فوتو: جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاقستان العاش رەت گەرمانيانىڭ «عىلىم جانە ساياسات قورى» SWP عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى جاساعان الەمنىڭ «ورتا دەرجاۆالارىنىڭ» (حالىقارالىق ساياسات پەن ەكونوميكادا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ەلدەر) تىزىمىنە ەندى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسەي مەن قىتايدى, باتىس پەن كورشىلەس مەملەكەتتەردى تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتىمەن ەرەكشەلەنەدى, بۇل كەڭ مۇمكىندىكتەر مەن ەكونوميكالىق ايقىندامالاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەۋروپالىق وداق قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى, اسىرەسە ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىق پەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ينۆەستيتسيالاۋ ءمان-ماتىنىندەگى نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىراتىنى اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىعى مەن سيرياداعى قاقتىعىستاعى دەلدالدىق قىزمەتىن قوسا العاندا, ديپلوماتيالىق قىزمەتى جەكە اتاپ ءوتىلدى.
ۋكراينا داعدارىسى جاعدايىندا قازاقستان «شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر» ءرولىن نىعايتا وتىرىپ, ەكونوميكاسى مەن كولىك باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا جاڭا سەرپىن الدى. بۇل مەملەكەتكە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسياعا بەلسەندى قاتىسۋعا قابىلەتتى ەگەمەن جانە جاۋاپتى حالىقارالىق ويىنشى رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتۋعا مۇمكىندىكتەر اشادى.
تىزىمدە ەلىمىزدەن بولەك تۇركيا, يزرايل, ءۇندىستان, مىسىر, ساۋد ارابياسى, برازيليا, يندونەزيا, ەفيوپيا, كەنيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, مەكسيكانى قوسقاندا بارلىعى 12 ەل بار. ولاردىڭ باسىن تۇيىستىرگەن ماقالالار جيناعى «ورتا دەرجاۆالار – حالىقارالىق ساياساتتاعى اكتەرلەر» دەپ اتالادى. گەرمانياداعى «عىلىم جانە ساياسات قورى» عىلىمي ساراپتامالىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, «قازاقستان - ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ونى ايماقتاعى نەگىزگى ويىنشىعا اينالدىرادى».
قازاقستان ءوز امبيتسياسىن ەرتە كەزەڭدە حالىقارالىق ساياساتتا جۇزەگە اسىرا العانىن قور ساراپشىلارى مويىندادى. مىسالى, قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتتى جانە سيريا قاقتىعىسىندا كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇسىندى.
ورتا دەرجاۆالار دەگەنىمىز نە؟
ورتا دەرجاۆالار – ايماقتىق دەڭگەيدە ىقپالى زور, بىراق جاھاندىق ساياساتتى تولىقتاي انىقتاي المايتىن مەملەكەتتەر. ولار حالىقارالىق ماسەلەلەردە ارااعايىندىق جاساپ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مۇنداي ەلدەر كوبىنە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىمەن, ديپلوماتيالىق بەلسەندىلىگىمەن جانە ايماقتىق ىقپالىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قازاقستاننىڭ بۇل تىزىمگە ەنۋ سەبەپتەرى
قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆالار قاتارىنا ەنۋىنە بىرنەشە نەگىزگى فاكتور اسەر ەتتى:
- ەكونوميكالىق دامۋ: سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارى, اسىرەسە مۇناي-گاز سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى, ەكونوميكانى نىعايتۋعا ىقپال ەتتى.
- حالىقارالىق باستامالار: قازاقستان بۇۇ, ەقىۇ (وبسە), شىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. استانانىڭ بەيبىتشىلىك پەن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ باعىتىنداعى باستامالارى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
- گەوساياسي ورنالاسۋ: ەۋرازيانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان شىعىس پەن باتىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى بايلانىستىراتىن ستراتەگيالىق كوپىر بولىپ تابىلادى.
- مادەني جانە ديپلوماتيالىق ميسسيا: الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى سياقتى حالىقارالىق ماڭىزدى شارالاردى وتكىزۋ ارقىلى قازاقستان جاھاندىق دەڭگەيدە ءوز ىقپالىن ارتتىردى.
بۇل مارتەبەنىڭ ماڭىزى
قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆالار قاتارىنا ەنۋى ەل ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. بىرىنشىدەن, بۇل ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتەردى نىعايتۋعا جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىن كۇشەيتىپ, حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە بەلسەندىلىك تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆالار قاتارىندا بولۋى ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي, جاڭا ستراتەگيالىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسايدى. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا وسى بەدەلدى ءتيىمدى پايدالانىپ, حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزەدى دەپ كۇتىلەدى.
