلى 27-28 قاڭتارداعى نومىرىندە ەد. پوليانوۆسكيدىڭ «ەكى كاپيتان. گاستەللو, گاستەللوشىلار جانە باسقا كوپ جايلار جونىندەگى اششى شىندىق» دەگەن زەرتتەۋ-تانىمدىق ماقالاسى جاريالاندى. مۇنى كەيبىرەۋلەر ەرەكشە تولقي وتىرىپ وقىدى, قايسىبىرەۋلەر قارادى دا قويدى. بەلگىلى قالامگەر, ءماجىلىسى دەپۋتاتى ارعىنباي بەكبوسىننىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «رەسەي باتىرى – باحتۋراس بەيسكباەۆ» دەگەن تاقىرىپپەن شىققان شاعىن ماقالاسى كوكەيگە وي سالدى.
سونىمەن سوعىستىڭ بەسىنشى كۇنى قاھارماندىقپەن قازا تاپقان باتىردىڭ تولىققاندى دەرەكتەرىن ىزدەستىرۋ قازاقستاندا رەسمي ورىنداردىڭ ارالاسۋىمەن جۇرگىزىلەدى, ءبىراز ماعلۇمات تا جيناستىرادى. الماتى قالاسىنداعى اسكەري كوميسسارياتتاردا 1938–1941 جىلعى ەسەپتىك تىركەۋدە «باحتۋراس بەيسكباەۆ» ەسىمى ەش كەزدەسپەيدى. سوعان قاراماستان «بايسيمباەۆ باك(ح)تۋراس» دەگەن ازاماتتىڭ اتى-ءجونى بار بولىپ شىقتى. ول 1920 جىلى تۋعان 1939 جىلى 13 قازاندا بيسك قالاسىنا شاقىرىلعان. ال قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە 1938 جىلعى ۇلگىدەگى كومسومول بيلەتىن اۋىستىرۋشىلار تىزىمىندە «بەيسەباەۆ باكتۋراز» (1920 جىلى تۋعان, قازاق, وقۋشى, كومسومول) ەسىمى تىركەلگەن.
بۇل ەكى اراداعى شامالى عانا ايىرماشىلىقتى ەسكەرسەك, ءسوز ءبىر ادام توڭىرەگىندە بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىنداعى ىلە سەلوسى, ياعني ب.بەيسكباەۆتىڭ تۋعان جەرى دەلىنگەن ورىن قاپشاعاي تەڭىزىنىڭ استىندا قالىپ قويعاندىقتان, كەزىندە اقشالاي وتەماقى الىپ قونىس اۋدارعان بايىرعى تۇرعىنداردى تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءساتى تۇسكەن جوق. اتى-ءجونى كادىمگى ەل ىشىندە بەلگىلى كىسى ەسىمدەرىنىڭ قاتارىنا ساۋاتتى كىرىگىپ, ۇلتتىق ءتىل زاڭدىلىعىنا ساي ايتىلۋى مەن جازىلۋى تۇپكى ماعىناسىنا قاراي تياناقتالدى.
ءبىزدىڭ بۇل تاقىرىپتا جۋرناليستىك زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەلى, قامتۋى اۋقىمدى بولۋىنا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى (باس رەداكتورى ءۋاليحان قاليجان ۇلى) مەن «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ (پرەزيدەنتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد) «باتىر جولى – باۋىر جولى» ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ زور كومەگى ءتيدى. سول كەزدەگى اقپارات ءمينيسترى التىنبەك سارسەنباەۆتىڭ دا قولداۋى بولدى.
تۇيىندەپ ايتساق, نەگىزى ءبىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتتەرىندە ءۇستى-ۇستىنە جاريالانعان جازبالارىمىزدا, ودان كەيىن 2000 جىلى «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قاھارمان باقتىوراز» اتتى دەرەكتى حيكاياتتا اڭىز بەن اقيقات اراسىندا تالايعى تارتىس پەن تالقىلاۋعا ارقاۋ بولعان باتىر, بوزداق باقتىوراز بەيسەكباەۆتىڭ الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانىنداعى اتاقونىسىن مەكەن ەتكەن تۋعان-تۋىستارىمەن, اۋقاتتى اۋلەتتى اكەلەرىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ, جەتىم قالىپ, اشارشىلىققا ۇرىنعاندا مەيىرىمدى جانداردىڭ قولعابىسىمەن ىلە جاققا كەلگەن بالا بولعانىن, اياۋلى جەڭگەسى 86 جاستاعى اسەمبالا اجەمەن اڭگىمەدە قازىرگى قاپشاعاي تەڭىزى ورنىنداعى ىلە ستانساسىندا ورىسشا ءبىلىم العانىن, سوناۋ 1938 جىلى اسكەرگە شاقىرىلعانشا قۇيعاندا («دوستيجەنيە» ۇجىمشارى) سىبىردەن جەر اۋىپ كەلگەن كارىس اعايىندارعا اۋدارماشى بولعانىن, 1940 جىلى لاتۆيادا ا.ماسلوۆ سياقتى اسكەردە بولعان فوتوسىن, اعايىن-جاقىندارىنا لاتىن تىلىندە حات جازعانىن كورىپ, ءبىلىپ, اعايىندارىنىڭ ىزدەۋى ناقپا-ناق بولعانىن, جاس جاۋىنگەر تۋعان جەرىنە باتىر بولىپ ورالدى دەپ شۇكىر ەتتىك.
ونىڭ تۇعىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىسكە جەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ باتىرلار شوعىرىندا جۇلدىزداي الاۋلاپ, جارقىراپ تۇراتىن بولادى. «باتىر جولى – باۋىر جولى» ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا قايراتكەر تۇلعا مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ بىزبەن بىرگە باتىردىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلىندا بولىپ, كوپ جايتقا قانىققان ازاماتتىعىن ايتۋىمىز ابزال بولار. جالپى, اتالعان ەكسپەديتسيا ءوزىنىڭ الدىنا قويعان مىندەتتى تولىق ورىندادى. قازاقستاندا, رەسەي مەن بەلورۋسسيا ساپارلارىندا «اتامۇرا» كورپوراتسياسى قارجىلاي دا قامتاماسىز ەتىپ, بىزبەن بىرگە «حابار» تەلەارناسىنىڭ دەرەكتى فيلم تۇسىرۋىنە قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» پوشتاسىنا جۇزدەگەن حات كەلدى, ءاربىر ماقالامىز جارىق كورگەن سايىن باقتىورازدىڭ تاعدىرىنا ۇقساس كەلەتىن بىرنەشە جاۋىنگەردىڭ دە ارحيۆتىك دەرەكتەرىن تابۋعا جاردەمدەستىك.
1998 جىلى 6 مامىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن باقتىوراز بەيسەكباەۆقا جوعارى ەرەكشەلىك دارەجەسى – «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. وسىعان وراي تاعى دا «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ باسشىلىعى مارتتىك تانىتتى. الماتىدا, رەسپۋبليكا سارايىندا اقىندار ايتىسىن وتكىزدى. باتىردىڭ بالقاش اۋدانىنداعى اعايىن-تۋىستارىن تۇگەل شاقىرىپ, سىي-قۇرمەت كورسەتتى. ارۋاعىنا ارناپ اس بەردى. سول ءبىر القالى جيىنداردا اتاقتى اسكەري ۇشقىش, اتى اڭىزعا اينالعان قوس التىن جۇلدىزدى باتىر تالعات بيگەلدينوۆ, مايدانگەر, اكادەميك, زاڭگەر سالىق زيمانوۆ سەكىلدى تانىمال قايراتكەر ادامدار اسقان جانقيارلىق ەرلىك جاساعان ەرلەردى ۇمىتپاي, وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن باتىرلاردىڭ رۋحىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن باسا ايتقانىمەن ەستە قالدى.
قاھارمان قازاقتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن بىرقاتار وڭدى ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلدى. بەرەكەلى باقاناس اۋىلىندا ورتا مەكتەپكە ەسىمى بەرىلىپ, بيۋست قويىلدى. ەلوردادا باتىر اتىندا ەڭسەلى كوشە بار. ول قاھارماننىڭ حالقىمەن قاۋىشۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن ەل گازەتى اتىنداعى كوشەمەن قاتارلاس جاتىر.
مارتەبەسى بيىك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ عاسىردان اسا جىلناماسىنىڭ ءار پاراعى ماعان قىمبات قازىناداي, ءار ءسوزى ساعىنىشتى سىرلاسقانداي كورىنەدى.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن
