ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى
ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى
بىردە...
ورىس عالىمى الەكساندر بوگومولەتس گەرانتولوگيامەن, ياعني ادامنىڭ ۇزاق جاساۋ مۇمكىندىگى ماسەلەسىمەن تۇپكىلىكتى اينالىسىپ, ول ءار پەندەنىڭ 150 جاس جاساۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. بۇل پىكىرى ستاليننىڭ دە قۇلاعىنا تيەدى. عالىم 1929 جىلى - ۋكراينا, 1932 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاقتارىن السا, 1941 جىلى ستالين اتىنداعى سىيلىقتى, 1944 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەنەدى.
سويتكەن عالىم 1946 جىلى 65 جاسىندا قايتىس بولعاندا, ستالين: – ءاي, يت-اي, ناعىز ج ۇلىك ەكەن, ءبارىمىزدى الداپ, تاقىر جەرگە وتىرعىزىپ كەتكەنىن قاراشى, – دەگەن ەكەن.
* * *
«وگونەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ۆيتالي كوروتيچ سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاڭا باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆتىڭ قابىلداۋىندا العاش رەت بولادى.
– ءيا, قالاي ەكەن؟ نە ءسويلەستىڭدەر؟ – دەسەدى ونى سىرتتا توسىپ تۇرعان قالامداستارى.
– جاعداي قيىن. سويلەۋگە بار, تىڭداۋعا جوق ەكەن. ءسىرا, جەل سوزبەن ءىشىمىزدى كەپتىرەتىن شىعار, – دەپتى كوروتيچ.
***
بەرنارد شوۋدىڭ پەساسىن نيۋ-يورك تەاترىندا قويماق بولىپ, تەاتر ديرەكتورى اۆتورعا شىعارماسىن ءسال قىسقارتىپ بەرۋىن ءوتىنىپ:
– ۇزاققا سوزىلار قويىلىمنان كەيىن كورەرمەندەر مەتروپويىزىنا ۇلگەرە المايدى, – دەيدى.
بىرنەشە كۇننەن سوڭ تەاتر ديرەكتورى بەرنارد شوۋدان جەدەل حات الادى. وندا: «قىسقارتۋعا ەش مۇمكىندىك جوق, مەتروپويىزدىڭ ءجۇرۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋگە كۇش سالىڭىز», دەپ جازىلعان ەكەن.
* * *
كافەدە ەكەۋ اڭگىمەلەسىپ وتىر.
– بۇگىن مارك تۆەننىڭ لەكتسياسىنا باراسىز با؟
– ءوزىڭ شە؟
– مەنىڭشە, بارماي-اق قويعانىڭىز دۇرىس. ونى ناشار لەكتور دەپ ەستىدىم.
– كەشىرىڭىز, مەن بارۋعا ءتيىستىمىن.
– نەگە؟
– ويتكەنى, مارك تۆەن دەگەن مەن ەدىم…
ء*ازىل اڭگىمە
اينالمالى اتكەنشەك
ميحايل زوششەنكو.
تەگىندە, اعايىندار, تەگىنگە كوشۋدى ءبىراز ۋاقىتقا كىدىرتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. ازىرشە ەرتە سەكىلدى.
ماسەلەڭكي, كەيبىر نارسە تەگىن-اق بولسىن دەيىك. وندا ءبىز قاناعات دەگەندى تارس ەستەن شىعارامىز. ەگەر تەگىنگە كوشەتىن بولساق بار عوي, بارلىق نارسە بىردەن تەگىن بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
ءبىرىنشى ماي مەرەكەسى كەزىندە الاڭعا اينالمالى اتكەنشەك كۇردى. البەتتە, حالىق دەگەن تارپا باس سالدى. سولاردىڭ ىشىندە اۋىلدان كەلگەن ءبىر جىگىت بار ەدى.
— نەمەنە, تەگىن بە؟— دەپ سۇرادى ول.
— تەگىن.
الگى جىگىت اعاش اتقا ءمىنىپ الىپ, قانە, ءتۇسسىنشى. جانى جاي تابا جازداعانشا اينالا بەردى, اينالا بەردى. وزدىگىنەن تۇسەتىن ەمەس.
جۇرت ونى اتكەنشەكتەن ارەڭ ءتۇسىرىپ, جەرگە جاتقىزدى. ءبىرازدان كەيىن وزىنە-ءوزى كەلگەن ول:
— ءالى اينالىپ تۇر ما؟— دەدى.
— ءيا, اينالىپ تۇر.
— وندا تاعى ءبىر رەت... قانشا دەگەنمەن... تەگىن عوي, — دەپ اعاش اتقا قايتا ءمىندى.
بەس مينۋتتان كەيىن ونى قايتا ءتۇسىردى.
تاعى دا تىريتىپ جەرگە جاتقىزدى.
بايعۇس ىشەك-قارنى اقتارىلعانشا قۇستى كەپ, كۇستى كەپ…
سوندىقتان, اعايىندار, تەگىنگە كوشۋدى ازىرشە كىدىرتە تۇرۋعا تۋرا كەلەر, ءسىرا.
1926 جىل.
كۇللى الەمنىڭ كۇلكىسى
– تاكە, انا كورشىنى تۇرمەگە قاماعان با؟
– ءيا, راس, الىپ كەتتى.
– ول ماعان: « ەكى جىلعا الىستاعى اعاما بارامىن» دەپ ەدى...
– ونىسى دا راس, اعاسى دا تۇرمەدە وتىر.
***
برەجنەۆ كابينەتىنە كىرگەن سۋسلوۆقا:
– جولداس سۋسلوۆ, ءسىز مەنىڭ «تىڭ» اتتى كىتابىمدى وقىدىڭىز با؟ – دەيدى.
ساسىپ قالعان سۋسلوۆ:
– وقىعاندا قانداي, لەونيد يليچ, ەكى قايتارا وقىپ شىققانمىن, – دەپ كەتۋگە اسىعادى.
– كىرۋىڭىزدەن كەتۋىڭىز جىلدام بولدى عوي؟ – دەيدى برەجنەۆ.
– « تىڭىڭىز» عاجاپ كىتاپ, ءۇشىنشى رەت وقىپ شىقسام با دەپ تۇرعانىم, – دەپ شىعا جونەلەدى.
سوندا لەونيد يليچ ويلانىپ: «ويپىر-اي-ءا, ءبارى عاجاپ كىتاپ دەيدى... قوي, ونى مەن دە وقىپ تاستايىنشى», – دەپ «تىڭدى» قولىنا الىپتى.
***
الىس جولعا شىققان شوپىر جول توسىپ تۇرعان كەلىنشەكتى سەرىك ەتىپ الا كەتەدى. ءبىراز ءجۇرىپ قاراڭعى تۇسە باستاعاندا شوپىر كولىگىن توقتاتىپ:
– موتور ىستەن شىقتى, «تۇنەپ» الىپ قوزعالماساق بولماس... – دەگەندە, كەلىنشەك:
– تەزدەتىپ «تۇنەپ» الىپ, كىدىرمەي جۇرە بەرسەك, بولماس پا ەكەن؟.. –دەگەن ەكەن.
***
شارۋا ءبىتىپ شالقالاپ جاتقان ەر مەن ايەل ءتىل قاتىسادى.
– كۇنىم, مەن سەنى ەۆا دەپ اتايىنشى؟
– نەعىپ؟
– ويتكەنى, ءوزىڭ – العاشقى ماحابباتىمسىڭ.
– ءجارايدى. ال مەن سەنى « موسكۆيچىم» دەپ ەركەلەتەيىنشى.
– نە ءۇشىن؟
- سەبەبى, سەن مەنىڭ 412-ءشىمسىڭ...
