ساباقتاستىق

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانىنا قاراستى قارابۇتا اۋىلىندا 2008 جىلى مەشىت بوي كوتەردى. مەشىت بولعاندا قانداي! اتتى كىسى ءتۇسىپ, جاياۋ كىسى جاتىپ قارايتىنداي تاماشا سالىنعان. ءبىزدى دە, وزگەنى دە ءتانتى قىلعانى – الىس ءبىر تۇكپىردەگى اۋىل مەشىتىنىڭ ءىشى-سىرتى ساۋلەت ونەرىنىڭ شىعىستىق ۇلگىسىمەن ورنەكتەلگەندىگى. قا­بىر­عاسى قاش­قاريادا وندىرىلەتىن قىش تەكتەس سارعىلت كىرپىشتەرمەن قالانعاندىعى عيبادات ورنىنىڭ سىرت-سيپاتىنا ايرىقشا ءوڭ بەرگەن. بۇل كىرپىشتىڭ ەرەكشەلىگى – قانشا جىل تۇرسا دا جاۋىن-شاشىن, اياز, جەلگە مۇرتىن بۇزبايتىن, قايتا بەكي تۇسەتىن مىقتىلىعىمەن ءمالىم. مەشىت, مەدرەسە سەكىلدى تاعىلىمدىق ورىنداردىڭ كورى­نىسىن اناعۇرلىم ارتتىرىپ تۇرا­تىندىعى تاعى بار. سول قارابۇتا اۋىلىنىڭ قاق ورتاسىندا كۇمبەزىن كوككە سۇيگىزىپ, ماڭدايىن قۇبىلاعا ءيدىرىپ بوي كوتەرگەن مەشىتتى ءۇرجار, ماقانشى ءوڭىرىنىڭ كونەكوزدەرى مەن جەرگىلىكتى جۇرتى ءبىراۋىزدان يسا قاجى ەسىمىمەن اتادى. قمدب سەمەي فيليالىنان كەلگەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ دە الىپ-قوسارى بولعان جوق. سولاي بولاتىن دا ءجونى بار ەكەن. سول ءۇشىن مەشىتتى سالۋشى مەن اتاۋىن يەلەنۋشى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى, ارقايسىسىنىڭ ءوز زامانىندا اتقارعان ونەگەلى ىستەرىنە قاراي قىسقاشا شولۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى. يسا قاجى 1874-1947 جىلدارى شەكارا سىرتىنداعى تارباعاتاي ايماعىنىڭ شاعانتوعاي اۋدا­نىنىڭ جيەك اۋىلىندا ءومىر سۇرگەن. 18 جاسىندا اكەسى سونا­بايمەن مەككە-ماديناعا جول تارتقان. مەككەدەن قايتار شاقتا سوناباي كوز جۇمىپ, سوندا جەرلەنگەن. اكەسىنىڭ جىلىن توسىپ قايتپاق بولعان يسا تاعى دا الدەقانداي سەبەپتەرمەن سول جاقتا بىرنەشە جىل بوگەلىپ, ەلىنە 25 جاس مولشەرىندە ورالىپى. سودان كەيىنگى بۇكىل عۇمىرىن اينالاسىنا اعارتۋشىلىق شۋاعىن شاشۋعا ارناعان. داۋعا سالسا شەشەن, اقىل­عا سالسا تەرەڭ, توپقا سالسا بەرەن با­تىلدىعىمەن, پاراسات­تىلىعىمەن يسانىڭ ەل قۇرمەتىنە ەرتە ءبو­لەن­گەندىگىن راستايتىن تاريحي دەرەكتەر از ەمەس. جوعارىدا اتالعان جيەك اۋىلىندا 1926 جىلدارى سالدىرعان مەشىت-مەدرەسەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزمەت ەتىپ تۇرۋى ول ادامنىڭ ورتاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ەرەكشە كورىنىسى. سول مەدرەسە كەزىندە توڭىرەگىندەگى ءتورت بولىس ەلدىڭ بالالارىنا ءدارىس بەرىپ, قانشاما قارادومالاقتى قاناتتاندىرعان. ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقان يسا قاجىنىڭ سول مەشىتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا جات­قىزۋعا بولاتىنداي. ارعى بەتتەگى ول مەشىت قازىردە سون­داعى مۇسىلمان باۋىرلارعا قىزمەت جاساپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ­شىلەردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر. بۇل ءبىر دەسەك, يسا قاجىنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ كەلەسىسى – مالدىدان گورى جارلىنى جاقتاپ, اش-ارىقتى تويىندىرۋعا بەلسە­نە اتسالىسقاندىعى. ءبىر عانا مىسال, 1930-1932 جىلداردا قا­زاق­ستانداعى اشارشىلىقتان اۋىپ بارعان قاۋىمنىڭ تىنىعىپ, ءال جيناپ الۋىنا ارنايى ورىن ازىرلەپ, قازان كوتەرتكەن. ءتىپتى, كەي جىلدارى 50 وتباسىن ءبىر قىس بويى ءوز ەسەبىنەن اسىراپ شىققان. قاجىدان قايىرىم كورگەن ادام­داردىڭ ۇر­پاقتارى ماقانشى وڭىرىندە تۇرىپ جاتىر. تاعى ءبىر تاريحي دەرەك – زيات شاكارىم ۇلىنىڭ ارعى بەتكە وتكەن بەتتە اتباسىن يسا قاجى اۋىلى­نا تىرەگەندىگى. شاكارىم مەن يسا قاجى ءبىرىن-ءبىرى كورگەن دەگەن ازىرگە ەشقانداي دەرەك كەزدەسپەسە دە, ەل ىشىندەگى اڭگىمەگە قاراعاندا, ءبىر-ءبىرىن سىرتتاي بىلگەن سياقتى. ال زيات يسانىڭ عاني ەسىمدى وزىمەن جاس­تى ۇلىمەن جاقىن ارالاسىپ, قاجى قولىندا توعىز ايداي تۇراقتاعان. زيات يسا قاجىنىڭ: «وتاۋ كوتەرىپ, باسىڭدى قۇراساڭ, كومەككە ءازىرمىن», دەگەن ۇسىنىسىنا العىسىن ايتىپ, جاز شىعا ىشكەرى ءۇرىمشى جاققا وقۋعا كەتكەن. جارلىنىڭ جوعىن جوقتاعان, سوزىنە جۇرتى توقتاعان, ەل ەرتەڭىن ەرتە باستان ويلاي بىلگەن يسا قاجىنىڭ تىندىرعان ىستەرى مەن قالدىرعان ىزدەرى تۋرالى كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. ول ومىردەن وتكەلى ارادا قانشاما كەزەڭ اۋىسىپ, تاريحي وزگەرىستەر ورىن السا دا, ونىڭ ەسىمى ەل ەسىنەن شىققان جوق, قايتا ول جاساعان ساۋابى مول قارەكەتتەر حالقىنىڭ جادىندا جاڭعىرىپ وتىردى. «جاق­سىنىڭ اتى قالادى» دەگەن وسى. يسا قاجىنىڭ اعارتۋشىلىق جولىنا تۇبەگەيلى كىرىسكەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى – ونىڭ ءوز وڭىرىندەگى مالدىلاردىڭ مەككەگە كوپتەپ بارۋىنا سەبەپكەر بولۋى. يسانىڭ ۇستانىمى – قويى مىڭنان اسقان اعايىنعا: «مىڭنىڭ جارتىسى – قاجىلىق ساپارىڭا, جارتىسى – ءوزىڭ ورالعانشا وتباسىڭنىڭ كۇن­­كورىسىنە. مەككەگە بارىپ مۇ­سىل­ماندىق پارىزىڭدى وتەۋدى ۇمىتپا», – دەپ وتىرادى ەكەن. ءناتي­جەسىندە, ءبىر ءوزى عانا سول كەزەڭدە 37 ادامنىڭ قاجىلىققا بارىپ-قايتۋىنا مۇرىن­دىق بولىپتى. مىنە, ءوز زامانىندا وسى جانە وزگە دە ونەگەلى ءىز قالعان يسا قاجى سوناباي ۇلىنىڭ ەسىمى اراعا 60 جىل سالىپ جاڭاشا جاڭعىرىپ, شاپاعاتى حالىققا ءتيىپ جاتسا ءجون بىلەتىن جۇرت قالاي قۋانباسىن. سول كەزدەگى قارابۇتا اۋىلىنىڭ اكىمى امانگەلدى سادۋاقاس ۇلى مەشىت سالامىز دەۋشىلەرگە رۋحاني دەم بەرىپ, ءتيىستى مەكەمەلەردەن قاجەتتى قۇجاتتاردى ءوزى جيناپ, يگىلىكتى ءىستىڭ ساتىمەن جۇزەگە اسۋىنا بەلسەنە اتسالىستى. قاجى ەسىمى اتالعان ساتتە-اق جەرگىلىكتى حالىق قۇرىلىستىڭ كەدەرگىسىز جالعاسۋىنا قولدان كەلەتىن كو­مەكتى ايامايتىندىعىن جەتكىزدى. سولاي بولدى دا. ءار نارسەنىڭ سەبەپ-سالدارى بولاتىنى سەكىلدى, وسى ورايدا, قاجى ەسىمىنىڭ حالىققا قايتا ورالۋى مەن اۋىلعا مەشىت سالىنۋىنا تۇرتكى بولعان نە نارسە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. تۇرتكى بولعان دۇنيە – قاجى ەسىمىنىڭ حالىق جادىندا بەرىك ساقتالۋى, ەلدىڭ ونىڭ بولمىسىنا دەگەن ىقىلاسى سەكىلدى. تاريحي تۇلعا تۋرالى جۇرت اراسىنداعى جىلى لەبىزدەر, كوزىن كورىپ تاعىلىمىن ەستىگەن اقساقالداردىڭ ءازيز ءاڭ­گىمەلەرى, اۋلەتتە ساقتالعان عيب­راتتى سوزدەر ۇرپاق بويىنا ۇلكەن ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى سىڭىرە تۇسكەن. وسى جاۋاپكەرشىلىك يسا قاجى ۇرپاعىنىڭ ءۇشىنشى بۋىنىن نارتاۋەكەلگە بەل بايلاتقان. ءۇشىنشى بۋىننىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, اينالاسىن مەشىت قۇرىلىسىنا جۇمىلدىرا بىلگەن ازاماتتىڭ ەسىمى سەرىكحان اياز ۇلى يساەۆ. ونىڭ ەڭبەگىنە ءمان بەرە سويلەۋىمىزدىڭ سەبەبى مىنادا. ول اكەسى اياز قىرىققا جەتپەي, اتاسى عاني وتىزعا تولماي قايتىس بولعان, ۋاقىت كوشىنەن تالاي قيىندىق كورگەن شاڭىراقتىڭ وكىلى. تەگىندە بار تەك قالماس دەگەندەي, ورنىندا بار وڭالدى, قيسايعان تۋ قايتا تىكتەلدى. باستاۋىن بابادان العان ۇلاعاتتىڭ التىن وزەگىن ساقتاي بىلۋدەگى انالار ءرولى جەكە اڭگىمەگە جۇك بولارداي. الايدا, تۋعان جەرىنە كورنەكتى مەشىت تارتۋ ەتىپ, اۋىلعا قاجەت باسقا دا ەلەۋلى ىستەرگە بىردەن-ءبىر كۇش شىعارىپ جۇرگەن سەرىكحان وسى شارۋالاردى «مەن تىندىردىم» دەپ جەكە ەنشىلەۋدەن اۋلاق. «مەن ىستەدىم دەگەنشە, ەل ىستەدى دەسەيشى», دەپ ءوزىن وزگەلەردەن بولەكتەگىسى كەلمەيتىن قاعيدانى ۇستانعاندى ءجون سانايدى. ءبىز دە بۇل ۇستانىمدى قۋاتتايتىنداردىڭ قاتارىنان بولساق تا ازاماتتىڭ ازاماتتىعىن ايتاتىن ساتتە ىركىلىپ قالۋدى قۇپ كورمەدىك. سەكەڭنىڭ ەر جاسى ەلۋگە كەلىپ جاتقانىن ەستىگەندە ول تىندىرعان ءبىراز دۇنيەلەر ەسكە ورالدى. ءوزىمىز بىلەتىن سوڭعى ونشاقتى جىل ىشىندە تۋعان اۋىلىنا پەرزەنتتىك پارىز تۇرعىسىنان قول ۇشىن سوزىپ كەلەدى. مەكتەپكە تولىق قۇرامدى وركەستر اسپاپتارىن اپەرىپ, وقۋ قۇرالدارىن جىبەرىپ تۇردى. 2012 جىلى اۋىلداعى جاڭا ساياباققا جەتكىنشەكتەردى پاتريوتتىققا ۇندەيتىن «انا مەن بالا», «كىتاپ», «ەرلىككە تاعزىم» دەپ اتالاتىن تاعىلىمدى سوزدەر جازىلعان ءمۇسىنتاستار ورناتتى. اۋىلدا ات سپورتىنىڭ دامۋىنا دا قولقابىس تيگىزىپ ءجۇر. اقساۋىت وڭىرىندەگى كوكجىرا, جانتىكەي اۋىلدارى كوكتەمگى قارعىن سۋدان زارداپ شەگىپ جاتقاندا ءبىر كاماز ۇن جونەلتكەنىنەن دە حاباردارمىز. بارىن باسقامەن ءبولىسۋدى بويىنا سىڭىرگەن سەرىكحان رۋحانيات جانە سپورت سالاسىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى شارالارعا دا مۇمكىندىگىنشە دەمەۋشىلىك جاساپ, جۇلدەلەردىڭ ءبىرىن كوتەرىپ الىپ جاتادى. سپورتقا, ونىڭ ىشىندە قازاق كۇرەسىنە بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىندىعى ءوزى دە بوزبالا كەزەڭ مەن ستۋدەنتتىك شاقتا بوزكىلەمدە سان مارتە تەر توگىپ, تالاي قارسىلاستىڭ جاۋرىنىن جەر يىسكەتكەن. ول – ەركىن كۇرەستەن سپورت شەبەرى. وسىنداي قامقورلىق, جومارت­تىق ارەكەتتەرىنە قاراپ جاقىن بىلە بەرمەيتىن ادام ونى ءبىر دوكەي قىزمەتتە وتىرعان باسشى نەمەسە تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان بيزنەسمەن ەكەن دەپ قالۋى مۇمكىن. بىراق, ءبىزدىڭ سەكەڭ ەكەۋىنە دە جاتا قويمايدى. بىرەۋدەن كەيىن, بىرەۋدەن ىلگەرى قالىپتى داۋلەتى, الماتى قالالىق اكىمدىگىنە قا­راس­تى كوممۋنالدىق مەكەمەدە باسشىعا قوسشى بولارلىق قىزمەتى بار ازامات. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بايلىعىنىڭ ۇلكەنى – اقكوڭىل دوستارى مەن اقجارقىن اعالارى. ونىڭ رۋحانياتتىڭ جوعىن تۇگەن­دەسۋگە, سپورتتىڭ ايبىنىن اسى­رۋعا قاتىستى ەڭبەكتەرى ەلەۋلى باسىلىمدار مەن تەلەارنالار تىلشىلەرىنىڭ نازارىنا ىلىنبەي كەلە جاتقانىمەن مەملەكەت جانە قمدب تاراپىنان لايىقتى باعالانىپتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل» مەدالىمەن ناگرادتالعان سەرىك اياز ۇلى ەلى­مىزدىڭ ءدىني باسقارماسىنىڭ ارناۋ­لى توسبەلگىسى مەن باسقادا مارا­پاتتارىنىڭ يەگەرى. «جاقسى جار – ەر داۋلەتى» دەگەن حالىق ناقى­لىمەن ۇندەسەتىن زايىبى گۇلنار ەكەۋى ءۇش بالانىڭ اتا-اناسى. الماتىدان مىڭ شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى قارابۇتاعا مەشىت تۇرعىزۋ جەكەلەگەن ادام ءۇشىن وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. مۇنداي شارۋانىڭ قانداي توزىمدىلىكپەن جۇزەگە اساتىندىعى اۋىلدارىنا وسىنداي تاعىلىم شاڭىراعىن تۇرعىزعان ءاسانالى ءاشىموۆ, ءجۇر­­سىن ەرمان سىندى مارقاسقا تۇلعا­لارىمىزدىڭ ەستەلىكتەرىندە بارىنشا سيپاتتالعان. ءبىزدىڭ كەيىپ­­كەرىمىز سەرىكحانعا دا مىڭ شا­قىرىمدىق جول ماشاقاتىن ەڭسەرىپ, تاباندىلىق تانىتۋعا تۋرا كەلگەن. جەكەلەگەن ادامداردىڭ وسىنداي ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە بارۋى كىمدى بولماسىن قىزىقتىرماي قويمايدى. سۇراستىرا كەلگەندە بىلگەنىمىز, سەكەڭنىڭ بۇل ماقساتقا بەت بۇرۋىنىڭ سەبەبى تەرەڭىرەك جاتقانداي كورىندى. ول 1993 جىلى اناسى سارانىڭ قولقالاۋىمەن ارعى بەتتە اتالارى مەكەندەگەن جەردە بولىپ قايتادى. شاعانتوعايدىڭ جيەك اۋىلىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماعان يسا قاجىنىڭ مەشىتىن كورىپ, وعان يەلىك جاساپ وتىرعان ۇيعىر يمامدارىمەن تىلدەسىپ, اۋىل اقساقالدارىمەن اڭگىمەلەسەدى. قاجى اتاسىنىڭ حالىق ءۇشىن تىندىرعان ىستەرىن جاڭا قىرىنان تانىپ, ول كىسىگە دەگەن بالالىق ماحابباتى, پەرزەنتتىك جاۋاپكەرشىلىگى ادەتتەگىدەن اسپانداي تۇسەدى. ءتۇرلى ويلاردىڭ قۇشاعىنا تارتقان وسى ساپاردىڭ اسەرىمەن اراعا كوپ ۋاقىت سالماي قاجى زيراتىنىڭ باسىنا كولەمدى قۇلپىتاس ورناتىپ, قۇران حاتىم تۇسىرەدى. بىرقاتار ەستەلىكتەر ەستىپ, كوپتەگەن وي ءتۇيىپ قايتقان سەرىكحان ۋاقىت وتە يسا قاجى باباسىنىڭ يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتادا دا قانات جايۋىن قالايدى. «ارماندار ورىندالادى» دەگەندەي, تىلەۋى قابىل بولىپ مەشىت قۇرىلىسى ساتىمەن اياقتالعان. وسى ورايدا, مىنانداي ءبىر سايكەستىككە ءمان بەرۋگە بولاتىنداي. يسا قاجى ەسىمىن يەلەنگەن ەكى مەشىتتىڭ ءبىرى حح عاسىر باسىندا بوي كوتەرسە, ەكىنشى مەشىتتىڭ قۇرىلىسى ءححى عاسىر باسىنا ءدوپ كەلىپتى. اتالعان ەكى ءداۋىر باسىندا دا قوعام جاڭا فور­ماتسيالاردى قابىلداپ, ۇلت­تىق مۇددەمىز بەن رۋحاني ءۇردىس­تەرىمىز بىرقاتار كەدەرگىلەرگە ۇشىرادى. ءبىر قوعامنان ەكىنشى قوعامعا اۋىسىپ جاتقان قاۋىمدى كولدەنەڭ پيعىلدى اعىمدار جان-جاقتان جىرىمداۋعا اۋەس بولاتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. ءدال وسىنداي كەزەڭدە اركىمنىڭ ءوز اينالاسىنىڭ اۋىزبىرلىگىن ارتتىرۋعا, تانىمدىلىقتى كە­ڭەيتىپ, رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ ارتۋىنا مۇرىندىق بولىپ, سول ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنىڭ نىعايا بەرۋىنە بارىنشا ۇلەس قوسقانىنا نە جەتسىن. مۇنداي ۇلكەن قاجەتتىلىكتىڭ ءبىر پاراسىن وتەۋ جولىندا اۋىل مەشىتتەرىنىڭ دە اتقارار ءرولى ايتارلىقتاي. ويتكەنى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتى باياۋ جەتىلەتىن ورتادا رۋحانيات تا جۇتاڭ تارتا باستايدى. ءتۇرلى وزگەرىس اكە­لىپ جاتقان زامان ەكپىنىمەن بىرگە ۇلتتىق بولمىسقا ۇرىن ءتيىپ جاتقان ءتۇرلى اعىمدار قىرداعى قازاقتاردىڭ دا قاقپاسىن قاعىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ەڭ باستىسى, ءبىرىمىز باس­تاعان يگىلىكتى ءىستى ەكىنشىمىز سا­باقتاستىرىپ, ءۇشىنشىمىز تەرەڭ­دەتە بىلسەك ەل ىرگەسىنىڭ ءبۇتىن­دىگىنە ءوز تۇرعىمىزدان اتسا­لىسقاندىعىمىز. تۋعان جەر­لەرىنە تاعزىم ەتىپ, اۋىلدارىنا ءتۇرلى نىساندار تۇرعىزىپ بەرىپ جاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ دا ەڭ اۋەلگى نيەتى سول بولسا كەرەك. قايرات زەكەن ۇلى, جۋرناليست. سەمەي. سۋرەتتە: قارابۇتا اۋىلىنداعى يسا قاجى مەشىتى.