فوتو: جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاقستاننىڭ شىۇ-عا توراعالىعى
بيىلعى جىلدىڭ ەلەۋلى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى - تاريحتا تاعى دا ءىزىن قالدىرعان شانحاي ىنتىماقتاستىقتىق ۇيىمىنىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى. بۇل ۇيىمنىڭ باستاۋىندا بەس ەل تۇر. ياعني 2001 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي جانە تاجىكستاننان قۇرالعان «شانحاي بەستىگىنىڭ» بازاسىندا قۇرىلعان.
ايتا كەتەيىك, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى – ەڭ الدىمەن, ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق قۇرىلىم. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جىل ساناپ ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. ياعني شىۇ ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىن قامتيتىن ايماقتىق ىرگەلى ۇيىمعا اينالىپ وتىر.
بۇگىندە اۋعانستان, بەلارۋس, موڭعوليا مەملەكەتتەرى سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان ۇيىم مۇشەلىگىنە ءۇندىستان, يران, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان ەلدەرى كىرىپ وتىر. ال ازىرگە وڭىردەگى ازەربايجان, ارمەنيا, باحرەين, مىسىر, كامبودجا, قاتار, كۋۆەيت, مالديۆ, ميانما, نەپال, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ساۋد ارابياسى, تۇركيا, شري-لانكا مەملەكەتتەرى ورتاق ديالوگ ماسەلەسىندە سەرىكتەس ەلدەر قاتارىندا تۇر.
استانا سامميتىندە ءۇش جىلعا سوزىلعان بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىمعا كىرۋ ۇدەرىسىنە سوڭعى نۇكتە قويىلماق. بەلارۋستى قابىلداۋ ءراسىمى 2022 جىلى سامارقاند سامميتىندە باستالعان بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن شىۇ العاش رەت ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىنداعى الەمدىك بىرلىك تۋرالى» باستامانى قولعا الماق. ياعني شىۇ ادىلەتتى بەيبىتشىلىك فورمۋلاسىنىڭ ۇجىمدىق ىزدەۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى ۇسىنعالى وتىر.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندى قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە 150-گە جۋىق ءىس-شارا, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق دامۋ, تۋريزم, ەنەرگەتيكا, بيزنەس سالالارىندا فورۋمدار جانە شىۇ جاستار كەڭەسى وتكەنىن مالىمدەدى.
«ۇيىمنىڭ شارتتىق بازاسى 60 جاڭا قۇجاتپەن تولىقتىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى كەلىسىم, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ستراتەگياسى جانە باسقا دا قۇجاتتار. شىۇ سەرىكتەستەرى سانالاتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتارى كوبەيدى. ينۆەستيتسيالار جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى قايتا جانداندى. ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋعا كوشۋ ۇدەرىسى قارقىندى دامي باستادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا توراعالىعى
قازىرگى تاڭدا بەدەلدى حالىقارالىق بىرلەستىككە اينالعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەنى بارشاعا ءمالىم. وسى ورايدا 2009 جىلى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) رەتىندە نەگىزى قالانعان ۇيىمنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ءسامميتى 2011 جىلى الماتىدا ۇيىمداستىرىلعانى تەگىن بولماسا كەرەك.
2021 جىلى اتاۋى وزگەرگەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا (حاتشىلىعى ىستانبۇلدا ورنالاسقان) ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇركيا مۇشە بولسا, تۇرىكمەنستان مەن ماجارستان باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە. سونداي-اق ەلىمىز – تۇركى الەمىنە تيەسىلى وزگە دە قۇرىلىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ باسىن قوساتىن تۇركسوي (حاتشىلىعى انكارادا), پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋىمەن اينالىساتىن تۇركپا (حاتشىلىعى باكۋدا), ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن قامتيتىن تۇركى اكادەمياسى (حاتشىلىعى استانادا) قۇرىلۋىنىڭ نەگىزگى باستاماشىسى.
بىلتىر قاراشادا استانادا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ح ءسامميتى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى. تۇركى ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋ – ورتاق مۇرات. ءبىز «تۇركى الەمى» اتتى جاڭا برەندتى دارىپتەۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى بارىنشا نىعايىپ, الەۋەتى ارتا تۇسەدى», دەپ مالىمدەدى.
قازاقستاننىڭ ۇقشۇ-عا توراعالىعى
بيىل ەل ورداسى - استانادا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوتتى. شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى سەسسيا وتىرىستارىنا بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, سونداي-اق ۇقشۇ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قاتىستى.
بيىل قازاقستان وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتتى. سول سەبەپتى سامميت استانادا ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ اياسىندا بيىل ەلىمىز 60-قا جۋىق ءىس-شارا ۇيىمداستىرعان. جاۋاپتى مىندەتتى قازاقستان تولىعىمەن ورىندادى.
ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ ەستافەتاسىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى قابىلدادى. سادىر جاپاروۆ كەلەسى جىلى بىشكەكتە كيبەرقاۋىپسىزدىك بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شاعىن قۇرامداعى سەسسيادا قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبارى ورىندالعانىن ايتقان ەدى.
«ۇيىمنىڭ جارعىلىق ورگاندارىنىڭ وتىرىستارى, اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى جانە پروفيلاكتيكالىق وپەراتسيالار جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرىلدى. سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاراستىردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارى مەن پارلامەنت سپيكەرلەرىنىڭ دەڭگەيىندە كەزدەسۋلەر ءوتتى. ۇيىمنىڭ قوسىمشا جانە جۇمىس ورگاندارىنىڭ كەڭەستەرى وتكىزىلدى. ۇقشۇ قىزمەتىنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار جاسالدى. سەسسيا ارالىق كەزەڭدە بىرقاتار ماڭىزدى قۇجات قابىلداندى. بۇلار حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, قورعانىس سالاسىنداعى ىقپالداستىق, سونداي-اق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى سىن-قاتەرلەرى مەن قاۋىپتەرىنە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن قامتيدى. ۇلى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قاتىستى دايىندىق جۇمىستارىنا ايرىقشا ءمان بەرىلدى», دەد پرەزيدەنت.
قازاقستاننىڭ اوسشك-گە توراعالىعى
1992 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ازياداعى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە تۇراقتىلىق مۇددەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ۇكىمەتارالىق فورما بولىپ تابىلادى.
اوسشك مۇشەلەرى 27 مەملەكەت, 9 مەملەكەت باقىلاۋشى جانە 5 باقىلاۋشى ۇيىم بولىپ تابىلادى.
توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى كەزىندە اوسشك-ءنى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋعا نەگىزدەلگەن بىرقاتار ماڭىزدى باسىمدىقتى ىسكە اسىرۋدى كوزدەدى.
«ساياسي ديالوگتىڭ ايماقتىق پلاتفورماسى رەتىندە اوسشك-ءتىڭ كەمەلدىگى مەن تيىمدىلىگى ونى ودان ءارى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ باستاۋى بولماق. مۇشە مەملەكەتتەر قازىردىڭ وزىندە اوسشك-ءتىڭ ءىس-جۇزىندە ۇيىم رەتىندە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن بىرنەشە رەت تالقىلادى جانە سولاي ەكەنىنە كەلىسەدى. ءبىز جاڭا ۇيىم قۇرمايتىنىمىزدى, كەرىسىنشە ينستيتۋتسيونالدى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتىپ جاتقانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. كەڭەستىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ازيانىڭ الەمدىك ىستەردەگى ارتىپ كەلە جاتقان ءرولىن نىعايتىپ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى», دەدى پرەزيدەنت ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ التىنشى سامميتىندە.
توقاەۆ قازاقستاننىڭ 2022-2024 جىلدارى جاڭا مەرزىمگە توراعالىق ەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قولداعان اوسشك-گە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارىنە العىس ايتتى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان الدىندا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇرعانىنا توقتالىپ, كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعى مەن قولداۋىنا سەنىم ارتاتىنىن ايتتى.
پرەزيدەنت بيىل كەڭەستى شاقىرۋ تۋرالى باستامانىڭ كوتەرىلگەنىنە 30 جىل تولعانىن ەسكە سالدى. توقاەۆ وسى كەزەڭ ىشىندە بۇل جيىن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق تۇعىرىنا جانە زاماناۋي ديپلوماتيانىڭ حالىقارالىق ينستيتۋتىنا اينالعانىن مالىمدەدى.
سامميت بارىسىندا بىرقاتار قۇجات قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, اوسشك-ءنىڭ ترانسفورماتسياسى تۋرالى استانا مالىمدەمەسى قابىلداندى.
سونىمەن قاتار اوسشك قورىن قۇرۋعا قاتىستى قۇجات بەكىتىلدى. اوسشك قورىنىڭ ماقساتى – اوسشك جوبالارىن ىرىكتەۋگە جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناۋدىڭ ارنايى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ.
ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى
بيىل رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلدى. ساپار بارىسىندا شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوزدەر ءوتتى. كەلىسسوز بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ونەركاسىپ كووپەراتسياسى, ەنەرگەتيكا, مۇناي-گاز ونەركاسىبى, ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ تاسىمالى, ماشينا جاساۋ, كولىك-لوگيستيكا, قارجى, ەكولوگيا, سۋ ساياساتى, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىقپالداستىقتى دامىتۋ كەلەشەگىن تالقىلادى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ءوزارا ساۋدا-ساتتىق ۇزدىكسىز دامۋدا, تاياۋ ۋاقىتتا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىن 30 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بار. ينۆەستيتسيا سالاسىندا دا وڭ ءۇردىس بايقالادى.
«بۇگىندە جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 18,3 ملرد دوللار بولاتىن 93 بىرلەسكەن جوبا جۇزەگە استى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا 22 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. الداعى ۋاقىتتا شامامەن قۇنى 29,5 ملرد دوللار بولاتىن جانە 20 مىڭنان اسا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 49 جوبانى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
شىن مانىندە, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتىر. تاۋار اينالىمى ارتا ءتۇستى. بىلتىر ونىڭ كولەمى 27 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل رەتتە سىرتقى ساۋدامىزدىڭ 20 پايىزعا جۋىعى رەسەيدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. رەسەيدەن كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 25 ملرد دوللارعا جۋىقتادى. جىل سايىنعى ينۆەستيتسيا مولشەرى دە ايتارلىقتاي ارتتى: بىلتىرعى قورىتىندى بويىنشا ەكى ەسە, ياعني 3 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايدى. قازاقستاندا 23 مىڭ رەسەيلىك جانە بىرلەسكەن كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ەلىمىزدەگى شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسى بار كاسىپورىنداردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى.
سونداي-اق قازاقستان مەن رەسەيدىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى مۇلدەم جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
«لۋكويل» كومپانياسىمەن بىرگە «قالامقاس تەڭىز», «حازار» ءىرى كەن ورىندارىن يگەرۋگە كىرىستى. بۇل جوباعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 6 ملرد دوللاردان اسادى. بۇدان بولەك, رەسەيلىك ارىپتەستەر مۇناي-گاز حيمياسى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. 2022 جىلى «سيبۋر» كومپانياسىمەن بىرگە ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى پوليپروپيلەن ءوندىرىسىن ىسكە قوستىق. زاۋىت جىلىنا 500 مىڭ توننا ءونىم وندىرەدى. بۇگىندە بۇل كاسىپورىن قازاقستان وڭدەۋشىلەرىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ءوز ونىمدەرىن رەسەي, قىتاي, تۇركيا جانە باسقا دا ەلدەرگە ەكسپورتتايدى. بيىل قىركۇيەك ايىندا جىلىنا 1,2 ملن توننا پوليەتيلەن وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالدى. «تاتنەفت» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, قۋاتى جىلىنا 340 مىڭ توننا بۋتاديەن شىعارۋعا جەتەتىن جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. گاز سالاسىندا دا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزىلدى. رەسەي گازى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وزبەكستانعا العاش رەت تاسىمالدانا باستادى. «گازپروم» كومپانياسىمەن قىرعىزستانعا كوگىلدىر وتىن تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار رەسەيدەن قازاقستانعا گاز جەتكىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين ف.م.دوستوەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيليالىن رەسمي تۇردە اشۋ راسىمىنە بەينەبايلانىس ارقىلى قاتىستى.
مۇنان سوڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى ۋنيۆەرسيتەت فيليالىن اشۋعا رۇقسات بەردى.
سونداي-اق جيىنعا قازۇۋ باسقارما توراعاسى – رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ پەن وممۋ رەكتورى سەرگەي زامياتين قاتىستى.
رەسەيدە تۇڭعىش رەت اشىلعان قازاقستان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالىنا تالاپكەرلەردى قابىلداۋ 2025 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا جوسپارلانعان. قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى ستۋدەنتتەردى وقىتۋ ءۇشىن ارنايى 200 گرانت ءبولدى.
سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين قازاقستانعا بەسىنشى رەت مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلىپ وتىر.
ساپار قارساڭىندا «قازاقپارات» اگەنتتىگىنىڭ سايتى مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە قىتاي پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسى شىقتى. وندا ول قىتاي قازاقستاننىڭ باس ساۋدا ارىپتەسىنە اينالعانىن, قازاقستان تاۋارىنىڭ ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشىسى قىتاي ەكەنىن جازعان. ونىڭ سوزىنشە, بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 41 ميلليارد دوللارعا جەتىپ, رەكورد جاڭارتقان.
قازاقستان ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ مءالىمەتىنشە, 2023 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 31,5 ميلليارد دوللار بولعان. 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 24,1 ميلليارد دوللار, 2021 جىلى 18 ميلليارد دوللار قۇراعان.
بۇۇ ساۋدا ستاتيستيكاسىنا قاراعاندا, 2023 جىلى قىتايدىڭ قازاقستانعا ەكسپورتى 24,7 ميلليارد دوللار, يمپورتى 16,4 ميلليارد دوللار بولعان. قوسىندىسى سي تسزينپين ايتقان 41 ميلليارد دوللار بولادى. بۇل – بۇۇ-عا قىتاي تارابى بەرگەن ماعلۇمات.
ال قازاقستان تاراپى بەرگەن ماعلۇمات بويىنشا, 2023 جىلى قازاقستاننىڭ قىتاي ەكسپورتى 14,8 ميلليارد دوللار, ال قىتايدان يمپورت 16,8 ميلليارد دوللار كولەمىندە دەپ كورسەتىلگەن. ياعني قىتاي مەن قازاقستان دەرەگىندە الشاقتىق بار.
قازاقستان قىتايعا كوبىنە شيكىزات پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتسا, ول جاقتان كيىمنەن باستاپ, ەلەكترونيكاعا دەيىن مىڭداعان تاۋار ءتۇرىن الادى.
استانا بۇۇ-عا ۇسىنعان دەرەككە قاراعاندا, قىتاي كەيىنگى ەكى جىلدا راسىمەن دە قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالعان. وعان دەيىن بۇل تىزىمدە كوش باستاپ كەلگەن رەسەيمەن قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى ساۋداسى بىلتىر 26 ميلليارد دوللار بولعان.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋدە قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا قازىر قۇنى 14,5 ميلليارد دوللار بولاتىن 45 ورتاق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل "جوبالار ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, كولىك-ترانزيت, جاسىل ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا سالالاردى قامتيدى".
سونداي-اق, توقاەۆ كەيىنگى 15 جىلدا قىتايدىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسياسى 24 ميلليارد دوللارعا جەتتى دەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءازىربايجان, فرانتسيا, كاتار جانە سينگاپۋرعا مەملەكەتتىك ساپارلارى
2024 جىلى پرەزيدەنتتىڭ شەتەلگە جاساعان ساپارلارى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ۇستانىمىن نىعايتىپ, ارىپتەس مەملەكەتتەرمەن سەنىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋعا ىقپال ەتتى.
11-12 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى ازەربايجانعا مەملەكەتتىك ساپار جاسادى. بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى دامىتۋ بولدى. ناقتىراق ايتقاندا, قازاقستان مەن ازەربايجان كاسپي تەڭىزى ارقىلى تاۋار تاسىمالىن ارتتىرۋ, كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىستى. سونىمەن قاتار مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
22-24 مامىردا مەملەكەت باسشىسى سينگاپۋرعا مەملەكەتتىك ساپار جاسادى. پرەزيدەنت سينگاپۋردىڭ ساياسي جانە ىسكەرلىك توپتارىمەن كەزدەسىپ, تسيفرلىق ەكونوميكا, يننوۆاتسيا جانە جاسىل تەحنولوگيا سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. بۇل ساپار قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن ارىپتەستىك بايلانىستارىن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى.
4–5 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسياعا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەلەسى كۇنى, 5 قاراشادا, قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرونمەن ەليسەي سارايىندا كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. پرەزيدەنتتەر بىرقاتار كەلىسىمدەر, مەموراندۋمدار مەن كەلىسىمشارتتارعا قول قويدى.
13-14 اقپاندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتار استاناسى دوحا قالاسىنا رەسمي ساپارمەن باردى. بۇل ساپاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مەن كاتار اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار تالقىلانىپ, ەنەرگەتيكا, ينفراقۇرىلىم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى كەلىسىمدەر جاسالدى. سونىمەن قاتار كاتار مەن قازاقستان اراسىنداعى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىشكەكتە (قىرعىزستان) وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋى
تۇركى الەمىنە كەلسەك, قازىرگى تاڭدا بەدەلدى حالىقارالىق بىرلەستىككە اينالعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەنى بارشاعا ءمالىم. وسى ورايدا 2009 جىلى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) رەتىندە نەگىزى قالانعان ۇيىمنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ءسامميتى 2011 جىلى الماتىدا ۇيىمداستىرىلعانى تەگىن بولماسا كەرەك.
2021 جىلى اتاۋى وزگەرگەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا (حاتشىلىعى ىستانبۇلدا ورنالاسقان) ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇركيا مۇشە بولسا, تۇرىكمەنستان مەن ماجارستان باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە. سونداي-اق ەلىمىز – تۇركى الەمىنە تيەسىلى وزگە دە قۇرىلىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ باسىن قوساتىن تۇركسوي (حاتشىلىعى انكارادا), پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋىمەن اينالىساتىن تۇركپا (حاتشىلىعى باكۋدا), ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن قامتيتىن تۇركى اكادەمياسى (حاتشىلىعى استانادا) قۇرىلۋىنىڭ نەگىزگى باستاماشىسى.
بىلتىر قاراشادا استانادا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ح ءسامميتى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى. تۇركى ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋ – ورتاق مۇرات. ءبىز «تۇركى الەمى» اتتى جاڭا برەندتى دارىپتەۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى بارىنشا نىعايىپ, الەۋەتى ارتا تۇسەدى», دەپ مالىمدەدى.
ۇيىمدى نىعايتىپ, الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان توراعالىعى «تۇركى الەمى» دامۋىنىڭ الداعى 10 جىلدىق كەزەڭىن قامتيتىن باسىمدىقتارىن ايقىنداپ بەردى. «Turkتime», ياعني «تۇركى ءداۋىرى» دەگەن ۇرانمەن وتكەن سامميتتە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وسى ءسوزدىڭ لاتىنشا نۇسقاسىنىڭ ءار ارپىنەن باستالاتىن تومەندەگىدەي سەگىز باعىتىن كورسەتتى: سالت-ءداستۇر (traditions), بىرىزدەندىرۋ (unification), رەفورمالار (reforms), ءبىلىم (knowledge), سەنىم (trust), ينۆەستيتسيا (invesments), مەدياتسيا (mediation) مەن ەنەرگيا (energy).
بيىلعى قاراشا ايىنىڭ باسىندا بىشكەكتە وتكەن ءسامميتتىڭ اشىلۋىندا (قازاقستان توراعالىعى قىرعىز تاراپىنا تاپسىرىلدى) ءسوز سويلەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل جيىننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 15 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى از عانا ۋاقىت ىشىندە بەدەلدى قۇرىلىمعا اينالدى. ونىڭ الەمدىك مارتەبەسى ارتتى. بۇل – ەڭ الدىمەن, بەرەكەلى بىرلىگىمىزدىڭ, ورتاق كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسى. وسى باسقوسۋ ىرىستى ىنتىماعىمىزدى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى دەپ سەنەمىن», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VI كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنە قاتىسۋى
بيىل پرەزيدەنت ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VI كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىسىنا قاتىستى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VI كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. جيىنعا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ جانە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى, ورتالىق ازيا بويىنشا پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى كاحا يمنادزە قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدىڭ التىنشى رەت وتكىزىلۋى تاراپتاردىڭ باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى عاسىرلار بويىنا جالعاسقان دوستىق بايلانىستى نىعايتۋعا, كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە جانە حالىقارالىق ارەناداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋگە بەيىلدى ەكەنىن كورسەتەدى.
«COP 29» دۇنيەجۇزىلىك كليمات ءسامميتى
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ باكۋدە وتكەن «COP 29» دۇنيەجۇزىلىك كليمات سامميتىنە قاتىستى. ونىڭ بارىسىندا ول قازاقستاننىڭ جاھاندىق كليماتتىق كۇن تارتىبىنە ادالدىعىن راستادى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن, سونداي-اق تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەڭ الدىمەن, قازاقستان جاھاندىق كليمات كۇن ءتارتىبىن قولدايتىنىن راستاپ, تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندە بيىك ماقسات قويعانىن ەسكە سالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ناقتى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى مەن زاماناۋي تەحنولوگيالارعا ارقا سۇيەيتىنىن ايتتى. سونداي-اق «كليماتتىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا جاڭا ۇجىمدىق ماقسات» (NCQG) اياسىندا تابيعات وزگەرىستەرىنە وسال ايماقتارعا, اسىرەسە, تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ايرىقشا ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى.
«الەمدەگى زياندى شىعارىندىلاردىڭ 1 پايىزى عانا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تيەسىلى. سوعان قاراماستان بۇل ايماق كوپتەگەن كليماتتىق قاتەرگە ۇشىراپ وتىر. تابيعاتتاعى وزگەرىستەرگە قاراي ارەكەت ەتۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىز جاساندى ينتەللەكت, جەرسەرىك ارقىلى مونيتورينگتىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن, قاۋىپتى الدىن الا ەسكەرتەتىن, سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن اناعۇرلىم ءتيىمدى باسقاراتىن باسقا دا تسيفرلىق قۇرالداردى بەلسەندى قولدانۋعا ءتيىسپىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
«Astana Think Tank Forum 2024»
16 قازاندا استانادا ءبىرىنشى Astana Think Tank Forum 2024 باستالدى, ونىڭ كۇن تارتىبىنە ورتا دەرجاۆالار تۇرعىسىنان جاھاندىق حالىقارالىق جۇيەنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن تالقىلاۋ الىندى. استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ (AIF) دەمەۋشىلىگىمەن ءوتىپ جاتقان شارانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى. فورۋمعا الەمنىڭ 22 ەلىنەن 45 ساراپشى قاتىسىپ وتىر.
فورۋمنىڭ تاقىرىبى «وزگەرمەلى الەمدىك تارتىپتەگى ورتا دەرجاۆالار: قاۋىپسىزدىك, تۇراقتىلىق جانە ورنىقتى دامۋدى نىعايتۋ» دەپ بەلگىلەندى. شاراعا جەتەكشى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ساراپتامالىق ورتالىقتاردىڭ باسشىلارى, زەرتتەۋشىلەر, ساراپشىلار مەن ديپلوماتتار قاتىسۋدا.
فورۋم ورتا دەرجاۆالار ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزدەرىنە ارنالعان سەسسيادان باستالدى. مودەراتورى Borderless Consulting Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە باسقارۋشى ديرەكتورى چارلز ماكلين (اقش).
پىكىرتالاسقا قاتىسۋشىلار قازىرگى جاھاندىق لاندشافتتاعى ورتا دەرجاۆالاردىڭ ستراتەگيالىق جانە ديپلوماتيالىق رولدەرىن تالقىلادى.
وزبەكستانمەن ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ تۋرالى كەلىسىمدى سەناتتا راتيفيكاتسيالاۋ
سەنات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى ماقۇلدادى.
زاڭنىڭ ماقساتى – 2022 جىلعى 22 جەلتوقساندا تاشكەنتتە قول قويىلعان قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ.
«اتالعان كەلىسىم قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانە ورمان القاپتارىن قالپىنا كەلتىرۋدى ۇيىمداستىرۋدى, سونداي-اق توپىراق پەن وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ دەگراداتسياسىنا قارسى كۇرەستى قوسا العاندا, مونيتورينگىلەۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەلىسىم سۋ سىنامالارىن بىرلەسىپ ىرىكتەۋدى, سۋ ساپاسى بويىنشا دەرەكتەردى جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى تالداۋدى جانە الماسۋدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا وزبەك تاراپىمەن بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ماڭىزدى ءىس-شارا دەپ ويلايمىن. وسىعان بايلانىستى بۇل كەلىسىمنىڭ قابىلدانۋى ەكى مەملەكەتتىڭ ارال تەڭىزى مەن ارال ءوڭىرىن قالپىنا كەلتىرۋدەگى, سونداي-اق وسى سالاداعى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋ مەن جۇزەگە اسىرۋداعى كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرەدى جانە ۇيلەستىرەتىن بولادى», دەدى سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ.
